- Mahmuaka Chhakchhuak
Kum 1963 daih tawhah khan Martin Luther King chuan ‘I have a dream’ tiin a sawi a, chumi awmzia chu ‘Kan ram tana hmathlir ka nei a’ tihna a ni thei awm e. Hetiang bawk hian Abdul Kalam chuan ‘A dream is not that which you see while sleeping, it is something that does not let you sleep’ tiin Dream awmzia alo sawi tawh bawk a. Hei hi mizo tawng chuan ‘Dream chu Zana mumang lama kan hmuh hi a ni mai lo a, mutmu pawh tuah tha hleithei lo khawpa min siamtu zawk hi dream chu a ni tihna a ni mai awm e. Hetiang deuh hian mutmu pawh tuah hlei thei loa min mawlhtu lian tak awm hi puang lo thei loin ka inhria a, ka han puang chhuak ve ang e.
Sept. 25, 1945-ah chuan United Pentecostal Church chu a rawn piangin Kohhran thang duang tak a ni nghal a. Mizoramah ngei pawh Feb. 10, 1950-ah Kohhran din a niin Mizoram Kohhran zingah chuan a thang duang ber kan ni hial awm e. Hmun tinah a awm a, Chhim lamah emaw Hmar lamah emaw tamna bik pawh nei chuang loin Mizoram hmun tinah Pentecost Movement chu chhem alhin a awm chho zel a ni. Chutianga Kohhran pangngai taka lo nih takah chuan kum 1968 ah Firm and Registration-ah in ziak lutin Sorkar hriatpuinain Kohhran chuan hmalam a pan chho zel a, kum 1990 chhoah phei chuan Mizorama Kohhran lian ber pahnihna alo ni pha hial a nih kha. Chutiang taka Kohhran tang duang a nih lai chuan atir atang rengin Setana’n kawng hrang hrangin a bei thin a, tlem tlema chhuak an awm a, a hlawma chhuak pawh engemawzat an awm tawh bawk. Chungte chuan hming hran an nei a, fel takin an chhuak a, buaina leh harsatna engmah a awm zui ngai lem lo.
Kum 1994-ah United Pentecostal Church-in harsatna a tawh erawh Kohhran inthenna a thlen tho mai bakah Kohhran Biak In leh bungraw inchuhna hial a rawn thleng a. United Pentecostal Church hming pu reng thoin inthenna hi a thleng a ni. 1995-ah Mizoram UPC intite chu chhuakin Mizoram hmun hrang hranga Biak Inte chu a neitu nih tumin kan inchuh ta a, Lok Adalat-ah ngei pawh vawi duai lo luhpui a ni bawk. Kum 2011 alo thlen meuh chuan Civil Judges Dr. HTC. Lalrinchhana chuan Thubuai remna (Judgement Order) tichhuakin Biak In min sem ta vak a. Amaherawhchu hetia Biak In min sem danah hian lungawih lo kan awm leh tak avangin Mizoram UPC-te chuan High Court-ah an Appeal nawn leh a, High Court lam chuan NEI Hruaitute hnenah ‘Mizoram UPC te’n Court Oder pawm loa an Appeal hi awm in tihpui em, in remtih pui em? tiin an ngen a, NEI hruaitute chuan an han ngaihtuah chuan ‘Pawm teh reng mai, kha High Court Judgement kha a dik lo reng a, kan Kohhran atanga chhuak tawh, dan lo a Kohhran din lehnghalin kan property min chuh a, kan lungawi tlanna min ngaihtuah sak takah chuan kan dam tlanna a nih ringin kan pawm mai mai alawm. Anni lam an lungawi loh chuan an lungawi lohna kha dik kan tih pui e’ an ti ve ta a. Tichuan, High Court-ah bawk chuan kum 2012-ah luh nawn leh a ni.
