- L. Sailo
Party ruhrel lian kan tih hian, political party ngelnghet, party mi leh sa nghet nei tam, khaw tin deuh thawa Unit nei thei khawpa inzar pharh zau, sulhnu pawh lo ngah tawh leh hruaitu pawh mi tam ber hriat hlawh tham neite hi a ni deuh ber awm e. Hetiang party ruhrel lian nih hi kum 1946-a political party kan han neih ve tan atang leh, kum 1950-a India pawh Democratic republic ram a lo nih hnu khan, party tin tum ber chu a ni zel awm e. Mahse a tira atanga Democracy hnuaia politics kalphung kan man sual aleiah, political party ruhrel lian ni tura tan kan lak dan erawh ram leh hnam a tha zawnga kalpui thei tur chi hi a ni ta thin lo a. ‘India ram hmun dangte tihdan kan entawn alawm’ pawh han ti ila, kan entawn-ate politics kalpui dan pawh a bilh atanga tho lo hi a tam ve a. Lord Mountbatten, British India Viceroy hnuhnung ber, independent India-a Governor General hmasa ber ni bawk khan, zalenna sualtu leh kan hruaitu lawk hmasa, Gandhi, Nehru, Patel, Liquat Ali Khan leh Jinnah-te thleng khan, Inns of Court, England-a zanriah ei tawh thin vek, British constitutional law hre bel, independent sual chhuah tum bera neih bur, thil nawr nan-a nawrh chang thiam, administration lam erawh amik amak hre der lo an ni, a ti a. Khatih lai India mipui tam takte pawh khan zalenna awmzia an la man lo nasa a. Kal phal lohna hmun (restricted area)-ahte kal luih an tum a, Bus chuan mante an pe duh lo a, A chhan chu ‘Kan zalen tawh alawm’ an ti a ni. Chutiang atanga inzir chho ve mekte chu, keini’n kan han entawn ve leh chhawng a. A bilh atanga Democracy kalphung man sual kan la neih reng pawh hi a mawh lo viau a ni.
Party ruhrel lian neih hrim hrim hi a tha lo a ni lo a, chutiang party ruhrel lian kan neih theih chhan azirin a thain a tha lo mai thin zawk a ni. Kan politician-te’n Democracy kalphung hnuaia ataka party dinhmun tura an duh ber chu, eng tik lai pawha inthlana anmahni vote tling thei khawpa tam mi leh sa nghet neih reng hi a ni ber ngei ang. Chu chu ram hruaitu dinhmun atanga ram rawngbawl tumte tan chuan, a tul ber pawh a ni pakhat reng a. Mahse an Party chu ruhrel lian, mi leh sa nghet ngaha siam tura hma an lak thin dan erawh, a lang apau chuan ram siam tura thawh ho pui atana mipui sawmte ni bawk thin mahse, chhungrilah chuan Sawrkarna siam thei khawpa an Party a lo tlin hun chuan, Sawrkar-a an thuneihna leh thiltitheihnate hmanga an party mite chu inhre zuia, mimal taka invulh bik a, dinhmun insiam sak theihna chance la awm tur (a ril phiar leh a pumpui tlangchhah) insawi hmuhte chu a ni ber zawk thin a. Chutiang chu kalphung a lo nih rei tawh avangin Party-a mi thar seng luh belh tura tan an lak pawhin, chutianga inthlemna chu sawi lan kher pawh ngai tawh lo khawpin, hriatthiam sa leh rilrua riak sa a ni tawh hrim hrim thin a ni. Chuvangin party ruhrel lian chuan, party mi nghet, pi leh pu atanga thlahte thlenga kha party-a mi hlun, an party dik lohna pawh hmu hlei thei tawh lo khawpa an party tantu mi engemaw zat an nei chawk thin a ni. Chutiang mi chu an party-ah pawh an inti senior-in, huangtau pawh an huangtau na ngam hle thin reng a ni. Tin, mi thiam tam tak, mahni mimal hmakhaw thlir thinte pawhin chutiang party ruhrel lian sa chu, an thil tum nen inmila hriain an bawh deuh nge nge thin bawk a ni.
