- Dr. C. Lalrampana
A KAMKEUNA
Rãltlan (refugee) hi indona avang emaw, ral hlauh vang emaw, sakhaw innghirngho vang emaw, chi leh chi inngeihloh vang emaw, intihduhdah vang emaw, ram awptu thuneitu sangin an hnawh chhuah vang emawa mihring nunna humhim nan leh sahim nana mahni ram, chenna in leh lo tlansana mi rama awm lailawkna hi a ni. Khawi ram leh khawi hmun atang pawhin ni se, raltlante hian nuam an tih vanga mahni chenna rawn chhuahsan an ni lova, an awmna rama in leh lo, thil neih hlu tak takte chu ui tak chung leh rilru na tak chungin mittui tla zawih zawih chungin an nun humhim nan an tlansan a ngai thin a ni. An dinhmun ang la dai ve ngai lo chuan a hrehawmzia leh beidawn thlakzia a hre pha hauh lo. Chuvangin, tun laia zoramin raltlan kan neih mekte hi an khawngaihthlakin an lainatawm takzet asin !
RALTLÅN DINHMUN
Rãltlãn hi khawvel hmun hrang hrangah an tam hle. Khawvela raltlan mekte dinhmun thlir hmasa ila Amnesty International-in a tarlan danin tunah hian khawvel pumah raltlan 25.9 million an awm mek a. A chanve deihthaw 1.4 million hi naupang an ni nghe nghe. Rãltlan zaa 80% hian ram thang mek (developing countries) an bêl a; an harsat phah hlawm hle. Khawvel huapa rãltlan lo mikhual tam dan indawt chu hetiang a ni:
Syria 6.7 million
Türkiye 3.7 million
Jordan 2.9 million
Afghanistan 2.7 million
Colombia 2.5 million
South Sudan 2.3 million
Germany 2.2 million
Pakistan 1.5 million
Uganda 1.5 million
Lebanon 1.4 million
Germany. 1 million
Iran 979,400
Ethiopia 921.00
Sudan 908,700
Bangladesh 906,600
Heng raltlante hian tharum thawhna; indona; tihduhdahna, chi leh chi inhuatna leh chhan hrang hrang vangin an ram an chhuahsan a ni. Khawvel ram 7 rãltlan ngah zualte chu:
Syria 6.7 million
Türkiye 3.7 million
Jordan 2.9 million
Afghanistan 2.7 million
Colombia 2.5 million
South Sudan 2.3 million
Germany 2.2 million
Syria ram atanga rãltlan an tam bikna chhan hi march 2011-2021 tun thlenga civil war a chhuah vang kha a ni. Civil war avang hian mi 494,438-in an thih phah tawh bawk. Heng zinga syrian rãltlan 6.7 million-te hi Middle East, Turkey, Lebanon, Jordan, leh Iraq-ah an ral tlan a, a bak hi chu ram hrang hrangah an insem darh a ni.
Kum 2021-a raltlan lo mikhualtu ram mihring cheng tam dan indawt 10-te tarlang ila:
China 1,444,216,107;
India 1,393,409,038; United States 332,915,073; Indonesia
276,361,783; Pakistan
225,199,937; Brazil 213,993,437
Nigeria 211,400,708; Bangladesh 166,303,498;
Russia 145,912,025; Mexico
130,262,216.
Rãltlan lo mikhual tlem deuh deuh ram 5-te tarlang ve thung ila:
Montserrat 4,977; Falkland Islands 3,533; Niue 1,619;
Tokelau 1,373; Vatican City
800.
TUTENGE KAN MIKHUAL?
