- Dr. C. Lalrampana
A KAMKÊUNA
Tui tangkaina hi sawi sen a ni lo. Sakhaw tinin kan hmang tangkai hle. Sakhaw rawngbawlnaah tui tel lovin a famkim thei lo Isua khan Jordan luiah Baptisma changin tui a hmang tangkai hle; Kohhranhote’n tun thlengin kan la entawn zel. Sakhw dang betute thlir ve dan chu?
Animism:
Tui hi midangte nena inkungkaihna tha siamtu a ni.
Hinduism:
Tui hi tisa leh thlarau tana thatna thlentu niin min tithianghlim theihtu a ni.
Buddhism:
Tisa leh thlarauva hriatna tha leh kawng dik min kawhhmuhtu a ni a, taimakna leh thlamuanna thlentu a ni.
Islam:
Quran lehkhabu thianghlima a inziah angin tui hi finna min petu a ni. Tui hi hringnuna bet tlat, kan nunna leh thawkna min petu a ni a, amah hmanga siam kan ni a, min tiharhtu a ni.
HRISELNA ATANA A TANGKAINA:
Khawvela hnam damrei Japan-ho damrei chhan thuruk pahnih chu:-
- Zingah an tho hma;
- Tuithianghlim an in hnem.
Zana whatsapp, computer game etc khawiha men rei ai chuan mut hmaa zinga thawh hma leh, nitin tuisik thianghlim pava 8 vel in ziah chu hriselna leh damreina a ni.
Thawh tlai hi damreina ni se’ng chuan tun laia kan thalai mureiho hi tar kun khup biha dam tur deuh vek an ni ngei ang. Mahse, tlakranna leh pachhiatna thlentu mai a ni zawk si a.(Thuf. 20: 13).
- NATNA LAKA FIHLIMNA:
Zing kaw ruah laia tui thianghlim in thin hi natna hrik tam tak laka min vengtu tha tak a ni. Natna tam tak hi Pumpui atanga intan a ni a, chu chu tui hian a hnawt bo thei a, natna lakah mi a tihfihlim thin a ni.
- THISEN KAL SIAMTHATU :
Thisensang & hniam tan tui thianghlim in tam hi damdawi tha tak a ni. Thisen kal vel (Blood circulation) a siam tha thin. Thisen sang lutuk & hniam lutuk vanga luhai chaua awm thinte’n tui thianghlim tam tawk in thin se chawplehchilhin a tiziaawm thei a ni.
- TUR PAIHTU:
Ei leh in leh boruak kan hip luhahte hian taksa tana tha lo tur (toxin) kan la lut (intake) thin. Heng turte hi tui thianghlim kan in tam hian zun leh ekah a nawr chhuak thin a,, tur paihchhuahna tangkai tak a ni.
- LUNA DAMDAWI:
Tui tlakchhamna (dehydrate) vanga luna vak thinte tihrehna damdawi tha ber chu tui in tam a ni. I lu a nat vak vak chuan tui tam tawk in la a chhawk ang che.
- KAL TIFAITU:
Kal vung, kal tha lo leh Kala lungte awm tihchhuahna leh kal tihfaina tha tak chu tui thianghlim in tam hi a ni. Nitin zing atangin nilengin a khat tawka tui in tam hian kal (kidney) a tifai thin.
- TIHRAWL CHAKNA:
Taksa a lo chauh a, tihrawl a lo zawi hian taksain tui a tlachham tihna a ni. tihrawl chak tharleh nan tui thianghlim tam tawk in thin a tha.
- CELL SIAMTU:
Kaw ruah laia tui thianghlim in thin hian thisen cell a tinung tharin a tipung thei a, chuvangin, HIV/AIDS & Cancer natna vei te, anaemia vei tan tui thianghlim tam tawk in reng a tha.
- RIHNA TINEPTU:
Mahni rih tur bak pela rit leh inthazolote tan kaw ruah laia tui thianghlim tam tawk in thin hi rih lutukna tiziaawmtu a ni thei. Zingkar leh kaw ruah laia tui in tam hi rih lutukna leh tuanfumna chhawk zangkhaitu a ni.
