Engtinnge lehkha chhiar kan uar theih ang?

  • Mahmuaka Chhakchhuak

Khawvel changkang zelah kan thu leh hlate chuan kiam lam panin ngaihhlut loh a hlawh ta zel niin a hriat a, a pawi hle mai. Keini rual pawhin kan hriat chian em em Chanchinbu tam tak chu an hmel hmuh tur awm tawh loin min lo tawp san a. Chanchinbu tam tak chuan run dalah a taka tichhuak loin social media behchhanin an la tichhuak hram hram a, tunah hian Chanchinbu engemawzat chuan an harsat thu an sawiin engtik thleng nge kan chhuah theih ang tiin an inkhap mek bawk a ni.

Mimal hming lam ri ta ila, Zoram mipuiin a thu leh hla kan lem duak duak thin leh mitinin kan ngainat Pu Vanneihtluanga chuan a Chanchinbu, Lengzem April 2023 Editorialah hetiang hian a ziak a – Lengzem chanchinbu hi hetia lehkhapuana print ang hi chuan chhuah chhunzawm zel a huphurhawm ta hle mai. Khawvel pumah, lehkhapuana chhut thlakip chanchinbu chhuah hi a harsa tial tial a. Keini pawhin chu harsatna chu kan tawk ve mek a ni.

Petrol man aiin lehkhapuan man a to chak zawk a. Print media-a fakna chhuah duh kan tlem tawh a, thu ziaktuin kan chhuahsak nghak hman loin social media-a chhuah nghal an duh tawh zawk a, a chhiartuin lehkha-a chhut kan rawn sem kher in nghak hman tawh hek lo. Print media a to tial tial laiin social media a tlawm tial tial a, a tuan rang tial tial bawk. El phak rual a ni ta lo.

Kan chhuah tirh khan mi mal chhuah ‘periodicals’ a la tam hle. Khaihlak lova kum 20 chuang kan chhuah hnu hian, mi mal chhuah Mizo tawng thlakip chanchinbu chu Lengzem chauh hi a ni tawh mai awm e. Pawl leh kohhran leh sorkarin a enkawl YMA Chanchinbu te, Kristian Tlangau te, Kohhran Beng leh Meichher te nena khaikhin theih kan ni si lo.

Tichuan, kum 2023 tal hi chu, hlawk lo zawk dawn pawh ni ila, a man tipung tawh lova chhuah tluan kan tum ang. A dam hauh ila, Pathian leh in zarah kan tih theih mai a rinawm.

Chuvangin, dak atanga latute pawhin kum 2023 bak hi chu a man pek lawk tawh hrih lo phawt ula, ruahmanna thar ala awm thei a nih chuan kan la inhriattir leh zel dawn nia tiin.

He thu ka chhiar chu ka chhiar nawn leh a, ka mittui a tla tep hial a, engtin emaw tak hian danglam deuh zawkin ka inhria a. Hetiang tak hian a ni maw kan Chanchinbu chhuanvawrte hian harsatna an lo tawh a, beidawng taka an lo indawm kun tak mai le ka ti hial a ni. Hetianga harsatna lian tak an tawk zel a nih chuan kum 2024 atang khi chuan Lengzem chanchinbu hmel hmuh tur a awm dawn tawh lo emaw a ni ang a, thuziak tha tak takte leh Editorial ngaihnawm tak takte pawh chhiar tur a awm tawh dawn lo a nih chuan ava khawharthlak dawn em aw ka ti a, chumi thleng lo tura pawimawh ber chu ziak leh chhiar lama infuih thar leh hi a ni.

