- Zoliansanga Tlau
Mi tin hian hlauh kan nei țheuh va, kan hlauh zawng erawh a inang lo ţhin mai pawh a. Hlauhna satliah daih rei lo (fear) a awm a, hlauhna ngelnghet, mahse, tih reha tih dam theih tho (phobia) a awm bawk a, puithuna (superstitious beliefs) avanga hlauhna a awm bawk ang. Kan naupan lai chuan (han ti ve khanglang ila) kan nu leh pate’n “thim hmulin a man ang che u” tiin zan thima kan awm reng lo nan leh ina kan awm theih nan min tih țhaih țhin a. Kan hlau thei hle. Tun hnu hian ‘thim hmul’ tih chu “thim hlim tih ang bawk, ni tlak hnu lawk khaw thim tirh lai” (Remkunga, Mizo Țawng Dictionary, p.526) tihna mai a lo ni a. Tlai lamah pawntovin bâk hawl thla țhin mah ila, khua a thim țan kha chuan thim hmulin min man hmaa kan haw vat a țul țhin.
Harry Potter avanga khawvelin a hriat J.K Rowling-i hian maimawm a lo hlau hle a ni awm a, maimawm hlauhna hi ‘Arachnophobia’ an ti a. Daktawrte chuan ‘Anxiety Disorders’ huangah an dah nghe nghe. Phobia zingah arachnophobia hi a tlanglawn ber niin hmeichhia za zela 50 leh mipa za zela 10 – 50 te’n he anxiety (enghelhna, hlauhna leh zamna) hi an nei a ni. Kei pawhin ‘Aramawnghawlh’ hi ka hlauh mauh mai a! Ka pu Lalţhuama paw’n an thlam kawngkarah aramawnghawlh awm chu ulbunin a kap hmiah a lawm le; hlauh zawng te chu kan tih hlum ve vat mai loh nakah! Aramawnghlawh han sawi takah chuan Mizo țawng upaah ‘Aramawnghawlh din’ tih a awm a, “ngai reng a ding zum reng; che lo chang lova ding ngawi reng” (James Dokhuma, Țawng Un Hrilhfiahna, Fourth Edition – 2013, p. 29) tihna a ni.
Obsessive compulsive disorder (OCD) an tih, miin thil hlauh emaw ngaihtuahna țha lo emaw a neih chuan a hlauhna ti ziaawma ti reh turin thil eng emaw ti nawn ti nawn turin a nawr tlat țhin a; OCD zinga lar ber chu thilnung te reuh te te hlauhna (fear of germs) leh balh hlauhna te hi a ni ang. Zai thiam Tiny Tim pawh kha pawn lamah ei leh inin a chhuak ngai lo va, ni khatah vawi tam tak a inbual țhin a ni awm e. Italian mi motorcycle superstar Valentino Rossi, țum eng emaw zat chak ber ni thei pawh hi ‘Perfectionist’ niin intihsiaknaa a telin, thil reng reng chu a awmna hmunah a awm vek tur a ni a, a thawnhnaw pawh a thawmhnaw dahnaah țha taka thlepin awmze nei takin a rem thlap țhin a ni.
Khawthlang rama mi țhenkhatte chuan leilawn hnuaia kal an duh lo va. An hma zawna zawhte dumin kawng a kan chuan vanneihna leh vanduaina a ni thei an ti a. Hetiang deuh hian Mizo pawhin kan kalna kawng taka zawhtein kawng a lo kan hmasak chuan chhiatna a thleng dawn nia ngaih țhin chu A. Sawihlira chuan, “Zawhte kawng kan leh mihringte chhiatna chu inkaihhnawihna neia ngaih chi niin a lang lo khawp mai” (Finna kailawn, p. 190) tiin a ziak. Inenna darthlalang tih keh leh in chhunga nihliap khum chu hma huna vanduaina nena inlaichinna neiin an ring bawk. Tin, zir tawp ni, ni 13 hi an țih avangin zin chhuah te, pawn lama ei chhuah te, hnathawh te leh inneih ni atan an duh lo țhin a, he hlauhna hi ‘Paraskevidekatriahphobics’ tih niin Medical Dictionary-ah a chuang hial nghe nghe. Golf khel thiam Tiger Wood hian Sunday-a Golf-a khelh țum chuan kawr sen a ha ziah țhin a. Australian Formula 1 World Champion ni tawh Alon Jones pawh hian kekawrte sen a ha ziah țhin bawk. Ferari lirthei khaltu Felipe Massa chuan, “Zir tawp ni a kal tluan viau chuan a tuk inrinniah ka kekawrte hak ngai bawk chu ka ha chhunzawm leh țhin a. Hetiang hian sunday dangah ka ha leh a. Ka chak chuan hetiang hian Brazil ramah ka ti țhin” (Sign of the times, ‘Fears and Phobias’, October 2007, p.27-31) a ti.
