- Mahmuaka Chhakchhuak
America rama South Dakota state chhunga Black Hills an tih a Mount Rusmore hmunah chuan October 4, 1927 atanga October 31, 1941 chhung chuan hnathawktu mi 400 rual chu Gutzon Borglum ho chuan leizawl atanga teha 60fts a sangah hian US President lo ni tawh mi pali; George Washington, Thomas Jefferson, Abraham Lincoln leh Theodore Roosevelt-te lim (an nghawng chin chunglam) chu an ker a. Chu hmun chu kumtinin June, July leh August thla bawrah hian mi 2.5 Million velin an tlawh ziah a, khualzin hiptu hmun pawimawh hle ngaihhlut tak a ni.
Hetianga America President tam tak zinga anni pali thlan an nih bikna chhan hi America mipuite’n zalenna an neih theihna atana thawhhlawk an nih vang leh chu zalenna chu mitin tan ro hlu pawimawh tak a nih zia lantirna leh chawimawina atan tih a ni. Atirah chuan Thomas Jefferson lim hi Washington dinglama awm tura ruahman a ni a, nimahsela chutiang tura an han ruahman dawn tak takah chuan lungpui awmdan chu alo remchan chiah loh avangin tuna a awmdan ang hian ruahmanna neih a ni leh ta zawk a. Kum 1927 atanga an thawh tan chuan July 4, 1934-ah George Washington lim chu zawh a niin kum 1936-ah Thomas Jefferson lim pawh zawh fel a niin Lincoln lim pawh Sept. 17, 1937 chuan zawh fel a ni a. Theodore Roosevelt lim pawh kum 1939-ah chuan siam zawh fel a ni.
Hetiang thil ropui tak buatsaih leh a bul tantu ber Borglum chu March 1941-ah embolism vangin a boral a, a fapa Lincoln Borglum chuan apa hna chu chhunzawmin he project pumpui atan hian US$ 989,992.32 (Tuna 20.5 Dollar Million vel nena intluk) sen ral a ni a. Kum 1937 khan hmeichhe dikna humhalhtu Susan B. Anthony lim chu dah belh tura bill putluh a ni nain an dah belh ta lem lo a, John F. Kennedy leh Ronald Reagan-te lim pawh dah tura hmalak a ni viau tak naa an puitlin ta chuang lo a, Barrack Obama leh Donald Trump ngei pawhin an lim chu dah an chak viau nia sawi a ni. Kum 1941-a siam zawh a nih chuan midang tan hmun a awm tawh lo a ni tih lantirna atan a kiang vela lungte chu khawih danglam (tihchhiat?) a ni hlawm a, anni mi palite tan chauh he hmun hi buatsaih a ni.
A nih leh engvanga President palite lim chauh dah nge an nih kan tih chuan, hetiang hian han sawi ila; President hmasa ber George Washington hi Britain atanga America lo indan dawna tha leh zung thawh nasa tak a niin a thawhhlawk em em a, Revolutionary War-a hruaitu a nihna kha chawimawi tlak a niin a mimal nunah, a rinawmna leh a ingaihtlawmna mai bakah vantlang tana a rawngbawlnaah entawn tur tam tak a awm bawk a. Hnam inpumkhatna turin hna a thawk nasa a, American democracy lungphum phumtu mi pawimawh tak a ni.
Feb. 11, 1861-ah US President thlan thar Abraham Lincoln chuan Springfield-ah heti hian thuchah a sawi a – George Washington-a chu a innghahna ber Pathian hruaina tel lo kha chuan tih theih nei loin hlawhtlinna a hmu hauh lo kha a ni a. Chutiang chiah chuan kei pawh, Washington-a innghahna Lalpa bawk lo kha chu tun hunah hian belh tur leh innghahna tur dang reng reng ka nei lo. Tichuan, ka thawhpui duhtakte u, chu Pathian chak leh thil ti theia awmpuina leh kaihhruaina tel lo chuan heng mawhphurhnate hi ka tan hlenchhuah rual a ni lo. Chu Pathian khawngaihna leh kaihhruaina chu kan dawn ngei theih nan in mi tawngtaisak hi ka mamawh tak meuh a ni. Chu Pathian hruaina nen erawh chuan engti zawng maha hlawhchham theih a ni lo thung. He tawngkam atang ngei pawh hian Washington chu ringtu tha tak a ni tih a chiang viau bawk a ni.
