- Laiu Fachhai
THUHMA
Tunlai Mizoram kohhrante dinhmun enin hmeichhiate hi inkhawm, tawngtai leh kohhran rawngbawl hna hrang hrangah thawh hlawh ber leh taima ber an ni a, lehkhathiamna, finna leh thil chinchang hriatnaahte mipa aiin an hniam zawk tawh lo. Chutih laiin hmeichhiate chu hmeichhia an nih vang hrim hrima Pathian leh a kohhran atana pasitawr rawngbawl hna thawh phal lo an nih chuan, Bible leh theology zirtirna kalh a ni a, hmeichhiate hmuhsitna leh rahbehna a ni. Mipa nena inangkhat leh intluktlanga anmahni siamtu Pathian chunga pawikhawihna a ni thei bawk. Bible leh theology ngun taka kan zir chuan hmeichhiaten pasitawr rawngbawlhna an thawk hi Bible-in a khap lo. Khawvel danga kohhrante enin hmanlaia mipate chauhvin an thawk thin pasitawr rawngbawl hna chu hmeichhiate pawhin an thawk ve thei tawh a ni.
- BIBLE LEH THEOLOGY-IN HMEICHHIATE PASITAWR RAWNGBAWL HNA THAWH A KHAP LO
Genesis 1.27-a kan hmuh angin, mihring mipa leh mihring hmeichhiate hi Pathianin ama anpui ngeia a siam ve ve kan nih avangin, kan dinhmun a inang a, kan intluk chiah a ni. Chuvangin Evi kha hmeichhia a nih vang maiin Adama’n a hmusit lova, a rapbet hek lo. Khawvela pawl din hmasak ber “chhungkaw pawl” a hmeichhia leh mipate inlungrual tak leh intluktlang taka Siamtu Pathian hmaa khawsaa an lengho dial dial chu Setana chuan a lo thik em em a, tihchhiat a tum ta a ni. Chutichuan mihring hmasate chu Setana thlemnah an lo tlu ta a. Chutianga Tlukna a lo awm tawh tâkah chuan Setana duh dan ang ngei chuan Adama chuan Evi chu a mawhchhiat tan a, tichuan Adama thlah mipate chuan an farnu hmeichhiate aia sang zawka inngaih tlatna an lo nei ta a, hmeichhiate chu hmeichhia an nih vang hrim hrima rahbeh leh hmuhsit an lo ni ta zel a ni. Tlukna avanga hmeichhiate chu hmuhsit, rahbeh leh en hran an nih avanga an hmai chhiatna leh an tawrhna mittui hruksaka, mihringa siam an nih laia an chanvo leh zahawmnate dinthar leh chu Krista khawvela a lo kal chhan pakhat a ni ve. Chutichuan Krista Isuaah chuan hmeichhiate chu hmeichhia an nih vang hrim hrima hmuhsitna, rahbehna leh enhrannate an tuar tawh lo.
Chutah chuan Juda mi a awm theih loh va, Grik mi pawh a awm theih hek loh; chutah chuan bâwih a awm theih loh va, bâwih lo pawh a awm theih hek loh; chutah chuan mipa leh hmeichhia pawh a awm theih loh; Krista Isuaah chuan in zain pumkhat in ni si a (Gal 3.28).
Galatia 3.28-a a hma lama intluktlanna chi hnih a sawite hi chu ringtu zawng zawng deuh thawin an pawm thei a, Pathian duh dan leh Kristian theology ni tur pawhin an ring a ni. Judate leh bâwih ni lote chhandam an nih theih chuan Grik mi leh bâwihte pawh chhandam an ni thei ve a, Judate leh bâwih ni lote’n pasitawr rawngbawl hna an thawh theih chuan, Grik mi leh bâwihte pawhin an thawk thei ve tih an pawm vek a ni. Chutih laiin, Krista Isuaah chuan mipa leh hmeichhia pawh a awm thei loh, kan zain pumkhat kan ni, kan inang vek a ni tih erawh hi chu, ringtu, thlarau mi intite zingah pawh pawm thei lo an awm nual a ni. A mak hle. Bible chang khat chhunga Pathian thu inziakte zingah pawm theih an nei a, pawm theih loh an nei tlat a nih chu maw! Pathian thu aiin an hnamzia (culture) an lak chungchung zawkzia a lang chiang hle.
