- Lalnuntawma Fanai
Kum 57 liamta, kum 1965 a ram hmasawn lo leh dinhmun tha lo taka ding Singapore din thar lehna tura a meizang hlaptu Prime Minister Lee Kuan Yew-a, dikna avânga a huaisenzia kha vawiinah hian thu ngaihnawm a la ni reng mai. Sorkara a thawhpui, National Development changtu Minister Teh Cheang Wan-a chuan, kum 1982 khan sorkarin ram a lei chungchangah thamna pawisa Singapore dollar nuai li (4,00,000) a dawng a. CPIB Senior Asst Director hnenah a thubuai chu titawp turin a ngen a, Prime Minister Lee Kuan Yew chuan thubuai kal lai a zawh hma loh chuan hmuh a tum loh thu Cabinet Secretary kaltlangin a hrilh a. Teh Cheang Wan chuan, “Khawchhak mipa dik tak angin ka tihsual avâng hian a man sâng ber chu ka pe ngei tur a ni,” tiin a nunna a la ta a ni. Lee Kuan-a chuan, “Heng thil hi Singapore miten an hrethiam lo a nih chuan ding chhuak tlak an ni lo ang,” tiin a sawi nghe nghe a ni. Heng chanchin hi kan tan a thûk mah mah mai thei, mahse, sawi a ngai.
Vawiinah hian mi dikte chanchin hi in la sawi ngam zel em? mi dikte chanchin sawi turin i rilru daltu a awm em? nge, mi dikte chanchin in la sawi thin, ‘Amah pawh dikna ngaina’ an tih zingah i la tel ve reng zâwk?” tiin he thu ngaithla mek mipui hnenah hian ka zawt nghal duh che u a ni. Dik taka thil in tih thin miau chuan, khawi level-ah mah in hniam ngai lo ang.
A châng chuan ram hruaitu che tha lote lak atangin ram hi chhanchhuah a ngai fo mai. Thu tha te, thu ziak thate hi engtik lai pawhin khawvel hian a mamawh reng dawn. Ram inrelbawlna politics kaihhnawihah hian, thu tha sawi leh ziah thenkhat, kan khukpui ruai thinte erawh chhût chiang ila, kan awmdan tur sa reng tawh zâwk a ni fo mai. Political party manifesto te hi zir chiang ve ila, kan nu leh pate leh kan thalai puite kaihruai turin inbuatsaih teh ang u.
Vote hralh hi a dikna chhan a awm lo. Inthlan niah EVM va hmet mai ila, chu zawng chu a ni. A changkang a, a dik a nia. Political party te hi ram leh hnam tana inpêk duhna neite awm khawmna hmun a ni a, ram leh hnam siam that duh ngawih ngawih hi an awm reng tih hi pawm tur a ni. Mi hi political party-ah an awm avângin an sual veka ngaih maite hi awl tak a ni a, he ngaihdan hi a dik bik lo. Mahse, sawisel tur hi chu a lo piang mai thung a, chu erawh hriatthiam a, thliar hran thiam tur a ni.
Sorkar hi mipuite ta a ni tih hi sawi nawn a ngai. I ta a ni. Kum tam tak liam tawha Abraham Lincoln-a’n a lo aupui kha a la dik reng. Sorkar hi ral thlir suh. Sorkarna chelhtuten mipui tana hma an laknaah, thil tih fuh loh te, pindan kila a rûka rorel chhuah, tihsual luihte pawh a awm mai thei, chutiang a awm châng chuan, “Hei hi chu a dik lo a ni, pute u, lo siam tha teh u,” tia hmalak hi hreh loh tur a ni. An lo siam tha zui a nih chuan a lawmawm a ni mai, i zara thil siam that a awm avânga i larpui lo a nih pawhin lawm tho rawh. Minister hmala tha lo sut a ngaih lai hian, an awmna party a mite ngei hi a ruka lawma kut bêng tam tak an awm ve reng tih hi hriat rûk ve kar tur a ni!
Sorkar hmalakna hrang hrangah zirlai pawlten hma kan la thin. A châng chuan sorkar inrelbawlna leh kan Mizote khawvelah hian thil dik lote hi in hmu a, rilru ipik taka awm chângte pawh in nei thin. Ram thatna tur erawh in duh si. Mahse, he ram leh kan Mizopuite tan, ‘Hei hi chu a dik lo a ni e,’ tih ni nâ nâ nâ hi chu dodal ngam a tha. Chu chu Zofate leh zirlaite tana kan tangkai dan pawimawh tak a ni.
A châng chuan ram hruaitu che tha lote lak atangin ram hi chhanchhuah a ngai fo tihte hi vawiinah hian i zir thar ang u. Thu tha te, thu ziak thate hi engtik lai pawhin khawvel hian a mamawh reng dawn. Ram inrelbawlna politics kaihhnawihah hian, thu tha sawi leh ziah thenkhat, kan khukpui ruai thinte erawh chhût chiang ila, kan awmdan tur sa reng tawh zâwk a ni fo mai.
