- Laiu Fachhai
Nupui/pasal nei thuah chuan Marate tan chuan Kawl (Burmese), Vai (mainland Indian), Sap (European), African, Chinese, Korean, etc te chauh hi hnamdangmi an ni lo. Mara ram chheh vela cheng leh Mara tawng hre loh leh hmang loh, Lai, Mizo (Lusei), Paite, Kuki, Matu, Falam, Tiddim, etc hnamte pawh hnamdangmi anga ngaih an nih vek.
Hnamdang nupui/pasal neih hi Marate tan thu thar, tun hnaia lo awm thar a ni lo. Hmasang pipute hun lai, India leh Myanmar ramten zalenna an hmuh hma, Mizoram State, Mara Autonomous District Council, Mara Thyutlia Py, etc te din a nih hma, tribal concession, reservation leh quota a awm hma leh Mara Customary Law ziaka a awm hma daih atang tawha lo awm diam tawh a ni. Urbanization, zirna, sawrkar hna leh hna dangte leh sumdawnna te avangin Marate pawh hnamdang mite nen an awm pawlh tam tial tial a, chutichuan hnamdang nula/tlangval te nena in ngaizawngin in neihte pawh an pung zel ta a ni.
Marate chuan an fanu leh farnu ten hnamdang pasal an neihin, an makpa leh an fanu/farnu fate chu duat takin an en a, lawm takin an pawm a ni. Non-Mara an makpa chu tribal a nih emaw, non-tribal a nih emaw, an makpa leh a faten Mara nihna an lak duh zawk a nih chuan, an pu hnam za-a za an zawm thei a ni. Entirnan, he article ziaktu hian a fanu emaw, a farnu emaw, non-Mara pasal neih ta se, a pasal chu non-tribal a nih pawhin, a makpa leh a faten an nu hnam, Mara hnam an lak duh zawk a nih chuan, Fachhai hnam a pe thei a, chutichuan za-a za Mara an nih thei a ni. Chutiang case chu Marate zingah a awm nual tawh. Mara an nih tlat si chuan, tribal hamthatnna te pawh an hmuh thei lohna tur a awm lo. Mara hnam nihna an lak duh kher loh a nih erawh chuan, an pate hnam an chhawm a, makpa leh tu leh fate chu duat taka enin nghet takin an in chhungkhat zel a ni. Tribal hamthatna te pawh beisei tur an nih lo. Anmahni pawhin hei hi an hria. Thenkhat chuan hnam hnuhfual tribal nih an duh kher lo thei bawk.
Tunlai thangthar Kristian huna ro luah thuah pawh, Marapa-in hnamdang pasal neih a fanu chu a ro a chun duh chuan, a makpa chu tribal a nih emaw, non-tribal anih emaw, amah thu thu a ni. India Constitution pawhin Hindu leh Muslim fanute ro luah a phal a, Mara Kristiante phei chuan an fanute an duhsak hle. Mara Customary law-in a khap thei a rinawm lo. Pa ber ina a fanu duat hnenah rohlu pek a duh ve tlat chuan, a nutaten an khap thei lo ang; an khing hneh thei lo bawk ang. Amah property (ram, in leh sum) a ni a, amah thu thu-in a sem thei a ni.
Marate zingah chuan hnamdang nupui neih mipate aiin hnamdang pasal neih hmeichhiate zawk hi an pasal leh an fate Mara tawng thiam tir thei zawkin Mara hnamzia te an zah tir thei zawk emaw tih theih tur dinhmunah a awm. Mara mipa hnamdang (tawng dang) nupui neih thenkhat te chu, lehkhathiamte leh officer-te telin, an chhugkuaah an nupuite tawng an hmang a, an fate Mara tawng an thiam tir thei lo. Chuvangin an fate chuan identity crisis te hial an neih phah ta a ni.
Mahni hnampui ngei nupui/pasal-a neih chu a tha ber. A chhan leh a vang te sawi a tam tawh a, sawi nawnh leh kher ngai loah dah ila. Chutih laiin, hnamdang nupui/pasal chu Pathian hriat leh tihmi a nih chuan, chhungkua, khawtlang, ram leh kohhran tan malsawmna tamtak a thlen thei, tih pawh hriat tel ve a tha hle awm e. Hnamdang nupui/pasal neihte awm thin mahse, a tam zawk chuan mahni hnampui ngei nupui/pasal atan an neih zel ang. Chuvangin hnamdang nupui/pasal neih mi tlemzawkte avanga hnam ral theih tur anga sawi awm thin hi chu, an uar mah mah a ni.
Chu loah pawh, tunlai Mara ram ah chuan, tlangval aiin nula an tam zawk a, tlangval lehkhathiam aiin nula lehkhathiam an tam zawk tawh bawk a, tlangval tamtak lah chuan ruitheithil sala tang mekte an nih a, Mara nula lehkhathiam, ringtu tha leh fel te tan an pasal atana duhthusam tur Mara tlangval population-in a daih loh a ni. Chuvangin bantlang an thlan a nih loh chuan, hnamdang pasal neih an awm pawhin lawmpui a, pawmpui thiam a pawimawh hle. “Khuanu samsuih” tih thufing te hi thudik a nih ngai chuan, hnamdang nupui/pasal neih tura khuanu-in sam a lo suih tawh te pawh an nih mai thei asin. Chuvangin hnamdang nupui/pasal neih hi chawisâng leh tilâr kher loin, a neiha leh neihi te pawh i dem lutuk lo bawk ang u. Hnamdang nupui neih mipate kan dem lutuk loh ang hian, hnamdang pasal neih hmeichhiate pawh i dem lutuk loh ang u. Kan fanu leh farnu te an nih si a.
A tawpah chuan, global village-ah awm kan nih a, hnamdang nupui/pasal neihte an awm zel ang. Hnamdang mite inneih pawlh hi urbanization leh globalization-in a hrin tel a ni tlat a, khap bur thei chi a ni lo ang. Chutih rual chuan, hnamdang nuipui/pasal neihte leh neih turte chuan, Pathian hriatmi leh tihmi, Moab hmeichhia Ruthi-in Judai hmeichhia Naomi hnenah a thu sawi anga sawi theitu leh tiam theitute chu nupui/pasal atana neih hlawm sela a tha ber ang. Chutih loh chuan an upat hunah inchhirna te a awm palh ang e. Ruthi-in a pasal sun tawh a nu Naomi hnenah a thusawi hi, a pasal thar tur Judai mipa Boaza hnenah a sawina a ni ve.
I kalna apiangah ka kal ang a; i riahna apiangah ka riak ang a; i chite chu ka chite an ni ang a, i Pathian chu ka Pathian a ni ang (Ruthi 1.16).