- Dr. C. Lalrampana
A KAMKÊUNA
Thutiam hi chihrang hrang a awm. Inneih thutiam te, hmangaih thutiam te, ram rawngbawl nana rinawmna thutiam te, khawtlang leh pãwl tana rinawmna thutiam te, Pathian leh Kohhran tana rinawmna thutiam te, ram mipui laka thutiam te, chhungkaw thutiam leh mimal thutiamte chenin a awm. Keini ringtute pawh Pathian thutiam avanga lo piang thutiam fate kan ni. India hnampa Gandhiji pawh khan a dam chhunga a nun dan tur thutiam a nei a, chungte chu: Tharum thawh loh te, hmeichhe laka intihbawlhhlawh loh te, tawh thiang lo neih ve loh te, ruk ruk loh te, sakhaw intluk tlanna te, thudik tan tlat te, duham loh te, thawhrim leh taimaknate a ni. Gandhiji thutiam hi a ropuiin a van tha hlawm tehlul em! A intiam ang ngei hian a dam lai nunah khan a takin a lantir vek a ni tih kan hria. India ram zalenna pawh hi Gandhiji hian Kumpinu (British) sorkar lak atangin tharum thawhna tel lova min sualchhuahsak a ni. Hei hi a thutiam ropui tak takte zinga pakhat tharum thawh loh ‘Ahimsa @non-vialence’ a taka a hlen chhuahna a ni.
KUM A THAR TA E
Pathian hnam thlan Israel fate chuan kum thar chihnih Bible kum thar leh mipui kum thar @Civil new year an nei hrang. Bible kum thar hi March-April velah a tla thin a, mipui kum thar erawh September-October-ah a tla thin. Israel fate hian kum thar chihnih nei mah se, mipui vantlang kum thar ‘civil new year’ hi Pathianin Adama leh Evi a siam ni nia an ngaih avangin kum bul intanna pawimawh takah ngaiin thla sarihna Ethanim ni 1 chu kum tin kum thar atan an hmang thin. Bible kum thar thla khatna Nisan/Abib 1 hi Pathianin Aigupta sal atanga a hruai chhuah ni niin an ngai bawk. Bible kum thar ni dik tak chu Abib/Nisan 1 (March-April) hi a ni a; hetih lai hian Kristiante leh khawvel mihring tam zawkte erawh chuan Gregorian Calendar milin Romho milem pathian Janus hming chawia thla hming phuah thla khatna January 1 hi kumtin kum tharah ngaiin kan lãwm/hmang thin a ni. Kum thar chhiar nan engapawh chu lo hmang ni ila, kan kum thar chhiarna ni atanga kum tawp, kum khat chhunga kan thil tum leh thutiam felfai tak ruahmanna mitinin kan neih a ngai a ni. Hmathlir felfai leh tum mumal tak nei ngai lo mihring chuan hlawhtlinna tak tak an nei thin lo. Chuvangin, kum thar, kum bul kan lo chuangkai ta, sorkar thar kan nei ta bawk nen, kum khat chhunga kan hmalak dan tur leh khawsak dan tur kum thar thutiam kan neih a tulna kawng hrang hrang i han thlir teh ang:
MIMALAH: Hun kal tawha kan nuna bet tlat kan sim theih loh leh sim harsa kan tih insiamthatna tur sakhuanaah emaw, nun thianghlimna kawngah a ni emaw, taksa hriselna vawn kawngah emaw, vantlanga/khawtlang leh thenawm khawvenga kan nun hona kawngah emaw, kan chenpui chhungkuaah emaw pawh ni se, kum thar thutiam felfai tak kan neiha chu chu kan tihlawhtlin ngei pawh a tulin a pawimawh hle. Kum tir, kum bul tan atanga tumruhna tak tak nena thutiam felfai tak leh hmathlir kan neih loh chuan kan nuna bet tlat kan sim theih loh chu thlah chuang si lovin awmze nei lovin kum khat chhung chu kan hmang ral leh mai mai dawn tihna a ni ang. Chuvangin, kan mimal nun theuhah ngaih pawimawh bik leh eizawnna kawngah pawh hmalak tum dan mumal bik kum thar thutiam neih a tul hle.
CHHUNGKUAAH:
Chhungkhat pa ber/chhungkhat nu ber emaw, chhungkhata thu neitu ber kaihhruainain kan chhungkaw dinhmun tleu leh tlabal mek, ei leh bar silh leh fen, sakhuana, khawtlanga nunhonna, inthenawm khawvenna kawnga kan tlãkchham leh insiamthatna tur kan neih leh neih loh inenfiaha khünkhãn taka sawihona neiha intodelhna lamtluang zawh tur mumal tak chhungkaw thil tum, kum thar thutiam ruahmanna fumfe leh fel fai tak kan neih a ngai a ni. Mite’n kan chhungkua hi engtinnge min hmuha min ngaih? enge insiamthatna tur kan neih? kan mamawh leh tlakchhamte hi engtinnge kan sutkian ang? Kumthar thutiam atan enge kan dah ang tih uluk taka ngaihtuah chungin chhungkaw kumthar thutiam kan neih a tul takzet a ni.