Pu Buanga Dictionary-ah chuan, ‘Pui-thu’ tih chu “to be religious, conscientious, superstitious, conservative or zealous for one’s own customs, to observe or keep religiously, religious, conscientious, etc.” (Α GRAMMAR AND DICTIONARY of LUSHAI LANGUAGE (DULIEN DIALECT), 1898. p.166) tiin Sap țawngin a hrilh fiah a. ‘Superstition’ tih hi JF Laldailova chuan, “mawl vanga puithuna, phung leh ramhuai rinna, thiang lo rinna. Superstitious (adj) pawngpaw puithu” (English-Lushai Dictionary, 15th Reprint 2005, p.491) tiin a sawi bawk. Remkunga chuan ‘puithu’ chu, “sakhaw serh leh sang ngai pawimawh nasa; thiang leh thiang lo upain an tihte pawm nghet leh zawm țha; urhsun hle” a tih bakah “Puithuna atthlak” tih chu hetiang hian a hrilh fiah bawk : “sakhaw thil serh leh sangte, thiang leh thiang lo anga ngaih te, mawl vang leh at vanga zawm tula sawi, eng mah ni si lote. e.g. kawna ramhuai liam țhin anga sawi te, tlung lehlin chu nu an â duh, tih ang te hi” (Mizo Țawng Dictionary, Second Edition – 2008, p.407) tiin. Mizo puithunna chu Rev. Dr. Zairema pawhin, “Thiang leh thiang lo, serh leh sang” (Pi Pute Biak Hi, 2009, p.141) tiin a ziak a, “Heng thiang lo tihte ti lo tura insum țhin chu mi puithu an ti bawk a, an dam rei duh a, an thlahte thlengin an vannei duh bik an ti. Tih leh tih loh tur tih hi Serh leh Sang an ti bawk” (p.157) a ti bawk. Kan pi pute puithunna kha atthlak a ni vek lo va, an himna turte, an chenza theihna tura puithunna țha a tam ang. Chutih rual chuan kan pi leh pute ngaih dan leh rin dan chu tun hnua ngun taka ngaihtuahna senga sawi fiah ngai pawh a awm nual thei bawk ang. Entirnan, Tuk khata in pakhat ațanga zin tura chhim leh hmar emaw, chhak leh thlang emawa chhuah rual chu thil țha lo leh thiang lovah an ngai a, hei hi Rev. Zairema chuan, “in thihsan an hlau a ni” (p.151) a ti. A. Sawihlira pawhin, “Chhiatna kan tawhte hi chhan leh vang chu a awm ngei thei e; mahse, zina chhuah rual vang hi chu niin a lang lo. Tunlaiah phei chuan hetianga zin chhuak hi mi tam tak kan awm tawh a, engmah kan tih zui kan hre lem lo ve. A lo țul ta a nih pawhin hlauh lem turah kan ngai lo avang chu” (Finna Kailawn, Third Print-2014, p.187) a tih kha. Kan pi leh pute khan thla serh (August & September – Remkunga; July & August – A. Sawihlira)-a inneih an duh lo va. Hei hi Rev. Zairema chuan, “Thla serha inneih an duh loh chhan chu an dam rei lo an ti a ni…Hna hah takin an thawk a, thla serh hi chu an hah vanglai tak a ni a, a thla lehah chuan lo an zoin an awl leng mai dawn a. Taksa hah lai taka nupui pasa inneih hi hriselnain a tlin lo a ni thei ang chu” (p.151) a ti a, A. Sawihlira pawhin, “Thla serha inneih hi Kristiante chuan a țul a nih phawt chuan kan hreh tur a ni lo ve. A thu hrimin hemi thlaa inneih a țhat lohna langsar awm sa erawh chu fur lai a nihna hi a ni. Kawngchhe hnuaia inneihte chu nawm pawh a nuam lo vang; chuti lam chu a țhat lohna ni mai awm a ni” (p.188) a ti bawk.
