- Mahmuaka Chhakchhuak
America ram President hmasa ber George Washington kha April 30, 1789 atanga March 3, 1797 chhung zawng President a ni a, chutih hunlai chuan eng Party-ah nge a awm hriat mumal a ni lo a, Sorkar inzawmkhawm duh Party (Federalist) tih ringawta hriat a ni. Abraham Lincoln-a hmaa President pali; William Henry Harrison, John Tyler, Zachary Tyler leh Millard Filmore te kha Britain tih dan zuiin Whig Party mi an ni. Anni bak midangte chu vawiin thleng khuan Republic Party emaw Democratic Party emaw an la ni ngar ngar thung. A khawi maw zawk zawkin sorkarna an siamin Party tana thawk hahtute chuan sorkar thau chu an sawk ngei tur a ni tiin TO THE VICTORS BELONG THE SPOILS tih chu an thurolum a ni tawp mai thin. Chutiang a nih avang chuan sorkarna fawng chelh tute chu an lal em em a, hna tereuhte atanga hna lian ber thlengin Party mi leh sate chuan an hauh vek thin a ni.
Hetiang a nih avang hian America ram khuan rei tak chhung chu hmalam panin a thang tak tak thei lo a, sorkarna siamtu Party apiang mai chu an than ti thu tu an nih zel zawk si avang chuan harsatna tam tak an neih phah reng thin a ni. Zirna a tlakhniam phah nasa em em bawk a, hei hi a chhan chu thiamnain awmzia a nei lo a, chu ai chuan Party behchhanin awmzia a neih zawk vang a ni. Party mi pawimawh hmelhriat neih kha sorkar hna hmuhna atan leh thildangah te chuan alo tangkai zawk avangin zir sannain awmzia a nei tam loh phahin an ngai a ni. Tumkhat pawh Benjamin Harrison kha President (1889 – 1893) a nih laiin Theodore Roosvelt (A ni pawh US President ala rawn ni ve tho) chu Commissioner of Public Civil Service a ni a, Party mi leh sa induhsakna chungchangah hian an ngaihdan a inmil lo a, Theodore Roosevelt hi pa huaisen, dikna ngaina zet mi a ni a ‘America ramah hian thiamna rapbeta Party ringawt kan dah lal chhung chuan mi thiam kan nei thei ngai lo ang. Kan mi thiam neih chhun te pawh mipui tana tangkai turin sorkarah an lut thei ngai bawk lo ang’ tiin ngaihdan nghet tak a nei a, nimahsela President Harrison chuan chu ngaihdan chu a pawm thei si loh avangin a tawpah chuan Roosevelt chu Commissioner atangin a ban phah ta hial a ni.
Nimahsela Commissioner atanga paih thlak tak Theodore Roosevelt hi America mipuite chuan a ngaihdan hi an tawmpui zawk tlat avangin kum 1901-ah khan America ram President atan an thlang a, kum 1909 thleng he nihna hi a chelh a ni. President a nih chhung hian nghet taka a ngaihdan lo vawn tawh chu a awmna Party mite tan chauh niloin an ram mipui zawng zawngte tana a taka hman tumin a theihtawp a chhuah theih phah ta zawk a. A hunah hian thiamnain awmzia a nei a, zawi zawiin Party tana mi tangkaite pawh chuan chu ngaihdan chu an rawn nei chho ta zel bawk a ni. Vawiin thleng khuan President hian mi thiam leh rintlak nia an hriatte chu an ram rorelna Parliament, Congress-ah Member ni lo mahsela an dah hmiah hmiah mai a, a thatna riau a awm. Hetiang deuh hian kum 1991-ah khan India ramah ngei pawh alo thleng tawh a. Prime Minister Nahasimha Rao chuan June 21, 1991 niah chuan University Grants Commision Office-a awm lai Manmohan Singh chu Telephone hmanga biain Finance Minister turin a sawm a nih kha. Sorkar thar lakluh chu chumi niah kher chuan alo nih bawk si avangin Manmohan Singh tan chuan hnialna hun pawh a awm meuh lo a, Inah a va hawng lehin thawmhnaw pangngai deuh nen Rasthrapati Bhavan-a Ashoka Hall lam chu a pan ve nghal a nih kha.
Tichuan American ram ngei pawh chuan mipui ban phak turin sorkar pawh a awm chho telh telhin tunah meuh chuan khawvel sorkar thiltithei bera ngaih hial a rawn ni chho ta a ni. Tunah chuan eng Party pawhin sorkarna siam mahsela Party worker-te chuan sorkar thau sawh lam aiin ram leh hnam tan an ngaihtuahna an seng a, chu an ngaihtuahna chu a taka alo chan theihna turin sorkar hnathawkte chuan an bawhzui ta thin zawk a ni. An ram President rawn ni chho zelte ngei pawh chuan Party tana thawktute thlahthlam chuang loin ram mipuite tan an theihna an rawn hmang chho zel a, John F. Kennedy phei chuan ‘I ramin eng nge a tihsak theih che tih ngaihtuah loin i ram tan eng nge i tih theih tih hi ngaihtuah zawk rawh’ tiin America mipui hmaah thu alo sawi nghe nghe a nih kha. He a thusawi hi Jan. 20, 1961-a US President atan lakluh a nih tuma a sawi a ni a, vawiin thlenga kan la sawi rik fo a ni.
