- Dr. C. Lalrampana
A KAMKEUNA
Mizo zinga tawngkauchheh lar tak pakhat chu ‘Bawkbâwn leh Manta’ tih hi a ni. Lusei/duhlian tawng thumal ‘Bawkbâwn’ tih leh Hmar tawng thumal ‘Manta’ tih nena lam kawpna mai a ni. Bawkbâwn tihna ve ve a ni a, thil thuhmun hming danga kan lam thinte sawi nan ‘Bawkbâwn leh Manta’ tih hi hman thin a ni. Hetiang chiah hian ‘Lokayukta’ tih pawh hi Sankrit thumal pahnih ‘Lok’ tih leh ‘Ayukta’ tih atanga thumal pakhata hlawm khawm ‘Lokaykta’ tih hi lo piang a ni. Lokayuta hi saptawng chuan ‘Civil Commissioner’ tihna a ni a; Mizotawng chuan ‘Mipui tana roreltu’ ti ila a dik zawber mai awm e.
A LO PIAN DAN
Lokayukta “Civil Commissioner” hi India ram Parliamentary Ombudsman a ni a, India ram State sawrkar hrang hrangte tana tih a ni. State rorelna (legislature)-in Lokayukta Act a pawm hnuah hman a ni thin. Lokayukta hi sawrkar administration emaw, a hnathawh dan dik lo chungchang rang taka ngaihtuah a nih theihna tura ruahman a ni. Lokayukta hi din a nih tawh chuan sawrkarin a duh hun hunah a thiat emaw, a siamtha emaw, a sawn thei lo. State Assembly-in impeachment motion a pawm chauhvin thiah emaw, tihdanglam theih a ni.
LOKAYUKTA HMASA BER:
India rama Lokayukta hmasa ber chu Justice S. P. Kotval a ni a, kum 1972-1977 (kum 5) thleng khan Maharashtra-ah a thawk a, Maharashtra hian kum 1971 khan Lokayukta hi a din a ni. Lokayukta hian politician leh sawrkar official-te zingah eirukna a awm leh awm loh a chhui ber a. Official eirute thubuai siamsak leh chhui chhuaha hrem an nih theihna tura rorelna hmaa thlentu a ni. Lokayukta hi State Governor-in Chief Minister rawtna angin State High Court-a Chief Justice, Legislative Assembly leh Legislative Council-a eptu pawl hruaitute, Legislative Assembly Speaker leh Chairman, Legislative Council-te nena a siam a ni. Mi tupawh judge emaw, Chief Justice pension tawh emaw, High Court-a judge pension tawh emaw chu Lokayukta atan ruat theih a ni.
Administrative Reforms Commission for Redressal of Citizens Grievances chuan October 1966 khan Prime Minister hnenah interim report an thehlut a,, State hrang hrangah Lokayukta institution din turin rawtna a siam a ni. He institution hian a tum ber chu administrative action chungchanga complaint awmte chhui chian leh India rama public administration standard tihchangtlun a ni. Heng thilte buaipui tur system awmsa, court, department thuneitute leh kawng dangte chu vantlang rawngbawltute’n eirukna leh thil tha lo dang an tihte buaipui turin a tling tawk lo nia a ngaih vang a ni.
Kum 1968 khan India sawrkar chuan Administrative Reforms Commission report leh a rawtnate hmangin, Ombudsman institution pattern-ah Lokayukta institution chu a din a, Lok-Pal leh a deputy-te ruat dan tur ruahmanna siamtu bill a siam a ni. Lok Pal hi ram pum huap level a ni a, State hrang hrangte tan Lokayukta pawh a tel a ni. He bill hian Lokayukta siamna tur state engemaw zatah dan siam theihna bulpui a siam a, Lokayukta thiltih dante chu state hrang hrangah a inang lo hle. Chuvang chuan 1st All India Lokayukta leh Lokayuktas conference Shimla-a neihah rawtna siam a ni a, chu chu State-te thiltih hrang hranga thupektea inmilna vawn reng tur a ni a, chutiang bawk chu All India Lokayukta -te pawhin an sawi nawnleh a ni. Conference hi Bhopal-ah October 9 leh 10, 2010 khan neih a ni a, State zawng zawngte thiltih danah inang tlang a ngai a, chuvang chuan central legislation hmanga ruahman a ni tih thutlukna siam a ni.
Lokayukta hi Tamil Nadu-ah July 13, 2018 khan siam a ni a, Arunachal Pradesh Assembly chuan March 4, 2014 khan Lokayukta bill an pass a, Mizoram Assembly chuan March 2014 khan Lokayukta bill an pass a ni.
Lokpal leh Lokayukta Act 2013 hian state tin tan Lokpal ang bawkin Lokayukta chu central level-ah vantlang office-a sorkar officer-te laka eirukna thubuai chhui chian a nih theih nan ruat a ngai a ni. Act ang chuan institution hian judicial leh non-judicial member a nei tur a ni. Lokayukta chuan state level-a eirukna thleng leh finfiah a nih tawh chuan action lak a nih theih nan rawtna a thlen thin a ni. Institution of Lokpal hi centre-ah hian siam a la ni lo va, kum 1959 atang khan hmalakna a awm tawh a, chutih lai chuan Lokayuktas/Lokpal chu state tam takin state dan hmangin an din a ni. Anni chuan vantlang rawngbawltute chunga eirukna chungchanga complaint-te zawhna/investigation an pe a ni. Lokayukta thuneihna chu neutral leh non-biased-a awm reng turin, fixed tenure atana ruahmanna siam a ni.