Tichuan hetianga Party lo insiam lian tawhte chuan, anmahni lawng lawngin tlinna tham vote nei pha thin kher lo mahse, inthlana tling turin pawn lam mi thlem luh belh ngai an nei tlem nge nge thin lo thei lo a. Mahse anmahni tawka an len poh leh Sawrkarna an chan theih phahna, an party tana mi rinawm leh a kul ataia tang thin, an party laka vulh bik leh malsawm bik phua inhria, huangtau ngam tur mi an tam tihna a ni tlangpui thin bawk a ni. Anmahni kha an Party insiam len theihna bul leh hun harsa-ah pawh an party lo chelh dingtu, an party sawrkar theihna chhan leh an hotute pawh Sawrkara dinhmun sang siam saktu an lo ni a. Chuvangin an Party siam Sawrkar chuan an lakah thabat a ngahin, an hnena beiseina an lo siam tawh anga thil an tih sak loh chuan ril takah an Party-in a tuarin a tlakhniam phah thei a, an hotute pawh mahni politics thlan lai ang hial an nih phah thei a ni.
Mahse hetianga an Party mi leh sa vulh leh dinhmun siam sak hi thil namai lo leh ram tana hautak tham a lo ni a. Chutiang ti tur chuan ram hmasawn nan-a sum lokal pawh, engemaw zat sawh hek emaw bakah, a tira ruahman ang loa thawh ngai leh, a thawk thiam lo / tling lo zawkte pawh thawh tir an lo ngai ta thin a. Tin, dinhmun inpek leh a thawktu thlan kawngah pawh danin qualification a ngiat aiin party qualification hmanga thlan a tul tlat hunte a lo tam nasa thin bawk a. Chutianga Party mite vulh chunga ram hmasawnna kalpui tul bawk kalphung hnuaiah chuan, ram hmasawnna tura sum lokal engzat mah hi a tam tawk pha thei ngai ta lo a, ram hmasawnna hna lah bo pilril ta emaw, hna chhe lutuk emaw, a nih tur ang ni pha lo emaw-te a lo tam a. An thitih duh lah ram dan chhunga leng chi ni lo, dan pawnah chauh lo chuan tih ngaihna awm lote a lo tam thin avangin dan bawhchhiat emaw, bum emaw, hman sual, haider emaw a ngaihna a lo tam ta thin bawk a. Chutiang karah chuan ram kaihhruaina leh Sawrkar pawh, awmze nei leh thatpui phakin dan zawma kalpui theih a ni ta thin lo a. Chu chu nasa takin ram leh hnamin a tuar a, chumi nghawngah chuan kan tun dinhmun hi kan thleng ta a ni.
Chutih laiin, ram hma khua atan hma an lak baka, nasa taka an party mi leh sa hetia an duhsak bawk thin kalphung vanga, sum khawhral leh indaih loh pawh a nasat phah a, dan bawhchhiat tulna pawhin a hluar phah a ni, kan tih lai hian, an party mite a taka an siam len tak erawh, a lu hrum tak takte bak chu, tam an awm ngai lo hle thin si a ni. Ram leh hnam tih-hmasawn phak phei chu hla tak a ni.
Party ruhrel lian hi, an hruaitute leh a chhunga party mite’n han chhuang thin bawk mahse, an party din chhan leh an lo insiam len dan kha, tih tak taka ram siam tura party hruaitute inpekna leh an awm danin mipui rilru a hneh atangte a nih ber loh a, an sawrkar huna mimal taka an invulh theih tur zia tawktarh atanga inti lian thin an nih chuan, inthlanah lo tlingin Sawrkar pawh lo siam thei se, a chunga sawi ang khian beisei anga ram leh hnam siam thei an ni ngai thin lo a, ram chu tlukchhiatna lam an pan pui zel zawk thin. Chu chu thil awm dan a nih avang hian Party chu lo lianin, Sawrkarna pawh lo chang mahse, Politics tum ber, ram leh hnam siam lenna leh hruai hmasawn kawngah hlawhtlin ngaihna a awm thin lo a ni.