A nih leh engtinnge ziak leh chhiar lama hmasawnna nei tura kan infuih thar tak ang le kan tih chuan hetiang hian tawi tein han sawi ila; Kan ngaih hlut leh ngaih pawimawh zawngah chuan mihring hian thinlung kan pe thei viau mai. Naupang tak tak emaw kan tihte ngei pawh hian Smart Phone an khawih thiam tawh ziate hi kan hre theuhin a rinawm a, heta tang ringawt pawh hian kan duh leh duh loh a thuin mihring hian thil kan lo thiam chak hma theih zia kan hre thei awm e. Chuvangin thalai tan phei chuan kan thinlung pekna lam lamah chuan kum naupang zawkte aiin kan thiam chak ngei pawhin a rinawm a, kan duh athu a ni mai awm e. Ziak leh chhiar lama hmasawnna nei tur pawhin keini hian kan duh chuan chak takin ke kan pen thei tih hi a chiang reng a, kawng inkawhhmuhna a awm lo ni mai hian a hriat zawk a ni.

Hetiang hian ruahmanna han siam chhin teh ang aw;

  • Lehkha ziak hi thil hlu tak a niin bungrua leh hmanruate angin a chhe ve mai mai thei lo a, a bo emaw kan ti ral a nih ngawt loh chuan kumkhuaa chhe thei lo tur a ni (ka sawi uar hrat mai thei e). Chutiang chu ni mahsela keimahni zawk hian ngaihhlut nachang kan hriat loh avangin a hlu lo ta mai niin a rinawm. Ta se tiin han sawi ila; Pu B. Lalthlangliana hi awm ta lo sela chuan Kaphleia chanchin leh a thuziak tam tak hi keini hian kan hriat a, kan hmuh a, kan chhiar hi a rinawm loh. Tunah chuan Kaphleia chanchin mai niloin a thuziakte leh a diary thlengin chhiar tur alo awm ta a, a hlu ngawt a sin. Hetiang a nih avangin lehkha ziak dangte pawh hi keini hian ngaihhlut nachang kan hriat a tha hle mai a, thlakip chhuak Chanchinbute hi chu kan lo vawng tha kher lo a nih pawhin Lehkhabu, mimal ziak emaw pawl hoin an ziak ang chi hi chu vawn that hram hram i tum ang u. A bik takin Lehkhabu dawra a anpui awm lo chi hi chu kan ngaihhlut lehzual a pawimawh a, chutiangte chu a hlui poh leh a hlu ting mai a ni.
  • Lehkhabute hi uluk taka dahthat tur chu a nih rualin pindan kil lutuk emaw fianrial lutuka dah erawh a tha ber lem lo. Chu ai chuan pindan pawnlang takah awm sela a bika remkhawmna (Bookshelf)-a kan dah a nih pawhin banphak maiah awm thei hram sela a tha. A theih phei chuan kawngkhar siam a, Tahla-a kalh hnan thlap loin awlsam taka lak mai theih turin awm sela ala duhawm lehzual. Lehkhabu pahnih khatte hi chu Fridge chungahte Dawhkan emaw khawi lai, pawnlawi deuhahte hian awm mai mai bawk sela chhiar a hlawh duh bik a ni.
  • Lehkha chhiar hunbi insiam pawh hi a tha khawp mai. Zan mut dawn apianga Bible bung khat tal chhiarte hi chinthan atana thil tha tak a ni. Tin, lehkha chhiar hi hunbi insiam kher loh pawhin kan hman remchan hun huna chhiar mai pawh a sual hauh chuang lo. John F. Kennedy khan a tukthuan ei laiin news paper pasarih a chhiar hman e an ti a, chutianga chaw ei lai em em a kan chhiar lo a nih pawhin thinrim lai emaw thin ur laite hian lehkha chhiar tum tlat ila a tha viau a sin. Inthiar laia lehkha chhiar pawh hi a tha. A bik takin hunawl hnawhkhahna tha tak a ni a, thil inchhirawm loh tak a ni. Finga i inngaih loh phei chuan lehkha chhiar uar la, rual pawl ve phak i duh chuan lehkha chhiar uar bawk chu i tih tur hmasa a ni.