- VUN NALHNA :
Tui thianghlim in tam hian taksaa natna hrik tam tak a thianfai thei a, zun leh ekah a chhuah tam chuan arngeng leh vun natna chihrang hrang leh vun thak thlengin a veng a, vun a nungin a mam nalh reng thei.
- EK NAWMNA :
Chaw pãi tawih tha lo, ril fang, rilpui leh thin chak lo avanga ek harsatna (constipation) neite tan zing tin tui thianghlim tam tawk in thin hi êk lama harsatna neite tan a tangkai hle.
- STROKE VENGTU:
Thisen sang & hniam lutuk, lunga thisen inpechhawng tha tawk lo avanga tluk thutna (stroke) awm thei lakah tui thianghlim tam tawk in hian mi a chhanhim thei, Nitin tui thianghlim tam tawk in thin hi Stroke pumpelhna a ni.
- IMMUNE SYSTEM PUITU:
Tui thianghhlim tam tawk in hian taksaa natna dotu (immune sytem) a pui tha a, natna laka fihlim nan tui in tam hi a pawimawhin a tangkai hle. Covid-19 vei tan tuilum in tam a tha lehzual.
- SARS-CoV-2 DONA:
Italian researchers, Biochemistry & Pharmacology Laboratory, Meyer Children’s University Hospital, Florencea-te’n an tarlan danin tuihu hip (steam inhalations) hi hripui SARS-CoV-2 vei tan a tangkai hle tih an tarlang. Hei hi ‘the journal Life Sciences’-ah an chhuah nghe nghe.
Hetih lai hian General Practioners (GP) thlirna atang chuan-“tuihu hip hi inhliam palhna thlentu bãk tangkaina a awm loh bakah scientifice proof a awm lo” an tih avangin an duh tehchiam lo.
World Health Organization (WHO) leh Centre for Disease Control & Prevention (CDC)-te pawhin tuihu hip hi an sawi (suggest) lem lo, American Lung Association erawh chuan -“tuihu hìp (steam inhalation) hi thãwwk harsatna (respiratory symptoms) lama puitu tha tak a ni a, natna hrik (virus) erawh a that thei lo” an ti.
Covid-19 hrik hi Ribonucleic acid (RNA) a nih avang leh, a tuamtu kãwr (capsid & peri-capsid eñvelop) protein hi sahbawn phuan, alcohol leh lum heat Temperatures 56 °C -ah minutes 15-30 chhungin a nihna a hloh (denature) theih avangin tuihu hip hi a tha a, natna lang chhuak lo leh nasa lo (asymptomatic or paucisymptomatic) enkawlna pawimawh tak a ni thei.
Damdawi hmang lova inenkawlna (Non-pharmaceutical interventions (NPIs) heng: Hmai tuam (wearing masks)
Mipui hlata awm (social distancing)
Kut silfai ngun (regular handwashing),Hand sanitizer-te ang bawk hian tangkai taka hman theih a ni.
Tuihu hip tangkainate chu: Hritlãng, Sinus,
Ãwmna (Bronchitis), Hnãr ping nasal allergies, khuh, dang ro, thãwk harsate tan a tangkai hle.
Tuihu hip hi tih lutuk loh tur minute 10-15 chhung tih a tawk a, ni khatah vawi 2-3 thlengin tihzin zawk tur.
Tuihu hip hi siamsa (readymade) electric vaporizer leh mahni ina hmanraw mawltê tê hmanga tih theih a ni a; intihkan palh a awlsam avangin fimkhur taka tih thin a him ber a ni.
A TLÃNGKAWMNA
Heng bakah hian tui tangkaina a la tam hle a, sawisen a ni lo. Khawl pawh tui tel lo chuan a famkim thei lo. Kan taksa hmun ? hi tui a ni. Kkhawvel pawh hi khawmual aiin tuifinriat a zau zawk tih kan hria. Mitinin ngun takin ngaihtuah chiang ila, hriselna leh damreina thuruk chu tui hmanga inenkawlna (Hydrotherapy) hman tam thin hi a ni tih hriain tan i la sauh sauh ang u.