- Lalnuntawma Fanai
Media khawvel chak tawh tak karah hian, vawi leh khatah; lar hluai hi thil awlsam tak a ni tawh. Heng hun hi miin an tawng dawna kan hria a nih chuan, a bikin la naupang zâwk, zilh leh kaihruai ngaite phei chu ven thiam tur an ni a, rilru lama inbuatsaih lawkna (Psychological preparedness) an mamawh a ni tih hi mithiamte sawi dan a ni.
Heng thil lo awm tur lakah hian zirtirtute, nu leh pa leh rual û zâwkte hian mawh kan phur a, he tlâng chhipa ding thut theite dinhmun hi kan hmu thiam tur a ni. Media hmanga a sâng zawnga vawrh thut an nih hian mipuiin anmahni an pawm dan leh en dan a danglam nghal a, he boruak lêng vel hi an tan chinfel a har avângin kaihruaitu an mamawh a, tlukchhiatna a thleng tawh thin. Mihring hian a mihring pui, khawvel la dai zim zâwkte hi a ngaihven a tul hle.
Mite hriat lâr nih hi khelh miah loh tur a ni a, kan thiltihin a hril avãnga mite hriat kan hlawh a nih chuan chu chu a hlu ber a, a tlo ber thung. Media chak tak kara mite hriat lârna lo awm zual ta hi lungpui chunga in sak ang deuh ni se a tha ber. Lâr châk hrim hrimnain mihring a bual âtna hi hri ang maiin a darh zual mek. Heng lakah hian kan duhsak zawngte an tlukchhiat loh nan kan veng tur a ni.
Lar thut vanga nun hloh ta hi an awm fo a. He nun ‘fail’ tate chhanchhuak tura damdawi tha ber chu an rilru thlaksak a ni.
Tunlai khawvel mahni indah pawimawh tulh tulhna hun leh midang ngaihsan lohna hun lo thleng mekah phei hi chuan mi rilru thlâksak tur hian beih fe a ngai tawh bawk si, khawvel hi a awlai lo tulh tulh a nia. Dinhmun harsa tak atanga hlawhtling, miin an ngaihsan avanga anmahni ngaisangtu ten an vawrh larte khawvel erawh zah an phu a, entawn ngam pawh a tha.
Nun ‘hloh’ hi hloh zawng zawng zinga pawi ber a tling a, pawisa tih bo ai pawhin a pawi zawk. Lehkhathiam sâng tak, miten an chung en tawh; vantlang zinga zahkai ni pha tawhte zingah pawh an hlawhtlin hnua nun hloh ta tlat si hi hmuh tur an awm fo mai. Ngaihtuah kual fê pawh ni ila, hetiang chin ngat hi chu buaithlak tak an ni; tihngaihna a vâng tlat tawh. Dam chunga nun an hloh ai chuan, an mihring hluia an kir leh a tha zâwk.
Mizo hnam nun hi inlenpawh thin kan ni a, hmanlai atanga kan nuna bet tlat a ni a; a reh mai dawn lo. Mahse, media chak tak hi kan addict deuh ta fur mai si. Taksa insi chungin khawvel dangah kan rilru kan a kal hrang a. Heng hian, kan laina leh thian thate lakah, rilru pêk tâwk lohna, ‘psychological absent’ kan insiam a; chu chuan kan nunhonaah nghawng tha lo a siam tawh nia kan hria a nih phei chuan, a chinfel dan chu he media laka insum hi a ni. Vangtlang nun zir mi ‘Sociologist’ te ngaihdanah chuan, “Mihring hi nung ho tur kan ni a, a huho lo chuan kan nung thei lo a, hei hi mihring nihna bulthûm a ni,” an ti. Hei hi kan ken leh hum lai media hian a rawn thiat mek a nih hmel. Lo inteh ve nghal teh.
