- Zoliansanga Tlau
Adventist English Academy, Saiha (tunah chuan Siaha tih a ni tawh) sikula ka thawh lai (kum 2012 – February, 2015) khan, ni khat chu Class room-a Science ka zirtir laiin kan sikul naupang pakhat chuan “Pathian hi engkim siamtu a nih chuan Pathian hi tu siam nge ni ve ang le” tiin ka thu sawi lai pawt chatin zawhna min zawt a. Kei chuan Pathian chu siam a nih ve loh thu leh chatuan mi a nih thuin ka chhang a; a dawngsawngtuin a chiang nge chiang lo ka hre zui tawh lem lo.
Pathian awm ringlo mi fing, Bertrand Russell-a (May 18, 1872 – February 2, 1970) pawhin, “Engkim hian awmtirtu a neih chuan, Pathian pawhin awmtirtu a neih ngei a ngai ang” (If God made the universe, Who made God?: 130Argument For Christian Faith, 2012, p.37) a ti a. Mahse, Pathian chu awm tan hun nei lo chatuana awm, chatuan mi a ni si a. Bertrand Russell-a’n “Pathian pawhin awmtirtu a neih ngei a ngai ang” a tih chu thu awmze nei lo niin alang. JF Laldailova (January 9, 1925 – June 7, 1979) khan hetiang deuh bawk hian zawhna a lo zawt ve bawk a: “Zar-mam, kei hi chu Atheist ka nih loh vek pawhin Agnostic an tih ang chi hi ka ni a. Hman tuk pawh khan pisa bula kan Zoram M.P. Pu Sangliana hi ka kawm a. A lehkhabu tê pakhat ka chhiarsak hnu chuan, ‘U Sang, he brochure-ah te pawh hian Siamtu awm lovin engmah hi a awm thei ngai lo, chuvang chuan Siamtu Pathian a awm ngei a ni’ a ti a (heta “a” tih hi ‘ka’ tih tur a ni ang, JF-a hian Pu Sangliana a biakna a nih hmel si a by ZLS). A nih leh chumi premises (reasoning) vek hmang chuan, Pathian pawh chuan Siamtu a neih a tul tihna a ni dawn lo’m ni?’ ka ti ta a. Mi a chhang duh lem lo. Rev. Zairema hi chutiang bawk chuan ka zawt tawh a, mi chhang duh bawk lo. Eng pawh ni se, nau Zar, khawvela nangni ang parmawi in lo vul theih hi chuan Pathian awm leh awm loh chu chhiarkawp nena chawhchhuah kan tum hi a tul lo. Nang hi a proof ber chu i ni mai” (J.F-a Love Letter Compiled by R. Lalrawna, Re-print – 2010, p.27&28) tiin. cosmological argument tlanglawn tan hmunah chu hetiang hi a ni a:
i) Thil awm reng reng chuan siamtu/awmtirtu an nei vek
ii) Vanthengreng a awm
iii) Vanthengreng chuan siamtu/awmtirtu a nei,
iv) Vanthengreng hian siamtu/awmtirtu a neih chuan, chu chu Pathian a ni.
v) Chuvangin, Pathian a awm (Kristian Apologetics: Kristian Rin Ven Himna, 2021, p.70).
Cosmological argument peng pakhat tho, Kalam cosmological argument an tih vawrh lartu William Lane Craig-a chuan:
i) Thil eng pawh awm tan hun nei chuan awmtirtu a nei (Whatever begins to exist has a cause)
ii) Vanthengreng hian awm tan hun a nei (The universe began to exist)
iv) Chuvang chuan, vanthengreng hian awmtirtu a nei (Therefore, universe has a cause) (Ramengliana, Kristian Khawhawi, 2023, p. 464) a ti kher a.