Țum khat chu hmarhcha ka rawt laiin ka hmarhcha rawt chuan ka mit perin a thip hle a, chutih lai chuan ka piin fairel bela buh zen turin min rawn a, mahse, a dam theih ka rin tlat loh avangin ka ti duh lo va, ani chu a thinur hle. Mita hmarhcha thak lut ti dam tura mit leh fairel bel inzawmna ka hriat loh vang pawh a ni mah na. Miin perek a rahin, a perek rah chu changelah vih bur tur an tih nen a danglam lo vang. Hetiang rin dan hi rin dan a zawnga rinna dik lo leh țha lo berte zinga mi a ni ang. Pathian rin hi a țha ber zawk ang. Changela vih bur avanga dampui an lo awm tawh a ni chuan dam tur ve reng a ni zawk ang, a perek rah kha changelah vit bur lo mah se a dam tho ang. ‘Nupuite rai laia ar talh emaw, ran talh emaw chu a nupui nau hrinin kutchuk a nei duh’ tih rinna kawngah pawh ka rinna a chaurau hle bawk. Chutih rual chuan rin dan leh pawm dan neih thuah erawh chuan mi mal zalenna a ni thung.
Rev. Zairema’n thlarau chimawm a sawite zinga ‘Khawhring’ hi han en ngun bik ta ila. Remkunga chuan, “hmanlai Mizo pipute’n ramhuai chi khat, mi pum tina țhintu anga an ngaih” (p.264) hi “Mi chhe fa nula hmelțha deuh hi, mi țha fate chuan an itsik a, khawhring neiah an puh țhin. Khawhring neia an puh ngat kha chu an nuțate’n an vaw hlum țhin, chutiang thilah chuan lei chawi a awm lo a ni ang…Khawhring neia inpuh hi a namen lo, an thah loh pawhin khua ațangin an um chhuak a, mi khuaah an va tluk luh pawhin khawhring vang a ni tih an hriat chuan anni pawhin an lo lungten ve a, an hnawng an hnawng mai a ni.” (Pi Pute Biak Hi – 81&110). A. Sawihlira chuan, “Hei hi ngun taka ram roreltute’n an ngaihtuah hnuin thikthu vang ni berin an hre ta a…Hetianga thikthu vang hi a ni tih ram roreltuin an hriat chinah chuan, ‘Tu pawh khawhringa pumna reng reng chuan salam an chawi zel tawh ang’ tia thupek an siam chinah chuan Mizoramah hian a reh ta vang vang mai” (Finna Kailawn – 184&185) a ti. Tichuan, Bawrhsapin khawhring neia inpuh chu February ni 28, kum 1891 khan a khap ta hial a nih kha.
Mizo zinga Padma Shree chawimawina dawng hmasa ber (1983) leh, Mizo zinga Science leh Mathematics chawi sanga chawi lartu A. Sawihlira khan Mizo puithuna chungchang Science tarmit vuaha sawi fiahtu hmasa te zinga mi a ni a, keia ngaih dan phei chuan a hmasa ber a ni hial zawk ang. Ama’n Science zirnain a tum a sawi fiahna EOD (Experiment, Observation, Deduction) chu tih chhinna, ngun taka thil thlir leh en chianna, thu tawp sawina leh thil nih dan sawi chhuahna hmangin Mizo puithuna min thlirpui a, chu chu a lehkhabu ‘Finna Kailawn’-ah chhiar theihin a awm a, a bengvarthlak hle. Chung zinga a sawi tlem i’n tar lang hlek teh ang:
Chhawihfa hi Rev. Zairema sawi dan chuan thlarau chinawmte zingah a telh a. Damlo in ațanga meialh êng ang deuh a thlawk chhuak țhin a, dam lo in ațanga a thlawh chhuah chuan pi pute’n damlo chu a thi ngei ngei ang an ti țhin a ni awm e. He mi chungchang hi A. Sawihlira chuan heti ang hian a sawi:
“Hmanlai chuan T.B natna veia damlo hi ‘Ngawr’ an ti țhin a…Khum beta an lo damloh chinah zun leh ek an thiar thei ta lo va, an thiam dan danin an inthiar ve a, khua a lo rei a, an lo hman lo va, an peih seng reng bawk lo va, an thiam bawk lo va, damlo chu zun ek hingah rei tak mut a țul țhin a. Chutianga zun leh ek hing ațang chuan boruak chi khat, alh hma em em a lo chhuakin inchhung lumna chuan a tialh țhin a, chu chu chhawihfa thlawk an ti a ni. Tunlai chuan kan hmu ngai tawh lo va, a chhan chu kan damlote enkawlna damdawi in țha tak tak kan nei tawh a, tin, thingtlangah pawh changkang zawkin damlo enkawlna kan nei thei tawh a, chuvangin chhawihfa kan tichuak ngai ta lo a ni. Kêl te hi in hnuaiah rei tak a riaha, a zuna a êk a lo tam chuan chhawihfa a lo thlawk chhuk mai thei bawk a ni” (p.183) a ti. A. Sawihlira’n boruak alh a sawi hi Methane gas (CH4) a nih a rinawm. Boruak rim nei lo leh zang tak mai leh kanga alh duh tak mai a ni nghe nghe a. Thlai leh thilnung bakah ran ek te chu bacteria-in Oxygen tel lova a tih țawih (anaerobic decomposition) hian Methane (CH4), Hydrogen (H2), Carbon dioxide (CO2) boruakte a siam chhuak țhin. Țaumeichherchhi tih pawh hi ramngaw dur khupa hnahthel inup țawih ațanga Methane gas insiam, “a zang em em a. A leng vel a, nikang kham pang ilo te a va sutin a alh ta mai țhin a, chumi alh chu ralkhat ațangin kan hmu țhin a, țaumeichherchhi kan ti a ni. Tunlaiin kan hmu ngai tawh lem lo va, kan ram ngawte kan dek chereu zo ta a, khawimaw laiah chuan awm chu a la awm thei a ni. Thil hlauhawm lam a ni lem lo va, mahse a awmna vel boruak hip erawh chu a țha vak lem lo vang” (Finna Kailawm – 184).