Hmeichhiate’n pasitawr rawngbawl hna an thawh ve hi Bible-in a phal lo ti tute innghahna Bible bung leh chang lar ber pathumte chu, 1 Timothea 2.11-12; 1 Korinth 11.3 leh 1 Korinth 14.34-35 te hi an ni awm e. Heng bung leh changte hian hmeichhiate pasitawr rawngbawl hna thawh phal lohna lam chiang takin engmah an sawi lo. Bible hi hrilhfiah tur a ni a, hrilfiah hunah erawh chuan fimkhur taka hrilhfiah tur a ni. 1 Timothea 2.11-12 hi langsar ber a ni avangin zir hmasa ber ila, a tha awm e.
1 Timothea 2.11-12:
Hmeichhia chu thuawih takin ngawi rengin zir rawh se. Hmeichhiain a zirtir chu ka phal lo, mipa chunga thuneih ka phal bawk lo va; ngawi rengin awm zawk rawh se.
Heng thute hi a inziah dan ang chiah chiaha hman tur a nihte chuan, tuna Mizoram kohhrante hian Bible hi kan va bawhchhe nasa awm e. Hmeichhiate’n Pulpit tlang atang te, Sunday School-ah te, Bible School leh College-ah te, mission field lamah te, chhungkuaah te mipate Pathian thu an zirtir chamchi fo si a. Mipate chunga thuneihna kawngahte pawh hmeichhiate chu Kohhran Upa leh Tual Upate niin mipate chungah thu an nei si. Hmeichhiaten politician leh sorkar miliante an ni a, School/College-ah te zirtirtu an ni bawk a, mipate chungah thu an nei zel mai chu a ni si a. Chuvangin hrilhfiahna dika lang chu hei hi a ni: 1 Timothea 2.11-12 thute hi, a inziak dan ang thlap thlapa khawvel hmun zawng zawngah chatuan leh kumkhuaa hman tur thute niin a lang lo. Ephesi Kohhran dinhmun atanga thlira, a hun lai leh a hmun nena inmila hrilhfiah tur zawk a ni. Ephesi Kohhran kha Paula rawngbawlna atanga lo ding a ni a, thalai Timothea kha a rawngbawlnaah a tel ve thin a, Paulan Ephesi khua a chhuahsan dawnin Timothea chu Ephesi Kohhran pasitawr atan a ruat a ni (Tirh 21.18-28.31; 1 Tim 1.3).
Khatih hun lai khan chuan Ephesi Kohhran hruaitute (Upate) kha mipa hlir an ni a, chuvangin 1 Timothea 2.11-12 thute hi mipui punkhawmnaa hmeichhiate tawngtai leh thuhril khapna emaw, hmeichhiate nemnghehna leh pasitawr rawngbawl hnathawh khapna emaw ni lovin, thlarauva khat intite leh Pathian thu hria inti hmeichhiate khan kohhran hruaitute hial pawh zirtir thei dinhmuna ding anga an inngaihna rilru put dan dik lo tihdikna thu ni zawkin a lang. Chutilochuan, Tirhkoh Paula hian amah leh amah a inkalh dawn tlat. 1 Kor 11.5-ah Paula chuan, “Hmeichhia, lukhum khum lova tawngtai emaw, thu hril emaw apiangin an lû an timualpho a ni,” tiin a sawi a. He thute hian hmeichhiate chu Paula hun lai ngeiah pawh khan mipui pungkhawmnaah an tawngtai thei a, thu an hril thei tih a kawk a ni. Chutianga rawngbawl hna an thawh hunah erawh chuan, a hun laia an hnamzie tih dan angin an lu an khum tur a ni.
1 Korinth 11.3:
Mipa tawh phawt lû chu Krista a ni, hmeichhe lû chu mipa a ni, Krista lû chu Pathian a ni tih in hriat ka duh a ni.
