Engtik atang khan nge kan hnam nunzia hi alo danglam a, engtik hun atang khan nge kan pi leh pute nungchang mawi kan sawi thinte kha alo dal tak ni ang? Eng kawngah mai pawh hian tlawmngaiha midang ken tum loin kan chuh tak huam huam ta vek mai chu a ni si a, hetiang hi mizo nun zemawi chu a ni ngai mawlh si lo. Pawl a ni emaw a huhoa thiltihna reng rengah tu emaw chu hruaitu atan ruat alo ngai thinin chutiang hunah chuan tlawmngai turin an inhnawn thin a ni ngai a, tunah meuh chuan hruaitu turte pawh kan inchuh ta zawk si hi a mak tihloh rual a ni lo a, hriatthiam a har a ni satliah lo a, thin a ti rim hial zawk.
Tlawmngaihna hi a hming a mawi a, hnamin kan hmingthatpui tehlul nen tunah meuh chuan tlawmngaihna ngei pawh alo pangngai reng thei lo a, alo dal tial tial bawkin a thu chauh emni tih tur a ni ta hial mai. Hripui lengin a bik takin kum hnih chhung vel nasa takin mitin nunphung a tibuaiin chhungkaw tin khawsakna pawh a tihdanglam phah vek a, chhuanchham kan awm hial hman a nih kha. Mi tam takte chuan kan neih rohlu thil chi hrang hrangte pawh tlawm tak taka hralh alo ngaih phah a, a thente chu kan mize dik tak min phawrhsak thung a nih bawk kha. Mahni hnuaia hnathawkte lawmman pawh thla thum lai batsak mek chunga veng lehlama a thlawna midang va tanpuite kha tlawmngaihnaah kan ngai tawh tlat chu a ni ber mai awm si a, a hahthlak hle a ni.
Kan hmanlai pasalthate kha sa kah lamah chauh pasaltha an ni lo a, tlawmngaihna leh kawng hrang hrangahte pawh pasaltha nih an tling thin. Taitesena ngei pawh kha in lamah emaw ram lamah emaw pawh nisela chaweinaah reng reng hian vawi thum emaw chauh chaw barin ‘ka puar e’ a ti mai thin niin an sawi. Bar thum leka puar chu tu tan maha han awi chi rual erawh a ni hauh lo a, nimahsela chu chu Taitesena chuan a nunpui satliah lo a, a vawng tlat a, a hunah tak a lanchhuah tir thin a ni.
Pasaltha Khuangchera ngei pawh kha sa kah lamah chauh pawh niloin tlawmngaihna kha nunpui tlat mi a ni a, Bengkhuaia hoin Mary Winchester an man a, an laklet leh, Jan. 21, 1872 hnuah pawh khan Changsil hmuna vai sipaite an inkulh nghuk mai chu ngaithei loin chhak leh thlang lam lalte chuan an kap chiam mai a. Hetih hunlai hian Chhippui khuaah Pasaltha Khuangchera hi nupui neiin a awm a, nimahsela Changsil hmuna awm vai sipaite kahnaah erawh Nau-lai-hrilh a serh avangin a tel ve lova. An lal Sailianpuia chuan Khuangchera in awm chu a ngaithei ta lo riau mai a, ‘chhuan ang he hu pawh a lo nih loh hi’ tih ang zawngin hriat thiam theih tak tur hian a tawng chhuak fuk fuk ta mai a. Chu chu Khuangchera ngaihdan a ni lo nasa mai a. An nau-lai-hrilh a zawh veleh chuan amaha vai sipai bei tur chuan a inpuahchah ta a.
Mi tam tak beidawngin an hawng zut zut a, “Kah rual an ni lo ve, an hlauhawm em mai, thih a hlauhawm e, nang pawh kir leh mai la, i tan a tha ber ang, thih hlau lo tan chauhva kah mi an ni, ” an ti a. An tawngkam chuan Khuangchera thin chu a khei ta riau mai a, “Thih hlau lo kah mi a nih chuan ka kah mi a nih chu,” a ti ve ta ngat a, kap lui tur chuan a silai nen a thawkchhuak a. Chelh mi a ni lo tih pasaltha ve bawk, Ngurbawnga chuan a hria a, a nih nih kan ni mai a ni ang chu tiin Khuangchera chu a zui ve ta a. Anni vai lam lah chu Khawithingawn tawn kawlh an sawi ang maiin an ling hlur tawh mai a.
Sipai lam pawh chuan tih vak ngaihna hre bik hek lo; an mangang ve hle a, a tawp a tawpah chuan ruang chaihcheh an thlak ta a, an kap ta chiam a, vanduaithlak takin Ngurbawnga malpui dinglamah chuan an kah sak ta hlauh va. Chutiang dinhmunah pawh chuan Khuangchera chuan a thianpa chu a thlahthlam duh hauh lo a, thei leh thei lovin an paw tang tang a. Chu tak mai chu sipai pakhat hian a va bawh zui a, Khuangchera chuan a lo kap thlu tawp a; nimahsela, a silai hlo a zo ta mai a. Chutah sipai pakhat hian a rawn bawh leh rawk a, a ni chuan a banah chemin a lo sat sawk sawk mai a, sipai rual chuan an va bawh chhunzawm leh ta a, a nungchunga hawn an duh a; nimahsela, a ni chuan a hmanraw neih ang ang chuan a lo vai ve zel si a, a tawp a tawpah chuan an kaphlum ta a. Mi valai tak, kum 40 chauh mi niin kum 1890 Khuangchawi thla khan Khuangchera, mi huaisen leh tlawmngai, mi hrat khawkheng tak mai chu hnamdang mite kut a a ram – Zoram awm phal loh avangin Changsil kulh kiangah chuan hmelmate kutah thi ta a ni.
Vanapa leh Chawngbawlate, kan pasaltha dangte ngei pawh khan tlawmngaihna hi a takin an nunpui a, a takin an lanchhuah tir a, anmahni hrehawmna reng pawisa loin midang tan an nunna an hlan thin. Chutiang chu kan pi leh pute hunlaia tlawmngaihna awmzia chu a ni. Anni pasalthate mai bakah hian khawtlangah mi tlawmngai tak tak an awm bawkin val upate ngei pawhin tlangval zinga nungchang mawi leh tlawmngaite hnenah chuan ‘NO PUI’ an hlan thin a nih kha.
Ram pawna kan penchhuahna hmasa ber Abor run tihte leh Feren (French) ram kalahte ngei pawh khan kan tlangvalte khan tlawmngaihna an lantirin hnam dangte mak tih khawpin kan hnam tan hmingtha takin hun anlo hmang tawh thin. Kum 1943 vela Singapore-a sal anga mante ngei pawh khan mizo takin Krismas leh Good Friday te pawh an hmang a nih kha. Hetiang chanchin hi a ngaihnawm a, thinlung a hneh bik fo thin a ni. Vawiinniah ngei pawh hian Tlawmngaihna hi kan la chhawmnung reng thei a, tlawmngaihna hi kan parchhuah tir reng thei a sin.
Hawh teh u, kan zonun zemawi Tlawmngaihna hi kan pi leh pute hunlai ang khan thangtharte hian i chhawmnung thar leh ila, kan hman mawina leh hmingthatna ber lo nih thinna ngei hi keini hian khawi hmunah pawi i vawngnung zelin i parchhuah tir leh ang u. Hei lo chu hnam anga lanchhuahna tur pawimawh hi kan nei kher pawhin a hriat loh a, kan zavai kuta awm a niin mitin mawhphurhna a ni bawk a ni.