Khawvel ram dang ang bawkin India pawhin rãltlãn mikhual kum 2022 kum tawp thleng khan mi 405,000 a nei a. Heng zingah hian rãltlãn ziah luh thar mi 213,578-te chhut tel a ni. A bikin Mizoram state-in raltlan mikhual kan ngah hle a, United Nations High Commission for Refugees (UNHCR) website- 31 January, 2022, thleng khan mi 46,000 zet kan nei a; tunah phei chuan an thahnem tawh viau ang. Heng kan unau mikhualte hi myanmar, Bangladesh leh Manipur atanga lo lutte an ni. Feb. 1, 2021 zing vãrtian atang khan Commander-in-chief of the armed forces Min Aung Hlaing leh a hote Sipai thuneihna chuan che thei lovin State emergency a puan hnan a, NLD Leader leh President-te bakah mi pawimawh engemaw zat hrên beh an ni. An va lainatawm tehlul êm! Tun thlengin mipuiin kum 2 chuang zet federal democracy ngiatin sipai thuneihna dodal an la bansan lo. United Nations High Commission for Refugees (UNHCR) website, 31 January, 2022 tarlan danin India ramah Myanmar & Afghanistan atangin raltlan mi 46,000, an awm tawh a; Mizoram bikah hian Myanmar raltlan mi singli zet an awm tawh nia chhut a ni. He sipai rorelna nghawng zelah hian chin state mi leh sa tam tak Bangladesh Chittagong Hill Tracts (CHT) atanga inhumhimna duha Mizorama lo lutte nen; May 3, 2023-a Manipur tualchhung buaina avanga zohnahthlak rãltlãnte nen mi singnga chuang zet an tling tawh mahna? Nitin an pun belh zel avangin rãltlãn kan neih zat hi sawi chian mai theih a ni lo. Engzat pawh lo fahmiang kan mikhual mekte hi tu dang ni lovin kan unau diktakte vek an ni e.
A TLÃNGKAWMNA
Tarlan tawh angin kil thum atangin raltlan kan nei a, mihring nuai 12.6 lek ni mah ila raltlãn erawh kan nei ve nual ta. Hetiang hi ni mah se, myanmar, Bangladesh leh Manipur atanga rãltlãn lo lutte hi kan unaute ngawih ngawih an ni a, tawng ze hrang hrang ni mah ila, hmai tlãng, vun rawng leh hawiher, khawsak Zia erawh dang chuang lo Zonun ze mawi tak kengte vek kan nih avangin mimal, chhungkua, khawtlang, Kohhran, YMA, NGO, Pressure group, politician, roreltute’n kan lo dawnsawn dan leh tuamhlawm dante hi a mawiin a van hlu tak em! Chenna hmun la thuhmun lo mah se, he dinhmun harsa leh rapthlak tak an dai mekna hian rilru hmun khat, duh thuhmun, zohnahthlakte inlungrualna leh inpumkhatna tha zawk thlena hrui khat vuana min suih khawmtu hmanraw pawimawh tak a ni tih a lang chiang hle. An dinhmun dai mek hi rapthlak hle mah se, Zofate insuihkhawmna atan chuan malsãwmna ropui takah a chang mek zawk niin a lang. Pathian hnenah lãwmthu sawi mawlh mawlh tur kan niin a lang. Anni tan erawh, mahni chenna hmun, in lum nuam tak, an duh ang taka cheibawl, damchhunga an khawsakna tura an lo mitthla leh suangtuah thinte chu ngai tak leh ui tak chungin, mittui tla zawih zawih chungin an tlansan a ngai a, an nu leh pa, chhung leh khat unau laina engmawzatin an nunna hlu tak an chãn bakah an thil neih bungrua, sum leh pai, ro hlu tam tak an chãn teuh bawk a, a van rapthlak tehlul em! Kumpinu sorkarin chhak leh thlang, chhim leh hmara Zofate min thendarhna rapthlãk tak kha tunah hian Pathian chuan insuihkhawmlehna hun tha min siamsak mek niin a lang. Chuvangin, kan unau lo haw khawm mekte u, zãm mai lovin he Zoram nuam takah hian suihlung phang lovin pheikhai rual takin hmatiang i sãwn zel ila, Zofate zalenna leh inpumkhatna kãwl a eng mek zawk a ni tih i hre theuh ang u.