He thute hian hmeichhiate pasitawr an nih phal lohna lam reng reng a kawk lo. “Lu” tih chu “hruaitu” tihna a ni a, Bible-in ‘hruaitu’ a tih hian thuneihna hmanna lam ai mahin mawhphurhna hlen chhuah lam a kawk zawk a ni. Kohhran hruaitute chu “bawih hruaitu” (servant leader) an ni a, bawih leh chhiahhlawh anga rawngbawl hna thawkin an hruaitu mawhphurhna chu an hlen tur a ni. Bible-in ‘hruaitu’ a tih hi bawih hruaitu a nihzia hmun tam takah kan hmu (Mat 20.25-28; Mka 9.35; 10.42-45; Lka 22.25-26; Jhn 13.12-17; Rom 1.1; 1 Pet 5.1-4, etc).
Krista lu chu Pathian ni mah se la, Krista leh Pathian hi intluktlang an nih zia Bible hmun tam takah kan hmu bawk (Mat 9.37; 10.40; Mka 9.37; Lka 10.16; Zhn 1.1-2; 5.17-19, 23; 8.19; 10.30-33; 12.44-45; 14.1, 8-11; 13.20; 15.23-24; 17.5; Phlp 2.5-6; Kol 2.9). Chuvangin “lu” tih hian san berna emaw, thuneih berna emaw a kawk chuang lo. Mawhphurhna leh mawhphurhna hlenna lam a kawk zawk a ni. Chhungkaw dinhmun atanga sawi a nih chuan “Hmeichhe lû chu mipa a ni,” tih hian ‘Nupui lu chu a pasal a ni,’ tihna a ni thei a, hei hi chu hnialna a awm lo. Kristiante phei chuan kan pawm lehzual a ni. Chhungkaw lu ‘pasal’-in Krista chu ama lu-a hmang tlatin, a nupui leh a fate rawng a bawl ang a, chhungkaw tan a mawhphurhna a hlen tur a ni. Lu atana Krista hmang chhungkaw pa ber chu a nupui fanaute’n an zah ang a, a thu an awih ang.
Chutih laiin chhungkaw pa ber awm lohna, chhungkaw nu berin a kaihhruai chhungkaw tam tak he khawvelah hian an awm bawk. Chhungkua chu pasal/mipa chauhin a kaihruai tur tih a nih chuan, eng emaw avanga chhungkaw pa ber awm tawh lohna, nu berin a kaihhruai chhungkuate chu chhungkaw kalphung leh dan bawhchhia an ni dawn em ni? Ni lo ve. Nu ber pawh chu chhungkaw lu ber a ni a, nu berin Krista chu a lu atana hmang tlat chunga a fate a kaihhruai avangin a fate chuan a hmei a pain an nu chu an zah a, a thu an zawm. Bible hmun tam takah kohhran chu Pathian chhungkua anga sawi a ni a (Jhn 3.1-24; 1 Kor 4.14-17; 12.21; Eph 2.9; 4.1-6; Heb 10.23-27, etc), chuvangin chhung-kuaa nupui (hmeichhe) lu chu a pasal (mipa) a nih chuan, kohhran lu pawh chu mipa a ni ve tur a ni tih theology kalpuite an awm bawk. Chutianga theology kalpui chu sual phei chu a ni hran lo va, theology dik erawh a ni lo. Kohhran hi Pathian chhungkua anga sawina hi tehkhinna (metaphor) a ni. Kohhran chu chhungkua anga sawina hian khawvel chhungkaw kalphung anga kalpuia, an neih zawng zawng intawm veka, in khata chenhoa, pasitawr chu kohhran chhungkaw inah chuan lu berah a awm tur a ni tihna a ni lo. Chutiang chu thil theih loh leh thil âwm lo a ni. Chuvangin 1 Korinth 11.3-a hmeichhe lu chu mipa a ni tih hian hmeichhiate pasitawr rawngbawl hna thawh phal lohna lam a kawk lo tih kan chian a pawimawh hle.
1 Korinth 14.34-35:
Kohhranho inkhawmnaah chuan hmeichhiate chu ngawi rengin awm rawh se. Anni ho chu thusawi phalsak an ni si lova. Dan lehkhabuin a sawi ang khan, thuawih takin awm zawk rawh se. Chutichuan, engpawh an zir duh chuan, in lamah an pasalte zawt rawh se. Kohhranho inkhawmnaa hmeichhia thu sawi hi thil zahthlak a ni si a.