Thomas Jefferson ngei pawh Declaration of Independence duangchhuaktu niin zirna lamah ngei pawh bul tantu mi pawimawh tak a ni. US President pathumna ni bawk chuan ‘Eng sorkar pawh lo ding se kan tum ber (mihring nunna, zalenna leh nun hlimna) tichhe zawnga hmalakna an neih chuan mipuiin chu sorkar chu an thlak thei a, an hnawl thei a, sorkar thar an siam thei a, chu chu mipui dikna chanvo a ni’ tiin a sawi a, mipui zalenna dah pawimawh mi a ni. America zalenna tura beih dan rel thiam bera ngaih a ni a, a chanchin ziaktu pakhat Lowell phei chuan Jefferson chu America mi zawng zawngte hma hruaitu, a hunlaia mi fing ber niin a sawi a. Abraham Lincoln ngei pawhin fakin Jefferson-a thusawite chu mipui zalenna awmzia sawifiahna, thu laimu ber a ni a ti hial a. Kennedy ngei pawh khan a ngaisang viau a ni ang vawikhat chu White House–ah America mi, kawng hrang hranga thiamna chungchuang nei, hla phuah thiamte, lemziak thiamte, rimawi tum thiamte mai bakah Nobel Prize dawngtu ngawt pawh mi 49 lai an awm bawk a. Chung mite hmaah chuan White House-ah hian Thomas Jefferson-a amah chauha chaw eia a thu thin tih loh kha chu hetiang tluk hian talent hrang hrang nei mi an la awmkhawm ngai ka ring lo a ti hial. Jefferson hian thil pathum a lo tih tawhte avangin hriatreng a duh a, chungte chu America ram independent puanna tur thu phuahtu a nihnate, Virgina State-a sakhaw zalenna dan siamna thu phuahtu a nihna leh University of Virginia dintu a nihnate.
Kum sawm chhung chauh hlim taka a nupui duhtak nen an awm hman tiha a nupuiin a boralsan mai avang chuan amah chauhin kum 1801 atang khan kum riat chhung White House a luah a, khawhar takin hun hmang thin mahsela ram leh hnam tana a hnathawhte erawh chu vawiin thlengin a rah seng tur ala awm thung a.
Abraham Lincoln ngei pawh President 16-na niin Civil War laia hruaitu hlawhtling tak a nihna leh United State chhunga saltanna tihtawp a tumna leh a hlawhtlinna avanga chawimawi phu a nih vang a ni. American President 16-na alo nih pawh khan ropui taka White House luah kha a lawmna ber a ni lo a, an rama bawih mi nuaih 40 vel zet awmte tana zalenna a siam sak hma kha chuan a hlim tak tak thei lo. White House luah tura an khua Springfield a chhuahsan dawn pawhin hmel hlim a pu hauh lo a, Civil War a chhuah ngei a rin avangin amah ngei pawh thih inring hialin an khuaa a kir leh pawh a inring bawk hek lo. A rin lawk ang ngeiin Zalenna dar a khawnrik hnu reiloteah Walker Bush chuan a kap hlum ta a nih kha. A nunna hlu tak chan mahsela a policy erawh a buan chhuak a, chumi avang tak chuan khawvel awmchhung hian a hming hi kan sawi bang tawh ngai lo ang.
Theodore Roosevelt ngei pawh President 26-na niin ram mipuite tana a thawhhlawkna leh ram leh hnam humhalhna kawnga a thawhhlawk em avangin leh thing leh maute humhalhna kawnga a thawhhlawk avangin chawimawi a hlawh a. Japan leh Russia inkara remna palai hna a thawh that avangin Nobel Prize pawh dawng nghe nghe a, US President zingah Nobel Prize dawng hmasa ber niin kum 1906 khan a dawng a. President thawkrim tia hriat lar a niin President a nih hma lawk, kum 1899 kumah Chicago khawmpuina hmunah hetiang hian thu a sawi a – Ram tana ka thawhpui duhtakte u, dawngdah taka nung turin kan ramin min au lo e; rim taka thawka mahni hmazawna kan mawhphurhna theuhte hlenchhuak turin min ko a ni zawk. Kan hmazawna kum zabi sawmhnihna rawn inher chhuak mekah hian ram tam takin beiseina nung nen an hmuak theuh a. Dawngdahna leh thatchhe taka chu hun chu kan lo nghah mai chuan thawhrah seng tur kan nei lo ang a, hah leh rim taka kan thawh erawh chuan a hun takah hnehtu nih leh a lawmman chu tuma lakkhalh lohin keimahni ngeiin kan dawng dawn a ni. Chumi huna inthlahdah loa thawkrimte erawh chuan khawvel hi anla thunun ang a, thawkrimlote erawh chuan an thunun lo chang ni loin; anmahni pawh midangte thuhnuaiah an la inbarh luhni ala thleng dawn a ni tiin.