A. Sawihlira’n “A chang chuan khawhar inte hi lungțhila vawm a ni țhin a, a chang chuan tuin emaw thisena theh a ni bawk țhin a, a thehtu emaw a vawmtu emaw hi hriat a ni thei si lo va, hei hi ramhuai tih em ni” tih zawhna a chhanna pahnihna zawk ‘Telepathy’ chungchang a sawi, “Scientist țhenkhat chuan he thil hi Telepathy an ti a, chumi rin dan chuan kan ngaihtuahna ringawt hian thil a tithei a ni ang tih rinna hi a ni. Thil eng emaw lo thlengin mihring rilru nasa takin a khawih danglam thei a. Kan duh tak maite an thih thut mai chuan awm ngaihna hre lovin kan thidang hial thei ve dawn em ni aw? an ti a ni. He thil hi chhui mek leh enchian mek zel a ni a, an hmuhchhuah theih chuan, Science lama thil hmuhchhuah ropui ber zinga tel pha tur a ni ang an ti” (p.189) a tih hi sawi tel hlek ka duh. He lehkhabu (Finna Kailawn) hi kum 1989 kuma tih chhuah a ni a. ‘Telepathy’ tih hi kum 1882 kuma Frederic W. H. Myers-a chher a ni a. Tele (Grik) tih chu hmuh hla (distance) niin, Pathos (Grik) tih chu hriatna/tawn hriat (feeling/experience) tihna a ni a, hla tak ațang pawha inbiakpawh theihna tiin a sawi theih ang. A. Sawihlira hun lai hian Scientist-te pawhin an ngaihven niin a ngaih theih a; mahse, tun hunah chuan scientific prove a awm theih loh avangin Science huangah a awm lo tih kan hriat a țha ang. A. Sawihlira te hunlai pawh khan parapsychology huanga zir a ni zawk tih kan hriat a țha bawk ang.
Eng pawh ni se, mihring hian hlauh a nei țhin a; mahse, a hlauh na zawng hi han chhuta han zir chian chuan hlauh tur a lo ni lo fo thei dawn tih kan hre thei ang. Ka poem phuah hmangin a hmawr bawk dâwn ila:
Hlauhna salah an tang,
Tal chhuah tumin an zuang,
Tal chhuak thei lovin an phuar,
Phuarin an phiar,
Tapin an siam.
Hlauhna bawihah an tang,
Thudik tan ngam lovin an tlawm,
Dikna khengin an tlawm,
Mi dik an kheng.
Dawtin an leng.
Hlauhna ramah an tang,
A pui a pangin an tang,
Ram hruaitute pawh an tang,
A hruaite pawh an tang,
A nghawng an tuar.
Sum bawihah an tang,
Dikna aiin sum an zawng,
Rinawm lohna thlipui a leng,
Hausak loh hlauhvin dawt an nel,
A tawpah sumin a ei.
Mahni hamțhatna zawngin Politics an khel,
Ram hmangaihna hmaikawr vuahin an au,
Tling turin dawt an thlang,
Tlin theih nan sum an seng,
A tawpah mipui an bum.
Tlaktlum loh hlauvin thu an hril,
Lam tang zawngin an buai,
A hminga siamthatu nih an thlang,
A tam lam an awn,
Mihring rawng an bawl,
Pathian an tithinur!
Kaisan loh hlauvin an tlawn,
Kaisang turin fin kherek an chhuah,
Mi mit mei reng dawn lovin an bei,
Hmingthat tumin an tha der,
Lemchang chu mi zawng zawng!