India ram state hrang hranga Lokayukta hi inang tlang taka kalpui a nih theih nan Constitution siam?hat an rawt a ni. He inthlak danglamna tur ruahmanna siam hian ram pumah Lokayukta institution chu member pathum awmna body angin a siam dawn a, Supreme Court judge pension tawh emaw high court chief justice emaw kaihhruai a ni a, state vigilance commissioner leh jurist emaw eminent administrator emaw chu member dangte angin a tel a ni.
Kum 2012 November thla khan All India Lokayukta Conference vawi 11-na zawh hnuah Lokayuktas 16 vel chuan India sawrkar hnenah rawtna tam tak an thlen a. Rawtnate chu:
Eirukna complaint zawng zawng dawngtu atan lokayukta hi Nodal Agency-ni rawh se.
State-level probe agency-te chungah Lokayukta thuneihna pek ni se.
Lokayuktas huam chhungah bureaucrats-te dah ni rawh se.
Lokayukta hi. administration leh financial autonomy pek ni rawh se.
Lokayukta thuneihna hnuaiah sorkar sum hmangtu sorkar ni lo pawl (NGO) dah luh ni rawh se.
TUN DINHMUN MEK
Tunah hian India ram state 20 leh UT pahnih Delhi leh Jammu & Kashmir-ahte Lokayukta a awm mek. Odisha State khuan 1970 khan Lokayukta Act a pawm tawh chungin kum 13 ral hnu 1983 atang khan Lokayukta a nei ve chauh a ni. State 28 leh U/T 8 zingah State 8 leh U/T 6 laiin tun thlengin Lokayukta an la nei lo. India rama Lokayukta chak ber chu Karnakata Lokayukta (1984) khu a ni.
Mizoramah Lokayukta Act hi kum 2014 khan pass a ni a, 2016, 2019 & 2021 khan Rules-te siamthat a ni bawk. Mahse, tun thlengin Lokayukta hi a tak taka kalpui a la ni lo. State sorkar official-te laka complaint awmte chhui chiangtu a ni a, kum 2019-a siamthat a nileh khan chief minister, deputy chief minister leh minister-te pawh chhui tel theih tura tih an ni.
Lokayukta hian eptu hruaitu laka complaint awmte pawh a chhui thei bawk. Tin, Prevention of Corruption Act, 1988 hnuaia thubuai thehluh a nih chuan vantlang rawngbawltute chu thubuai siamsak theih an ni bawk.
Lokayukta hian dan dang kaihhnawih pawh a chhui thei bawk. Act sawi angin Lokayukta hian chhui chianna kawnga pui turin prosecution wing leh inquiry wing a din thei a ni.
A TLÂNGKAWMNA
Mizoram hian Lokayukta bill a pawm hnu kum 11 ral mek tawhah pawh hian Lokayukta hi a lemin a la kalpui reng a; inthlan dawn apiangin “Lokayukta thuam chak a ngai, chu e, kha e, bal e” tiin ram hmangaih tak tak lo politician rualte’n political platform hrang hrang atangin mipui dâwt min hrilh a, an party manifesto-ahte an telh vel thul. Ringtu dâwt sawi ching, mipui bum ching lek fang an lo ni emaw ni? Dan dik tak tur chuan Lokayukta Chairman tur hi mi tupawh judge emaw, Chief Justice pension tawh emaw, High Court-a judge pension tawh emaw ruat tur a ni. Mahse, Mizoramah chuan IAS retired dah an ni daih thung. Dan leh hrai khawih, hnu chhui tur an nih avangin dan lama mithiamte ngei dah tur an ni. Mizoram Lokayukta bikah phei chuan Chairman ti ve ngam lovin Chairperson tih a ni daih bawk nia! Secretary & Deputy pawh dah an ni ve naa IAS tur ni awm tak, MPS lam atangin dah an nileh daih emaw ni? Directorate hran pawh mumal taka nei tur an nih laiin ACB chu Directorate ang deuhin a awmtir lawi a, prosecution wing leh inquiry wing a nei thlap tur a nih laiin tun thlengin a nei lova, ACB bawk chu Investigating Agency angin a hmantirleh lawi a, ACB Directorate -cum-prosecution wing -cum- inquiry wing-cum-Investigating Agency ni bawk chuan Complaint a dawnte chu Lokayukta-ah a pe phei a, annin an pass letleh a, thutling a nih leh leh nih loh an investigate tura an va tih hnuah Lokayukta-ah bawk a lutleh a, lokayukta-in phalna a pek hnuah ACB-ah bawk a lutleh a Esopa thawnthu finga sazupui leh satel intlansiaka Satel tuan (turtle speed) ang mai khan complaint pakhat lek lut pawh rei ngial chaikual a ngai ta thin a ni. Lokayukta din dan Statutory body ang tak tura din hi tuna mipui sawrkar pawh hian a ngam tak tak lo a niang? Lokayukta-ah hian Judicial Staff leh non-judicial staff an awm hrang thlap tur a ni. Ram hruaituten an hlauh chhan ber nia lang chu “Lokayukta hremna hi
Indian Penal Code (BNS) Section 175, Section 178, Section 179 emaw Section 180-a tarlan thil tihsual eng pawh Lokayukta emaw Up-Lokayukta emaw thlirna emaw, a awmna emaw a nih chuan, a thil tisualtu chu a mantir thei a ni.” tih a nih avang hian kan ram hruaitute hian chhui tak tak an ngam lo tih a lang chiang hle lo maw? Karnataka Lokayukta anga huaisen tak tura thuam chak hi sakei hlauhin an hlau a ni ngei ang. Engpawhnise, kalphung thar Sorkar hian LOKAYUKTA-ah hian kalphung thar leh dik Statututory Body dik tak hi a din ngam dawn em? Zoram mipuite hian i lo thlir thup phawt mai teh ang u.