Tichuan kum 2015 January thlaah chuan Judgement Order alo chhuak a, Court chuan kan kohhran dan lo neih tawh sa dungzuiin ‘Kohhran chhuahsantu chuan a chhuahsan ta (Property) a chuh buai thei lo ang. Mizoram UPC, kum 1995 atang chauha ding hian heng hmun hma LSC Issue te hi an kohhran din hma daiha mite an ni e’ a ti a. Hetianga thuchhuak a rawn awm takah chuan NEI lam hruaitute chuan ‘Inchhuhsak a, inhnawhchhuah rum rum zawng a tha lo e, anmahni hi ngaichang ila, inchhuhsak rum rum ngai loin an tin ve mai ang, a nih loh pawhin an lo kir leh mai ang’ an ti a. Amaherawhchu beisei loh takin kum 2015-ah chuan Supreme Court lamah an Appeal leh ta thung a ni. Tichuan Sept. 7, 2022 (Nilaini) ah Supreme Court chuan Judgement Order a rawn chhuahin ‘Mizoram UPC te hian Biak In leh hmun lo ram an chuhna zawng zawngah hian thiam channna engmah an nei lo a, Biak In leh hmun lo ram zawng zawng hi NEI UPC-te chan vek tur a ni’ tiin Kohhran pahnih kar chu a rawn ching fel ta a ni.
Hetiang hi kum 37 vel chhunga Kohhranin harsatna a tawh dan tlangpui a ni a, a ngaihnawm loh a, hriat pawh a nuam hek lo a ni. Tunah chuan mahni tlatna mual mualah kan tla hrang tawhin Biak In leh hmun lo ramah ngei pawh harsatna kan nei tawh lem lo a, midang mamawh loin kan lo awm hrang thei ta a, chu mai pawh chu la ni loin kohhran mipuite ngei pawhin thinlung dam takin mahni kohhran Biak Inah theuh kan lo lungawih tawh ta bawk niin a hriat. Harsatna a awm laia kan in ep lai kha chuan tisa mi tak angin kan che a, Israel fate leh Philistia mite inbei ang maiin kan inbei a, tawngkam chhe tak tak hmangin kan in ep a nih kha. Hmun thenkhatah phei chuan kut inthlakna hial pawh a thlengin Baptima khura talhfiak dah thuhrukte, brick bung leh lunga invawm te, Sakhaw rawngbawltu theuh theuh kut zungchal inhmuhte pawh vawi tam a thleng hman a nih kha. Khatih hunlai kha a ngaihawm loh a, ngaihtuah kir leh chang pawhin a zahthlak zawkin thil awm lo tak tak kan lo ti hlawm a nih kha.
Tunah chuan Court lamah kan buaina leh harsatna lian ber min chinfel sak ta a, keimahni lam ngei pawhin Thinlung dam taka Lalpa kan fak a, kan chawimawi tlan theihna tura buaina leh harsatna awm lo tura kan inchinfel leh chu kan tihtur pawimawh leh hmasa ber a ni. Chumi tur chuan kawng kan sial a ngai a, chumi tur chuan inngaihtlawmna puan kan sin a ngai bawk. A tu lam ve ve pawhin tlawmna puan kan sin duh loh chuan kohhran mipuiah inrem lohna a awm reng ang a, keimahni chauh pawh niloin chunglama min lo thlir rengtu hmangaih kaltate leh Vantirhkohte ngei pawh an mittui a far ngeiin a rinawm. Hruaitu Mosia anga thinnel leh huaisen, a tul huna tlawm ngam ang kha hruaitu kan mamawh hun lai tak a ni. Setana’n Davida leh Saula inkara nasa taka buaina a thlen laia Davida thinlung thianghlim tak angte kha tun hunah hian kan Berampuite hian an neih a hun viau a ni.
Hun rei tak chhung Kohhran pahnih, pakhat anga awm leh tur ang hiala ngaihna a awm nain tuna kan awm dan ang ang hian kan in ngaihdam tawn pawh hi a tul zawk mai thei. A chhan chu Biak In leh hmun lo ram engkim, Pastor Quarter-te ngei pawh changtlung tak leh mumal takin kan lo neih hlawm tawh avang hian inhnaih deuh tak pawha Biak In emaw Quarter emaw pawh kan neih a lo tul ta zawk mai dawn pawh a ni ang. Chumi tura pawimawh ber chu tuna NEI lamin District Autonomous anga an la kal ang hi chuan a rem dawn hauh lo a, Mizoram UPC lamin nghet taka an kalphunga an lo neih tawh Centralization ang hi kan kalphung tur ni zawk awm tak a ni. Biak In kan neih ang angte leh Office-te ngei pawh a nihna ang anga kan chhawm chhoh zel pawh a tulna a awm bawk ang.