Mimal harsatna leh media innek theih dan hi heti zawng hian thlir teh ang. Harsatna tâwk puih ngai ten an nun tawt inbunruahna atan hman tlâkah min ngai em? Harsatna tâwk ten min mamawh hun êmah pawh anmahni aia media kan ngai pawimawh a, kan inbâwih tir tawh a nih phei chuan midang tan kan tangkai dan hi inen let fe kan lo ngai reng tawh mai thei.
Thalai pangngai nih chuan a khawih pawh kan khawih ve ang, a nuam, a hlimawm, midangte nen inpawhna a siam. Mahse, heng thil hi kan tan tih thiang ni mah se, eng bâwiah mah awm lo tura kan inserh hran thiam a tul tulh tulh dawn. An mangangna thu thlenna atana kan kawngkapui ber kan hawn tawh hnua kan duh loh anga thil an ti a nih chuan thiam loh erawh kan chang bik lo ang.
Media kan sawi a, kan fate hi media in min thununna khawvelah an seilian mek a ni tih hi nu leh pate hian hriat thar fo a ngai. Nausen lo piang hian amah hringtunu cell phone a rawn hmachhawn nghal a, media chak tak khawvelah hruai luhin an awm a, an khawvel butanna a ni tih hi pawm a tha.
Mahse, naupang enkawlna kawnga zirmite chuan, “Naupangin TV, Mobile Phone leh Internet kaltlanga an thil tih leh en thinte hi nu leh pa emaw, an u ten emaw an enpui (Co-viewing) thin tur a ni,” an ti. He thlirna hi a pawimawh tulh tulh dawn.
Media nena an inhmachhawn lai hian, an thil en thinte a him tâwk em tihte hi taima taka enpui peih hrâm hrâm tur a ni.
Tunlai naupang hi kum 2/3 an tling a, youtube pawh an lut thiam der mai! Kan faten eng eng an en? tih ngaihsak turin fate tana nu nih tling, pa nih tling nih tumin inzir tlâng ang aw. A châng chuan him lo nia kan hriat an en lai kan phihthlaksak vangin an tap ngei ngei dawn. Mahse, nu leh pa ten hmangaihna vanga kan tih a ni tih hi hriattir hun a la awm dawn, ‘Naupang chu a kalna âwm kawngah chuan zirtir ula, A upat hun pawhin a thlah lo ang’ (Thufingte 22:6) tih ziak a nih kha.
Kan fate hian media lakah nu leh pate hi min lo thik reng tawh em tih leh kan fate mamawh pawh chhâng hleithei loin kan awm tawh em tihte pawh hi ngaihtuah tham a ni ta.
Han inpuang ila. Zan khat chu computer leh phone hmanga tul pawimawh khawih a, ka rilru ka pêk ding lai takin ka fanu upa zawk kum 4 mi hian, “A pa, lokal teh, sawlaiah sawn engemawni a awm, ka hlau a nia,” a rawn ti a. Ka lo insawrbing lai a ni si a, ka ngaihsak nghal lo. Hnai lehzuala rawn ding chungin ka bânah a rawn vuan a, “A pa, ka hlau a nia,” a ti nawn leh chiah chu chhut chawrh ang mai hian ka harh chhuak chiang teh asin!
Ka fanu hian hlauh a nei a, chhantu a zawng a lo ni. Ka tho vat a, “Bawihte, khawiah nge i hlauh chu a awm? Ka hlau ve hleinem?” tiin a thil hlauh awmna Choka lam chu kan pan dûn a. Rannung pakhat hi kan va hmu a. A thil hlauh chu a hmuh lai ngeiin pawn thawvengah ka dah bo a, chutah a thlamuang a ni tih hriat tura a nui hmet zet kha chu ennawm a tling tlat!
Heng nun hi zirho ila, kan chenna khawvel nuam leh harsa inpawlhsawp kara media chak takin min nuai vel karah hian a tak ram kheh chhuak turin tan i la ho teh ang u.