He thu pawh hi, Timothea hnena Tirkoh Paula lehkhathawn ang bawk khan, hmun tinah leh ram tinah chatuan leh kumkhuaa hman tur a ni lo. Chutih loh chuan a chunga tarlan tawh 1 Korinth 11.5 thu nen a inkalh ve dawn tlat a ni. Khatih hun laia Korinth Kohhran kal dan tura zirtirna a nih avangin vawiinah chuan kohhrante’n he thu hi an zawm hlawm tawh lo. Kohhran hmeichhiate chuan inkhawmnaahte thu an sawi a, an tawngtai a, hlain Pathian thu an puang chhuak a, Bible an zir a, Bible thu an hriat lohte pawh, in lama an pasalte zawt tura hawnpui chuang lovin, an zirna hmunah leh hunah an zawt fiah nghal zel tawh a ni.
Isua’n tirhkoh sawm leh pahnih (12) a thlante zingah khan hmeichhia pakhat mah an tel ve lo va, Upa pasarih (7) thlante zingah pawh khan hmeichhia an tel lova, kohhran hruaitu chu nupui pakhat nei a ni tur a ni (1 Tim 3.2) tih a ni si a, chuvangin kohhran hruaitu pasitawr ni tur chuan mipa an ni ngei ngei tur a ni dawn lawm ni, tih ngaihdan leh pawmdan neite pawh an awm. A nih leh, tirhkoh sawm leh pahnihte kha Juda mi vek an ni a, tun hunah hian kan kohhran pasitawr ni tur hian Juda mite maw kan va sawm thin ang? Ni lul lo ve. Isua khan sawm leh pahnih a thlante kha an mipa nihna lam atangin a thlang lo. Amah zuitu hmasa leh ringtu hmasa an nihna lam atangin a thlang zawk niin a lang. Khatih hun laia an khawvel kha hmeichhiate tan zin khawthawn a harsat mai bakah, an hnamziain hmeichhia leh mipa inawm pawlha rawngbawlho a rem loh hun lai a ni. Chutiang bawk chuan Upate kha an hun tawng mila mipate kha ruat an niin a lang. “Nupui pakhat nei” tih pawh hi kohhran hruaitute chu mipa an ni ngei tur a ni tih sawina lam ni lovin, khatih hun lai kha chuan nupui pakhat aia tam neih theihna khawvel a ni a, kohhran hruaitu tan erawh chuan nupui pakhat aia tam a nei tur a ni lo tihna zawk niin a lang, nupui pakhat aia tam a neih chuan chhungkaw buaina leh harsatna tam tak a tawk dawn a, a rawngbawl hna a tihbuai theih dawn avangin.
Thuthlung Hlui hun laia puithiam-ho zawng zawng kha mipa hlir an ni a, zawlneite pawh kha mipa deuh hlir an ni bawk a, pasitawrte chu tunlaia kan puithiam leh zawlneite an nih avangin mipa an ni ve tur a ni dawn lawm ni, titute an awm leh a. Thuthlung Hlui hun laia Puithiamte kha mipa an nih mai bakah Levia thlah an nih ngei a ngai. Chuvangin Thuthlung Hlui anga kal kan duh chuan Levia thlahte chu kan pasitawr atan Israel rama mite kan va sawm thin a tul dawn a ni. Thuthlung Thar huna pasitawrte hi Thuthlung Hlui hun laia Puithiamte kha an ni lo tih kan chian a pawimawh hle. Thuthlung Thar pasitawrte chu bawih hruaitute an ni. Puithiam rawngbawl hna thawk tur a nih chuan, Thuthlung Tharah chuan ringtu zawng zawng, hmeichhia pawh, mipa pawh, kan vaiin puithiam kan ni vek tawh tih Bible-in min hrilh (I Pet 2.5; Heb 4.14-16; 7.23-25; Kol 2.14-17; Thup 1.5-6). Zawlnei erawh hi chu Thuthlung Hlui hun laiah pawh hmeichhiate an awm ve nual: Miriami (Exod 12.1-16; 15.20-21), Debori (Rorel 4.4-7; 1 Lalte 20.13; 22.6), Huldi (2 Lalte 22.8-20; 2 Chro 34.14-28), zawlneinu (Isa 8.3), zawlneinu Goadii (Neh 6.14), ni hnuhnung lama zawlneinute (Joela 2.28), zawlnei rawngbawl hna thawktu hmeichhiate (Exod 38.8; Jos 2.9-11; Rorel 13.1-23; 1 Samu 25.28-31; Thuf 31.1-31). Debori phei chuan roreltu nihna leh zawlnei nihna a kawp a ni.