Buaina bul, Kohhranin harsatna a tawh chhanna ber kha dik taka sawi chuan Kohhran rawngbawltute inkara boruak tha lo awm vang a ni a, chu chuan hlet nei zelin Kohhran mipuiin alo tawrh phah ta a nih kha. Khatiang buaina kha a nih avangin kan rawngbawltute inkarah boruak tha a awm hi a pawimawh ber a, mipui lamah chuan harsa lo takin boruak tha a awm mai a rinawm zawk a ni. Thuthlung pakhat vuantu kan nihna hi hmatheh bera kan neih a pawimawh a, he Thuthlung avang vek hian kan mihring thinlung kan sawh keh pawh a tul a ni. Chu chuan Kohhranah rah duhawm tak a chhuah a rinawm bawk a, thlarau lam malsawmna tam zawk kan dawn theihna atan pawh thil tul hmasa ber a ni ngeiin a rinawm. Kum 37 aia rei mah Kohhran kan lo kal hrang tawh a, kalphung leh tih dan hrang neuh neuh chu siam thar bawk mah ila a pawimawh ber Thuthlung rawngbawlna erawh ala danglam loh avangin hei hi kan inremna atana bulthut pawimawh ber a ni ngei bawk tur a ni.
Dik taka sawi chuan kan Kohhran hming a hrang a ni chauh mai a, thil dangah chuan danglamna engmah a awm lem lo. Thuthlung kan hmangaih danah lah kan thukin kan nghet tlang em em reng tho a, heti taka kum 37 chhung vel kan in mi-hran chhungah khan thenkhatte chuan kohhran dangah lo awm bawk mahsela chung mite hruai khawm leh tur chuan Thuthlung vuantute hi kan kut kan sil fai nawn leh a ngai a, kan thinlung ngei pawh kan tih kehsawm a ngai a ni. Lalpa tlangah tunge chho ang a, a hmun thianghlimah chuan tunge ding ang? Kut fai leh thinlung thianghlim nei a, a rilru engmah lo mai mai a dah ngai lo a bum tuma chhe chham ngai lo tu chu tih angin kan intihthianghlim a ngai a. Chunglamin keimahni avang hian Thuthlung zahawm tak hi a chawimawi thar leh a ngai a ni. Chu chu Kohhran chhungkaw tana pawimawh ber a nih rualin pawn lam mite’n min hmuh dan turah ngei pawh thil pawimawh tak a ni bawk ang.
Ram beih a tul a, thlaraubo seng tur a tam si a, hetia kohhran huang hnih atanga Thuthlung pakhat ni reng chung si kan hrilh ai hian huang khat atanga Thuthlung pakhat hrilh chuan rah duhawm a chhuah zawk ngeiin a rinawm a, Chunglam pawhin mal a sawm ngeiin a rinawm. Heti taka sawichhiata kan awm a, nuihzata kan awm reng hi Thuthlung vuantute awm dan tur a niin a rinawm hauh loh a, Thuthlung zawm lotute (Trinitarian) hmuhah pawh kan mawi lohna zawng zawng chhilh boa nuai reh turin zahawm leh mawi taka kan awm a pawimawhin a tul hle a ni. Chumi tura pawimawh hmasa ber chu Thuthlung vuantute huang khata kan awm hi a ni a, hruaitute leh mipui lam pawhin nghawngkawl pakhat bata lungrual taka rawngbawlna kan neih tlan a pawimawh. Biakbuk chul leh awng rawp hmuh a hrehawm ang chiah hian Kohhran rawngbawltute zinga Setana hmanrua anga ngaih theih tur thil awm hi hmuh a nawm loh thin avangin Thuthlung alo parmawi leh zual theihna turin Kohhran rawngbawltute leh mipuite hian kan zavaia thingthia inngaitlawma Lalpa hnena kan tawngtai a, kan zavaia kan awmdan sualte kan hawisan a tul a ni.
Mihring lam a tlawm loh chuan Thlarau thianghlimin hmun a chang thei ngai lo a, mihring a tlawm ngamna hmun apiangah Thlarau thianghlimin hmun a chang thin. Chuvangin Kohhran pahnih inkara Setana hmanrua zawng zawng nuaibo vek tur chuan kan zavaia kan tlawm ngam a ngai a ni. Chutah chuan Thuthlung alo par chhuak leh ang a, mitin thinlungah Thuthlung hi alo par thar leh ngei ang.