America ram ang hian khawvel sorkar dangte pawh hian ram rawngbawlna nei hlawm sela chuan tun ai hian hma kan sawn hlawm ngeiin a rinawm. Hman deuhah tawh khan New Zealand-ah pawh Opposition MLA pakhat chu a fin leh thiamna avangin sorkarna fawng chelhtu lam (ruling lam) chuan Minister atan an la lut tawh a nih kha. Chutiang chuan ram mipuite tan malsawmna a thleng thin. Sorkarna chan hi ram mipuite tana malsawmna a nih lem loh chuan hmingchhiatna a ni duh viau thin a. Kan ramah ngei pawh Party hruaitu ni chunga hmingchhe tak tak hi sawi tur kan hre nualin a rinawm. George Washington kha a ropuina em em chu a naupan lai atanga dawt sawi thei loa a inngai tlat kha a ni. Vawikhat chu apa thei kung duat em em mai chu alo kit a, a pa chuan thinrim takin tunge kan huan ka thei duat lo kit tu hi a ti a, George Washington chuan a pa hremna tur chu eng anga na leh hrehawm nge ni ang tih lam ngaihtuah miah loin ‘Ka pa, dawt ka sawi thei lo tih i hria e, keima kih a ni’ tiin a inpuang a nih kha.
Hetiang ram hruaitu hi an awhawm a, an itawm thin hle mai. Chutiang chuan hnam ropui te chuan dikna chu huaisen takin an nunpui zawk thin a, an duh lohna leh dik lo an tihnaah ngei pawh an chhia leh tha hriatna thiang tak hmangin thuthlukna pawh an siam mai thin. Feb. 9, 2021 nia Donald Trump impeachment vawi hnihnaah khan a awmna Party, Republican atang khan Senator 7-te chuan Republican Party duh dan ni loin Democrats duh dan zawkin vote an thlak a nih kha. Anni pasarihte; Richard Burr, Bill Cassidy, Ben Sasse, Lisa Murkowski, Mitt Romney, Pat Toomey leh Susan Collins khan mi tam tak ngaihdan leh kan ram politician tam takte ngaihdan angin a mawi ringawt emaw a hniak tam lam zawng sela chuan Democrats lama vote thlak awm lo tak an ni a, nimahsela an chhia leh tha hriatna thiang tak hmangin an awmna Republican Party lamah thlawpna an pe thei lo kha an demawm nge an fakawm kan tih zawk dawn ni le?
Hetiang bawk hian American Civil War (Apr. 12, 1861 – Apr. 9, 1865) zawh hlimah khan a chak lam Hmar lam chuan a chak lo lam Chhim lam chu hrem duhin an hmasawnna tura sorkar programme awm chu nasa takin an hnial a. President ngei pawh chu ro a rel tak tak an phal lo a ni. President Andrew Johnson chuan Seretary of War a chawlhtir chu Constitution zah lohna a ni an tiin Senator 42 te chuan paihthlak an tum ta hial a. US Supreme Court Chief Justice chuan Chair ala a, Senator nei tam zawk Republican lam chuan 36 (hmun thuma thena hmun hnih) an neih tlin chuan President chu a tla mai dawn a. Nimahsela an zinga 6 te chuan tha an tih leh tak loh avangin Democrat lam an zawm ta thung a, chuvang chuan Democrat lam 12 ni thin pawh chu 18 an lo ni ta a. Heti chung hian Republican lam chu 36 an la ni tho a, kim taka vote an thlak vek theih chuan hnehna an la chang thei tho turah an inngai a. Nimahsela an zinga pakhat chuan an ngaihdan a ti buai ta tlat mai le. Chu chu Edmund G. Ross a ni.
Edmund G. Ross chuan ‘Ka chhia leh tha hriatna thiang hmangin vote ka thlak dawn a ni’ a tih tlat avangin a pawl (Republican Party) te chu an ngaih a tha thei lo a, an thlem a, an vau bawk a, thamna ropui tak tak an hlan bawk a. President chuan Hmar lam mite chauh a hmangaih lo a, Chhim lam mite pawh a hmangaih vek tih a hriat avangin Edmund G. Ross chuan chu chu a duh dan leh tha a tihdan chiah a ni si a. A thiante a zawm a, Republic lam duh dan anga vote a thlak chuan President chu a tla ang a, amah ngei pawh chu zankhat thilthuah Multi-millionaire a lo ni mai dawn bawk a. Nimahsela Chhim lam mite chuan hmabak an nei dawn lo thung a ni tiin amah leh amah chu a intichak a, amah a inngaihtuahna leh a awmna Republican ngaihdan aia lian leh zau zawkin an ram pumpuia mi chengte chu a ngaihtuah zawk avangin Democrat lamah chuan vote chu a thlak ta a. Chu vote khat avang chuan President chu paihthlakin a awm ta lo a, Chhim leh Hmar lam mite pawh inhmangaih takin an lo awm phah thei ta a nih kha.