Ngun taka kan chhiar chuan, a chunga mi nen a danglamna chu: Cosmological argument tlanglawnah chuan, ‘Thil awm reng reng chuan siamtu/awmtirtu an nei vek’ tih a nih laiin Kalam cosmological argument-ah chuan ‘Thil eng pawh awm tan hun nei chuan awmtirtu a nei’ tih a ni ve thung. Dawhkan i hmu a, chu dawhkan chu siamtu awm lovin a awm thei lo tih i hre nghal thei ang. A awmzia chu chik taka ngaihtuah lem lo pawhin hriatna tlang lawn ‘intuition’ hmangin kan hre nghal mai a. Vanthengreng (universe) hi che lo leh awm ngaia awm reng nia hriat a ni thin a; mahse, kum 1915-a Albert Einstein-a ‘Theory of General Relativity’ hmangin vanthengreng chu che lo va awm tawp (static) ni lovin thang zel (expanding) niin, awm tan hun pawh nei angin kan lo hre ta a, a awm tan dan pawh Big Bang tiin kan sawi ta a nih hi. Thil lo awm chu, awm lo atanga a awm ringawt theih loh (Being cannot come from non-being) avangin David Hume-a pawhin, “Thil awm ang lo (absurd)” tiin a sawi hial a ni. Thil awm tan hun nei chuan awmtirtu a nei tih kan hre ta a; mahse, awm tan hun nei ve lo a awm a, chu chu Pathian a ni (Sam 90:2; Isaia 44:6). Paul Copan-a paw’n, “Mi tin pawm dan tlanglawn, vanthengreng lo pian chhuah dan leh a zau zel dan leh second law of thermodynamics [energy darh zau zel tura a awn tlatna] te hian vanthengreng hi engmah lo atanga lo awm a ni tih a thlawp a ni” (If God made the universe, Who made God?: 130Argument For Christian Faith, 2012, p.37) a tih bawk kha. A chunga kan sawi tawh angin Kalam Cosmological Argument-ah chuan “Thil eng pawh awm tan hun nei tawh phawt chuan siamtu/awmtirtu a nei” tih a ni kher a. Mahse ‘New Atheist’ zinga a meizanghlaptu ber tia chhal ngam, Richard Dawkins-a chuan hei hi a pawm lo hle a ni ang. Chettirtu ni si; mahse, che ve si lo (The unmoved mover), awmtirtu nia; mahse, awmtirtu nei ve si lo (The uncaused cause) leh vanthengreng awmtirtu awma pawmna (The cosmological argument) chungchang chu hetiang hian a sawi, “Heng hnial khan pathuamte hian awmtirtu inkhaidiat chhui tura ngaih dan neihnaah a innghat tlat a, chu thil ti tawp tur chuan Pathian an ngen bawk. Mahse, chu Pathian ngei pawh chu awmtirtu awm lo turin rin dan tan chhan tha tak an nei lem hlei lo va” (Richard Dawkins, The God Delusion, 2007, p.101) a ti a. Awmtirtu leh awm tan hun nei lo, hun leh hmunin a phuar ve loh Pathian chu awmtirtu kan zawnsak hram dawn a nih chuan, kan buai lohna turah kan buai tihna a ni zawk ang em. Vanthengreng hian awm tan hun a neih avangin chu awmtirtu chu Pathian a ni; a nih leh Pathian chu tu siam nge tia kan zawh chuan, rawng var hi a tui em tih nen a danglam lo vang. ‘Makpazangkang’ tiha ‘makpa’ zawn hmuh tum tlat ang vel a ni thei ang, a nih loh pawhin, ‘maimi zial’-a ‘maimi’ hi tu nge tih ang vel a ni thei bawk ang. Paul Copan-a pawhin, “Thil eng pawh, Pathian pawh telin, awmtirtu a awm a tul tih hi thil awm ang lo lutuk a ni – entirnan, ‘Rawng hring hi a tui nge tui lo?’ tih ang vel a ni. Pathian chu siamtu a neih loh avangin dik lo angah kan chhuah mai dawn em ni? Mahnia lo awm, awmtirtu nia a, amah erawh awmtirtu nei ve si lo chu engin, tuin nge siam ta ang?A chhanna chu a chiang viau a ni lo’m ni” a tih kha. Amah vekin, “Ngaihtuah dan dikte hi thil awm tak tak a ni a; he dan tel lo hian dik takin engmah kan ngaihtuah thei lo, (entirnan, law of identity, X=X, chuan, He lai lehkhabu hi lehkhabu a ni tih min hrilh thei a). Chhia leh tha hriatna dante emaw hmangaihna leh dikna te hi thil awm ngei; mahse, awm tan hun nei lo an ni a. Awmtirtu ne ve lo, chatuan Pathian thinlunga awm a ni” (p.38) tiin thilsiam ni ve lo a awm thu a sawi bawk.