Thenkhatin belhchian dawl lo takin leh hmeichhiate hmuhsitna tawngkamin, hmeichhiate chu thi an neihin thiang lo anga ngaih an ni a (Lev 15.19-24), pasitawr ni ta se, Lalpa Zanriah sem hun leh an thi neih hun lo innang ta se, engtin nge ni ang, a tha dawn em ni? an ti leh a. Thuthlung Hlui puithiamna dan atanga sawi a nih chuan, mipa pawh chu zana a mut laia a mipatna tui a chhuah chuan, thiang lo anga ngaih a ni ve (Lev 15.16). Chuvangin mipa pasitawr-in Lalpa Zanriah a sem dawnah, Upaten, “Pasitawr, nizanah mangpui i mang em, i kekawrte i tihuh em?” tiin an zawt hmasa thin dawn em ni? Thuthlung Hlui hun laia mipa puithiamte tana khawih thiang lo leh tih phal loh dang zawng zawngte kha engtin nge ni ang le? Tunlai pasitawrte chuan Thuthlung Hlui hun laia puithiamte khawih loh tur thilte an khawih a, tih loh tur thilte pawh an ti mek si a ni lawm ni? Chuvangin Thuthlung Hluia rawngbawlna dan (ritual laws) te hi chu a vaia zawm vek theih a ni tawh lo tih chiang taka hriat a tha. Bible leh theology ngun taka kan zir chuan kohhranin hmeichhe pasitawr a neih chu Bible leh theology-in a khap lo tih kan hmuh. Chumi avang chuan khawvel danga kohhran tam takte chuan hmeichhiate an nemnghet a, pasitawr rawngbawl hna an thawhtir hlawm tawh a ni.
- KOHHRAN TAM TAKIN HMEICHHE PASITAWR AN NEI TAWH
Kan hriat theuh angin Kohhran hmasaa tirhkohte kha mipa hlir an ni a, a thenin nupui an nei a, thenkhat chuan an nei lo. Chumi hnuah Kohhran Puipate (Church Fathers) an lo chhuak a, anniho pawh kha mipa hlir an ni a, nupui erawh chu an nei tur a ni lo. Chumi hnuah Father, Bishop, Arch Bishop, Pope tihte an lo chhuak zel a, anniho pawh chu mipa hlir an ni a, nupui an nei tur a ni lo. Vawiin Catholic leh Orthodox Kohhranah pawh mipate’n ordained ministry hna an thawk a, nupui neih loh tur tih dan hi an kalpui chhunzawm zel a ni. Martin Luthera leh reformer dangte’n kohhran siammhatna a rawn thlen hnua Protestant kohhranhovah erawh chuan, hmeichhiate chu pasitawr atan an nemnghet a, mipa pasitawrte pawh nupui neih an phalsak tawh a ni. Elizabeth Hooton (1647-1651), Mary Fisher (1652) leh Mary Howgill (1656) te kha Sap ram (UK)-a hmeichhe thuhriltu hmasate anga sawi an ni a, pasitawr nemngheh (ordained pastor/minister) an ni em tih erawh chu chiang takin a lang lo. Kum 1815-a Free Will Baptist Church, New England, USA-in an nemngheh Rev Clarissa Danforth kha hmeichhe pasitawr nemngheh hmasak ber chu a ni mai awm e. Chumi hnuah Congregational Church (USA)-in kum 1853 khan Antoinette Brown chu pasitawr atan an nemnghet bawk.