KOHHRANAH
Pathian ringtu Kristian vek kan ni. Eng Kohhran leh eng pawlah pawh awm ila kohhrana tih tur (church activities) hrang hrang kan nei theuh. Heng kohhrana tihtur leh mawphurhna hrang hrang: chawlhni inkhawm, Inkhãwmpui, hnatlang, thawhlãwm thawh leh tihtur dang kan neihahte hian enge kan hmabak emaw, thahnemlohna lai enge ka neih? Engtinnge hma la ila tha zawk ang? tihte uluk taka ngaihtuahin kum thara tihtur leh hmachhawp thar, hlãwk zawka nun dan tur kohhran leh rawngbawlna atana kumthar thutiam kan neih a ngai a ni.
KHAWTLÃNGAH
Khawtlãnga kan nunhonaah enge tihtur leh mawhphurhna tih loh leh hlen loh kan neih? Khawtlãnga mawhphurhna leh tihtur hrang hrang (social activities) entir nan-YMA,NGO hrang hrang leh cultural, games & sports leh charity group leh association dang dangah khawtlang tana thahnemna tur leh awmze neia nun dan tur a awm em? Tih theih enge kan neih ve? Mithi lumen, khawhar ina kal, thlan laih ilo-ahte enge tihtur leh tan lakna tur kan neih? Kumtharah enge kan tih anga kan hlen ang tih thutiam mumal leh fel tak kan neih a pawimawh hle.
RAM RAWNGBAWLNAAH
Khawvela ram leh hnam khawii lai amite pawh hian kan ram theuh hi kan ngainain kan hmangaih em em vek a; chua chhapah kan chenna ram bial bik phei chu a zim emaw a zãu emaw kan hmangaihin kan ngaina ngawih ngawih thin. Mahni ram hmangaihna leh ngainatna nei lo mihring chuan tuma zah kan phur ngai lo. Khua leh tui tha chuan a chenna ram dan leh dun tha takin a zãwm thin. A ram dan leh dun a hre chiang hle a, tihtur leh tih loh tur pawh a hre chiang hle thin. Kan chenna ram India hi kan ngainain kan hmangaih a, kan khawsakna bial bik Mizoram hi zim hle mah se, kan ngainain kan hmangaih bik a ni. Kan ram tan hian enge kan tih ve theih? Engtinnge kan ram hi hmelma lakah kan venhim theih ang? Kan ram tan enge kan tihtur tihte ngun taka ngaihtuahin kan ram tan kum thar thutiam awmze nei leh chhenfãkawm tak kan neih a ngai a ni.
A TLÃNGKAWMNA
Kum thar 2024 kan lo chuang kãi ta a, ram hruaitu thar, Sorkar thar kan hrawn tan mek bawk nen kawng hrang hranga kum thar thutiam tihhlawhtlin ngei atana tha leh hma kan lãkna tur kawng hrang hrang kan han tarlan takte bakah khian abikin zirlaite tan phei chuan an zirna kawngah hlawhtlinna tha zawk leh chhenfãkawm zawk an neih theihna turin kum thar thutiam awmze nei tak tiam thei se a van tha dawn tehlul em! Chutiang zelin kut hnathawktute leh loneitute hian hlawhtlinna ropui tak an neih theihna turin kum thar thutiam awmze nei tak leh dinchhuahna tham tiam thei se a lawmawm ngawt ang. Tun sorkar tharah phei chuan zirlai tan leh lehkhathian hna hmu lote tan hna chihrang hrang private company-ahte leh Sorkarah thawh tur tam tak beisei tur a la awm zel dawn a, kuthnathawktute tan lah Sawhthing, hmarcha, aieng, hmunphiah leh sum chang thlãi chihrang hrang hlãwk zawka hralh theih, eizawnna tling tak tak a la ni chho zel dawn a, tin, kut themthiamte tan sorkar tharin an hnathawh tur engemawzat a ngaihtuah chhoh zel dawn nia a lan avangin kawng hrang hranga hlawhtlinna ropui tak kan hmuh theuh theih nan hawh u, Zoram mipui tute pawh hian engemaw ti talin kum thar thutiam neia tihhlawhtlinga hlen ngei turin tan i la theuh ang u. Tichuan, kum thar thutiam chu hlen ngei bawk ila a tihzia ngawt ang. “Thu tiama hlen si loh ai chuan tiam loh law law hi i tan a tha zawk.” (Thuriltu 5:5 ).