- F. Vanlalrochana
Lal Isua chanchin hi uluk deuha kan en chuan, Kaisara Augusta thupek anga Bethlehem khuaa Mari leh Josefa te Chhiarpuia an kalna khan Isua kha a lo piang a. Bethlehema an la awm lai vek hian Jerusalem Temple-ah pawh khan an hruai niin a lang. (Luka 2:22-38). Hemi hnu hian Aigupta ramah an tlan bopui ta ni in a lang. (Matthaia 2:13-15). Aigupta rama Lal Isua te chhungkaw chanchin hi chu, Dr. Rosy Lalmalsawmi lehkhabu, “Aigupta ramah chhungkaw thianghlim,” tihah Mizo tawnga chhiar theihin a awm a, a ngaihnawm khawp mai. Sap tawng lehkhabu chuan chhiar tur a awm nual. Chhiar duh tan chuan, Jesus in Egypt: Discovering the secrets of Chrit’s Childhood years tih Paul Perry ziah hi a chhiar tlak. Mizo Bible-a Aigupta tih hi Greek thumal, Greek Bible-in Aiguptos a tih atanga an lak a ni. Aigupta rama an khawsak chhungin, Heroda a lo thi ta tih an hria a, an khua Nazareth lamah an haw leh ta a. (Matthaia 2:19-23/Luka 2:30)
Kum 12 a nih hma zawng chu a chanchin kan hre zui lo a. Aigupta ram atanga an haw leh kum 12 a nih inkar kan hriat chhun chu, “Tin, nausen chu a lo seilian deuh deuh va, a lo chak telh telh a, finin a khat ta a, Pathian khawngaihna a chungah a awm bawk a” (Luka 2:40)Kum 12 a nih khan Temple-ah “Zirtirtute zinga thua an thu lo ngaithlaa lo zawtin” an hmu a nih kha. “A thu hria apiang chuan a hriatzia leh a chhânzia chi mak an ti hle,” bawk a nih kha. Aigupta ram atanga an haw leh kum 12 anih inkarah hian Juda hnamah a seilian a, an tih dan ang tiin an finna a zir ang a, tun lai tawng takin ‘Life skills’ chi hrang hrang a zirin a thiam ang tih erawh a rin hriat theih awm e. Mizo nu leh pa te pawhin naupang kum 12 chinin an thiam awm leh hriat awm hre tura kan fate kan kaihhruai a, kan buaipui a tul awm e. Sikula kaltir a, an zirlai an thiam hle piah lamah hian nun a awm a ni tih kan inhrilh a hun tawh a ni. Sikulah hian, khawvel hmachhawn thiamna kan zir tawk lo fo a ni.
Hemi hmun atanga an haw leh Baptisma chang tura a lo lan leh inkarah khan Isua chanchin hi a reh hmak a, Bible-ah chuan chang khat chauh kan hmu a, chu erawh chu a ngaihnawm hle a ni. A chanchin kan hriat chhun chu, “Tin, Isua chu a lo lian telh telh a, Pathian leh mihring duhsakin a awm deuh deuh va’ (Luka 2:52) tih zawng a ni.
Engvangin nge Lal Isua a pian bawr, kum 12 a niha temple an kal leh rawngbawl tura a chhuah chin chauh kha a chanchin kan hmuh? Heng chauh hi Chanchin tha bu ziaktuten an thlur? Chanchin tha ziaktute hi Biographer tha tak an ni. Mizo Biographer ten zirtur kan neiin ka hria. Mizo Biography tam takah hi chuan a lang lo tur hi kan sawi tam zawk em aw tih tur a ni fo. Lal Isua kha Pathian fapa a ni a, khawvel dan a zawm famkim a, rawngbawl tura a inpeih ve leh a lo chhuak a, rawngbawl hna ropui tak a rawn hlen ta a ni tih hliah theih tur thu reng reng tar lang loa an ziak thiam hi Chanchin tha bu ziaktute ropuina a ni awm e. Lal Isua chanchin ziaktute ziah dan inang lo zeuh zeuh a awm a. Bu thum Matthaia, Marka, Luka te hi an inzul deuh a. Synoptic Gospel tiin zir mite chuan an then a. An inzul deuh nain, thil thleng inang pawh ziah dan inang lo zeuh zeuh a awm. Johana ziak a hrang deuh dawrh thung! Hengte hi sawiseltu tam takin an sawisel fo mai. Ngaihtuah chian erawh chuan, khawvel mi ropui tak takte pawh an chanchin mi tam takin an ziak a. A taka hmu a, an bula khawsa te pawhin an ziah dan a inang lo a, an ziah duh dan leh a thu thlur bing a inang lo a. Thil thleng inang reng pawh an sawi chhuah dan a dang a ni. Entirna sawi tur tam tak a awm a. Atom Bomb siamnaa an hotupa J. Robert Oppenheimer-a chanchin pawh A life inside the center leh American Promotheus-a an ziah dan chu a inang lo a ni. Matthaia leh Luka chuan chhiar tura an duh mihring/mipui a inang lo a, an ziah dan phung pawh a inang chiah lo a ni. Chutiang zel chuan, thui tak sawi tur a awm.
Lal Isua kha kum 30 a niha rawngbawlnaa chhuak tan, Kum 3 chhung rawngbawla dam lai hun hmang a nih thu sawi a ni thin a. Chuti a nih chuan kum 18 chhung chu a reh zui leh hmak hnuah a lo lo lang tihna a nih chu. A chanchin han chhuiin, a pian, kum 12 a nih bak chu Baptisma chang tura a lo lan leh nawlh hi kan hriat chu a ni mai. Chumi bawra a chanchin awm chhun chu a fin telh telh thu te a ni.
Heng hun Lal Isua chanchin kan hriat loh hun lai hi, Lal Isua kum bo emaw, Lal Isua kum thuhruk ti emawin an sawi thin a, heng hun chhung hian Lal Isua khan eng nge a tih ang tih ngaihtuah a, chhuiin mi thiam tam tak an buai a. Khawvel hmun hrang hrangah a zin a, zirtirna hrang hrang a dawng a ni tih ngaih dan neitu an awm a. Hna hniam lam deuh te thawk kualin, mi chi hrang hrang zingah an nun dan anga nungin a rawngbawlna atan a inbuatsaihna a ni ti an awm bawk.
Lal Isua chanchin kim chang kan hriat loh hun kum hi a dam chhung hun tam zawk a ni a. Chung hun chhunga a chanchin kan hriat chhun chu a chunga Bible chang kan tar lan tak ang khian tlemte a ni. Amaherawh chu, a mawi a, a duhawm a, a ngaihnawm em em a ni.
Lal Isua kha Isua kha rawngbawl turin a in train nasa tih a hriat. Pathian leh mihring duhsakin a awm a, tisa leh thlaraua thanglianin a finna a khawl khawm tam hnuah rawngbawl turin a chhuak. Lal Isua kha India ram rawn thleng ang te pawhin an ziak a. Hemi chungchang pawh hi lehkhabu a tam a, Jesus Lived in India tih Holger Kersten-a ziah hi a ngaihnawm berin ka hria. A dik e, a rintlak e tih lam aiin Lal Isua chanchin miin an chhui nasatzia leh an buaipuizia chu Bible-a lang bakah pawh lehkhabu a tam a. Thawnthu ang deuh phuah a tam chu thu hran ni se, evidence zawngin mi thiam tam takin an chhui a ni. Keini pawhin Lal Isua chanchin hi tuipuiin i buaipui deuh deuh ang u.