Chutichuan hun leh nite an ral zel a, theology chungchangah kohhrante an ril tulh tulh a, hmeichhia an nih avang maia mipate chan ang chantir phal ve loh chu Pathian lawm zawng a nih rin lohna an nei lian deuh deuh va, tunah chuan Protestant kohhran (denomination) tam zawkte chuan hmeichhiate an nemnghet thei tâ. Evangelical Church of Maraland leh Mizoram Presbyterian Kohhran te telna World Communion of Reformed Churches (WCRC)-ah phei chuan hmeichhiate nemnghet lo chu member tlemte chauh an awm tawh a ni. Kum 2017 Germany ram Leipzig khawpuia neih WCRC General Council chuan hmeichhia nemnghet rih lo WCRC member kohhran zawng zawngte chu kum 2024 General Council thlen hmaa nemnghet vek tura hma la turin thutlukna an siam nghe nghe. Khawvela Baptist kohhran tamtak chuan hmeichhe pasitawr an nei tawh ta, Mizoram hmar lama missionary rawn tirtu kohhran, Wales Presbyterian Church pawh hmeichhe pasitawr an neihna a rei tawh. Mizoram kohhrante’n kan ngaihsan em em, India leh khawvelah pawh Bible leh theology zirna tha berte zinga tel pha Senate of Serampore College (University) pawhin hmeichhia leh mipa intluktlanna (gender equality) chu a theology kalpui dan laimu leh pawimawh ber pakhatah a nei a, mipa-in pasitawr a nih theih chuan, hmeichhia pawh a ni thei ve tur a ni a ti a. Hei hi theology dik leh tha a ni.
Bible leh theology chuan hmeichhia nemngheh leh hmeichhiate’n pasitawr rawngbawl hna an thawh khap lo mah se, kan Mizoram hnamziain (culture’n) hmeichhe pasitawr neih a la zo rih lo, titute an awm bawk. Hei pawh hi thu dik leh thu tling a ni lo. Salvation Army kohhran officerte hi kohhran dangtea pasitawr ang an ni a, Mizoram Salvation Army kohhran-ah chuan Mizo hmeichhiate’n kohhran hruaitu (officer) an nih chu an Mizo hnamziain a zo a ni. Hei hian Mizoram kohhran hnamzia leh Kristianna chuan hmeichhe pasitawr neih a zo tawh a, a inpeih tawh a ni tih a tilang chiang a ni. Mara kohhrante zingah pawh khawchhak (Myanmar) lama Mara kohhran, Mara Evangelical Church (MEC) leh Baptist Association of Maraland te chuan hmeichhe pasitawr an nei nual tawh.
Hnam dang hmeichhe pasitawrte zirtirna hnuaiah kan zir a, hnam dang hmeichhiate’n pasitawr rawngbawl hna an thawh kan hnial lo va, hnamdang hmeichhe pasitawrte sacrament siam kan kil thei ang hian, mahni hnampui hmeichhiate hlei hlei chu pasitawr rawngbawl hna an thawh duhtu leh pawm theitu kan tam tawh a ni. Hmeichhiate chu hmeichhia an nih vang hrim hrima khap burna dante siam khalh tawh loa, zalen taka mipa leh hmeichhiaten Lalpa rawngbawl-ho dial dial duhtute zingah hian hmeichhiate chauh ni lovin, mipate pawh tam tak kan awm tawh a ni. Mizoram kohhran hmeichhiate hi India national level leh khawvel level- ah pawh hruaitu ni thei turte an ni a, nemngheha pasitawr rawngbawl hna thawhtir an nih phei chuan, an rawngbawlna a zau lehzual ang a, zah an hlawh dawn a ni. Chu chu Mizoram kohhrante, mipate telin, kan hming thatna tur leh ropuina tur a ni bawk dawn a ni.
- TLIPNA
Tunlaiah chuan China ram khi ringtu pun chakna ber ram anga ngaih a ni a, ringtu maktaduai 100 (nuai sang khat) vel an awm tawha ngaih a ni. China ram kohhran tam taka pasitawrte chu hmeichhia an ni a, chung hmeichhe pasitawrte chuan tihduhdana leh harsatna tamtak karah chanchin tha an hril a, pasitawr rawngbawl hna thawkin an beramte an engkawl a ni. Chung hmeichhe pasitawrte chu awm lo ta sela, China ramah khian khi ti tak khian ringtu an pung lo ang a, rinnaah an thanglian bawk hek lo vang. Hmeichhiate nemngheha pasitawr rawngbawl hnathawhtir hi sual a ni lo a, Pathian thu bawhchhiatna a ni lo bawk. Kohhran tan chân tur leh hloh tur a awm lo a, hmeichhe pasitawrte rawngbawlna avanga hlawkna leh malsawm dawnna tur a ni zawk ang. Chuvangin Mizoram kohhran hmeichhiate hi pasitawr rawngbawl hnaah an luh ve a hun tawh takzet a ni.