Kan inenfiahna atana tha deuh chu, tu nge ka nih tih hi a ni. Mi dang el hi a that rualin, mahni leh mahni inel hi a that châng a awm. Vawiina keimah hian nakkumah keimah hi a khûm ang em? hma ka sawn nge ka hnungtawlh? tih hi mahni intehna pawimawh tak tur a ni.
Publicity hi a tâwk fâng a awm. US Senator ropui leh huaisen Thomas Hart Benton khan, “Mi ngaihsanna leh larna themhlem tak hi ka hmusit zawng tak a ni,” a ti hial mai. A tak ram hi zawng rawh u, chu chu a zahawm ber a, a hlu ber a; a tlo ber reng dawn. Ropuiliani khan, “Milem chu chawimawi chiam pawhin a ropui chuang lo,” a ti a nih kha. Larna holam tak hi i kalsan ngam teh ang u.
Media chak tak hian midang ngaihsan loh luihna no a keu mek em tih hi ka ngaihtuah ta. I duhthusama mi an awm loh avâng ringawtin an chungah tawng anchhia thlentir suh. An tlin bik lo. I chungah a thleng thei. Mi chak lo i lo nih phei chuan rilru doctor te hmaah i tah ni a thleng palh thei! Fimkhur hmasaah tang rawh. I thil sawi avângin midangte rilru na takin i hliam thei, vawi hnih tal chauh tal pawh ngaihtuah hmasa teh, fimkhur ang le. Social media a chak ta e tih avângin chak uchuak lutuk ve tum kher suh, tangkai taka i hman hun atan social media chak tak hi a chhawrtu nih tum mai rawh.
Kan ram hruaitu MLA zawng zawngte hi an zahawmna hum turin ka ngen thar duh che u a ni. Ram leh hnam hmasawn nan, ngaihtuahna tam tak an sêng a, thil hi a awlsam loh fo avângin duhthusam an nih loh châng a awm thin. |awngkam chhe lutuk nena vawm hi a zahawm lo. An zahawmna vawnsak chungin nawr kal a tulna hmunah nawr kal mai zâwk tur a ni.
Mizo essayist hmasa ber Kaphleia khan, “Khawvel hi englai pawhin siam that a ngai reng a, that lutuk tih reng a nei lovang, mi fingte thu leh mi thate leh mi taimate thiltih hian a vawng tha hram hram a ni,” tiin kum 70 liamtaah khan a lo âu chhuak tawh a nih kha. A thiam ber, a fit ber nih hi tute pawhin kan duh vek. Mahse, khawvel hian a tlin lo a, keini pawhin kan tlin bik lo. Pathianin mahni insit tak Mosia hnenah, “I hnenah ka awm dawn alawm,” a ti a nih kha. Ram tana kan pen chhuah lai hian, kan rinchhan tur chu Pathian ni reng rawh se. Kan hnenah a awm phawt chuan, kan mualpho ngai lo ang.
Faina leh hriselna inzawm thuizia te hi hre rawh le. A lang chin kan fai tâk viau lai hian, kan inchhung kilkar a fai em tih hi zawhna a ni. Mizote hian Chawmpangkar kan nei. Chumi thleng chuan kan fai em? Inlengte awm laia kan in bang kila Chukchu a vah zut zut tawh chuan in chhungah bâl a awm tihna a ni. Kan inchei nalh viau laia mahni in leh a vel tawp taka kalsan mai mai nih hi zirlai lehkhathiam rualte nih nen a inhmeh lo.
British in min awp laia Asst Political Officer CB Murraya’n Sailulak khua a thlen hnuah, an khaw nula leh an Lal Zakapa nupui hial a ngen avângin buaina nasa tak a chhuak a nih kha. Bristish sorkar hotute chuan CB Murray chu political Officer hna thawk tlakah ngai loin Bengal Police Deptt-ah an sawn ta a ni. Vawiina hian kan hnam hi zahawm taka awm tirin hnam dangte lakah kan zahawmna kan hum tlat tur a ni. Sap hoin Red Indian te an do lai khan, tlawm ve duh lo Crazy Horse (1840-1877) khan, “Kan hnam ze vawnhim zel kan duh a. Tû ma tihbuai loa thlamuang taka hun hman kan duh mai a ni,” a lo ti a nih kha.
Kan hnam nun leh nihnaa kan chhuan, zo nun mawi tak leh midangte an mangan laia tanpui thin kan nihna te zawng zawng hi khawvel thang zelah hian zirlaite hian i vawnghim tlat ang u.
Darzo lelte Liandala, Zofate rohlu khan,
“Aia upa i biak dawnin,
Koh dan awmin kamtha hmang rawh;
Ka pi , Ka pu , Ka u tiin,
Ka nu, Ka pa, Ka ni emaw, a lo tih angin, Zofate leh Zoram tan heng thute hi vawng pahin Zonun pârah i vul dûn rial rial teh ang u.
(Darzo, MZP Assembly 26th Oct 2022)