Politics hian mimal tih-hmasawn leh tih-hausak hi a tum ber a ni lo hrim hrim a, ram kalphung tha leh inkaih-hruaina tha hmanga ram leh hnam tih-hmasawn hi a tum a ni zawk. Chumi zarah chuan ram chhunga cheng mipui zawng zawng pawh, a mimal tak pawhin an lo hmasawnin an lo changkang thei ta thin a ni chauh zawk. Chuvangin ram pum leh a mipui zawng zawng tinzawn aia, party mi-te a mimala tinzawntu Party ruhrel lian hi politics dik awm ze phawk lo an ni a, ramin a hlawkpui thei thin lo, mai ni loin, a chhiat pui zawk thin a ni, Chu ai chuan, Party ruhrel te zawk pawh, an kalphung leh, an hruaitute’n a tha zawnga ram kaih-hruai tih tak taka an tumnain neutral mipui rilru a hneh atanga inthlana tling thei an nih chuan, an Sawrkar siam chuan dan chhunga leng lo khawp mimal laka thabat a neih tam ve thin loh avangin, dan anga ram kaihhruai leh ram tih-hmasawn kawngah nasa takin an thawh hlawk thei zawk thin. Eng pawh ni se, party din chhan leh party insiam len dan kawng a dik chuan, Party ruhrel lian nge nge chu Party ruhrel te ai chuan a duhawm zawk ngei ang chu!
Tuna Sawrkar siamtu ZPM party pawh hi, an Leader, tuna kan CM ni ta hian, an tlin theih chhan chu, an Party mite vote lawng lawng vang ni ber loin (an Party ruhrel hi a lian lo a), ram siam an tum dan kalphunga rinna nghat neutral (politics-a mi neutral ni lo, party-a mi neutral)-te vote an hmuh that vang a ni ber tih a sawi a. Chutianga tling an nih avang chuan ZPM party siam sawrkar hian, a hma-a sawrkarte ai khan ram dan anga ram kaih-hruai leh, ram hmasawnna hna lian zawk leh tam zawk thawh hlawhtlin theihna chance a nei thain a lang a ni. Chu chu tuna thla 3 pawh la tling lo chhunga an sawrkar chet dan hian a takin a tilang tlat a ni. Chu tak chu inthlana an party vote-tu neutral-te beisei pawh a ni reng a. Mahse hetiang hi an kal dan a ni thei zel ang em tih erawh sawi a la har a. Nakin lawkah anmahni state budget siam ngei hmangin lian zawka ram kaihhruai leh tih-hmasawn hna an han kalpui ang a, an Minister-te leh an hruaitu dangte hian, a hmaa Sawrkar siam tawhte kalphung ang khan an party mite mimal taka vulh leh an dinhmun siam sak ang chi kha, Democracy Sawrkar kalphung ve reng anga ngaia, an tih ve tan mai chuan, an lakah mipui beiseina leh thikthu hi a sang tawh si a, a sawp chu nasa tak a ni ngei ang. Engtik lai pawha an vawn reng atana tha chu, an party mi leh sate pawh an tanpuia, an dawm kan duh chuan, danin a phal chhungah chauh an thei a, chu chu an tihdan tur pawh a ni, tih hi a ni. Chu kalphungah chuan anmahni leh an party mite rilru pawh an hmin ran (an la inhmin lo a nih pawhin) a ngai ang a. Chu bak an kal chuan, an thunun theih bakin a gate an hawn a ngai zau zel anga, an khar thei tawh ngai lo ang.