  • Hnam fing apiangin ziak leh chhiar an uar a, hnam mawl apiangin ziak leh chhiar an peih lo. He thu hi hman atangin vawiin thlengin ala dik reng. Lehkha chhiar hi finna a ni satliah lo a, khawvel hmasawn ruala hma kan sawn ve theihna atan lehkhabu chhiar hi tihmakmawh a ni. Lehkhabu awm lohna In chu tukverh nei lo In ang a ni tia H. Mana lo tih angin kan taksa hriselna atana boruak thianghlim kan hip angin kan thinlung hriselna atan pawh lehkhabu chhiar hi kan uar tur a ni.
  • Miin lehkha ka chhiar hman lo, lehkha chhiarna atan hun ka nei lo an tih chuan awih suh ang che. Chutianga miin i kianga an sawi chuan an chhiar peih loh vang zawkah ngai mai la a dikin a rinawm. Lehkha chhiar tur hian hun neih a ngai reng reng lo a, engtik hunah pawh Lehkha chu chhiar mai zawk tur a ni. Zing, chhun leh zanah hian i duh hun hunah chhiar mai la, thil pawimawh tih thulh phahna atan erawh hmang kher lo la a tha a ni mai.
  • Heti hian tawi tetein lehkha chhiar thatna han sawi ila;
    1.Margaret Fuller chuan ‘Vawiina lehkha chhiar thinte hi naktuka hruaitu tur an ni’ tiin alo sawi a, lehkha chhiar hi puitlinna kawnga min hruaitu pawimawh tak a nih zia he thu hian a ti lang. Lincoln chanchinah hian chiang takin kan hria ang, thing kittu fapa ve mai mah nisela an khuaa lehkhabu awm zawng zawng chu ka chhiar loh a awm lo ti khawpin a chhiar nasa a, chu chuan US President ni thei turin puitlinna kawngah a hruai a ni.
    2.L. Keivom chuan ‘Lehkhabu hi mihringte hriatna, thiamna, finna luan khawmna, chhia leh tha hriatna dil zau ber a ni’ a ti a, a dik ngawt mai. Khawvela lehkha chhiar zau berte zinga an sawi chu Japan ho hi an ni a, an dam chen chawhrualin kum 85.03 a ni. Chutih laiin literary rate-a 26.76% chauh Chad te chu chawhrualin kum 54 vel chauh chu an dam chen a ni. Ireland ram pawh an literary rate chu 99% aniin an life expectancy chu 82.20 yrs a ni. Hei vang hian lehkha chhiar leh damreina hi inzawmnna neia rin a niin lehkha chhiar uarte chu an dam rei deuh bika rin a ni. America rama Bawih chhuah chungchanga tanpuitu tha ber nia an sawi chu ‘Pu Tawma In’ lehkhabu hi an ti a sin. Hei vang hian alawm Methodist kohhran dintu John Wesley chuan ‘Miin lehkha a chhiar peih tawh loh chuan thuhril rawngbawlna atangin chawl rih mai rawh se’ alo tih ni.
    3.Lehkhabu chhiar thatna dangte;
    (a) Lehkhabu chhiar hian ngaihtuah theihna (attention span) a ti thuiin, rilrua thil lo awmte ngaihtuah dan min zirtir.
    (b) Lehkhabu chhiar tam hian finna kawngah tui halna min pe nasa. Naupang pawhin lehkhabu an chhiar tam poh leh an fin belh tih an inhre thin.
    (c) Lehkha chhiar tam poh leh thumal kan hriat tam phah thin a, tawngkam bungrua pawh kan hriat belh thin.
    (d) Lehkhabu chhiar tam reng reng chuan mahni inrintawkna an ngah bikin an koa tla chu hnehsawh takin an hmachhawn thin.
    (e) Naupang te atanga lehkhabu ngaina mi chuan lehkhabu hlutna an theihnghilh tawh ngai lo.

(Hei hi May 9, 2023 nia Govt. JB. College-a Literature Awareness Campaign neihnaa Paper buatsaih a ni)

Leave a Reply

error: Content is protected !!