- Zoliansanga Tlau
Frederick Lalrindika’n ‘Sabbath hi eng nge a awmzia’ (Youtube-a a thupui an ziah dan tak erawh ‘Sabbath hi enge a awmzia’ tih a ni a; mahse, ‘enge’ tih aiin ‘eng nge’ tih ka hmang a ni) tih thupui hmanga a thu sawi kha ka lo ngai thla ve a. A tawpa a hmawr bawkna chu, “Tun kar thar lo awm tur hi Sabbath kar-ah i hmang ang u hmiang” tih a ni. Bible-in a sawi kar khata ni tawp ber, a ni sarihna Sabbath hi sawi tho siin kut sabbath nen a chawh fina a chawh pawlh a ang hle. Eng pawh ni se kha lam chu lo dah tha ta ila.
Bible ring theuh theuh kan inhnial fo nachhan chu Bible kan hrilh fiah dan, sawi fiah dan, pawm dan leh rin dan a inchen loh va a inan loh vang a ni ber ang. Sola Scriptura (Bible chauh) kan hrih fiah dan pawh a inchen lovin a inang lo mai thei. LT Ralte chuan, Sola scriputra-in a kan tel pathum a sawi – tota scriptura (Pathian thu hrilh fiah turin Bible pumpui en chhuah ngei ngei tur), analogia scriptura (Bible chang pakhat hi Bible chang dangin a hrilh fiah tur a ni) leh Thlarau kal tlanga hriat thiamna te a ni (Seventh-day Adventist rinna danglam bikte zirchianna, p.132). Hetiang a nih mek lai hian Bible hi hrilh fiah ngai lo a ni lo va. Chutiang a hnekin Bible Commentary hrang hrang a awm nual zawk hi; a rintlak vek em tih erawh thu dang ni se. Mi tilreh-in Isaia lehkhabu a chhiar chu, Philipa’n , “I chhiar kha a awmzia i hria em?” tiin a zawt a, “Tu ma mi hrilh fiah lohvin engtin nge ka hriat theih ang” tiin Mi tilreh-in a chhang a nih kha (Tirh.8.29-31).
Pope John (XXIII) pawh khan hetiang hian setana hmaruate a sawi a – “Materialism, Atheism, Spiritual Crisis, Liberalism, Modernism, Nominalism, Socialism, Denominationalism”. Denominationalism chu kohhran hrang hrangin rin dan leh tih dan hrang theuh an neih hmanga inthen hranna tiin a sawi theih ang. He pawl hrang hrang hian thu rin an nei hrang theuh va, anmahni (kohhran) thu rin theuh dik bera ngaihna a awm vek bawk. Bible chauh tih hian Bible lo hrilh fiah tawhtute leh thu ro chhiah lo siam tawhtute a hnuatsuat tawp tur a ni lo va; hei hian mi dangte ngaih dan leh thil zir tawhte laka inthiar fihlim daih lo va, anmahni thu lakna emaw anmahni tradition emaw chauh hmanga thil zir dik ber anga inngaihna – Isolationist approach lakah a veng dawn a ni.
Enlightenment thupui chu Latin țawngin “Sapere aude” tih niin, “Hre ngam rawh (Dare to know)” tihna a ni a, “I ngaihtuahna fim hmang thei turin huaisen rawh (Have courage to use your own reason)” emaw “Ngaihtuahna fim hmangin thil hre ngam rawh (Dare to know things through reason)” emaw tihna a ni thei bawk. He thu hi Immanuel Kant-a khan Rom poet Horace-a thu ziah (“He who begun is half done; dare to know; begin!”) tih ațanga a lak a ni nghe nghe. “Hre ngam rawh” tih hi tunlai hunah chuan ‘Hre lo ngam rawh’ tih zawk tur a ni ang. Kan tana țangkaina tur pawh awm em em ni lo thil hi Social Media-ah hmuh tur a tam mai a. Hei hian kan hun a ei hekin kan hmasawnna tur kawng a dal theih tih kan hriat a țha ang. Youtube-ahte hian zirlai tana țangkai tur thil țha tak tak ngaihtlak tur a tam tawh teh a nia. Tin, thil engkim kan hre vek lo a ni tih hi pawm tur. Hriat zawng kan nei angin hriat loh zawng pawh kan nei tih kan hriat a țha bawk ang. Chuvang chuan i thil hriat loh chu ‘ka hre lo’ ti ngam rawh. Hre ziktluak tak tak si lo va țawng theih viau leh mi hnial vak vak chin hi sim a țha. Kan thil tih tur leh sawi turte hi ngun taka kan ngaihtuah hnua tiha sawi țhin tur a ni a. William Shakespeare-a’n, “Bel ruak apiang a ring” a lo tih kha. Amah vek khan Hamlet-a lemchan-a Polonia a lo sawitir kha tunlai mite hian kan hriat reng a pawimawh: “I rilrua thu awm nazawng chu i ka lamah phuh chhuak lo la, ngaihtuahna dik leh lek phei chu thil tihin hlen suh ang che…Mi tin thu sawi chu dawng sawng la, pawm chin tur erawh chu nei ru mai la…Incheina hi mihringte mize puangzartu ber a ni țhin a”. Tunlai mite tan hetiang hian han her rem ta ila, ‘I rilrua thu awm nazawng chu Social Media lamah phuh chhuak lo la, ngaihtuahna dik lo lek phei chu mite hmuh turin tar lang kher suh ang che…Social Media-a thu ziah leh sawi te chu dawng sawng la, pawm chin tur erawh chu nei ru mai la…Biak ina i awm dan aiin Social Media-a i thil post țhin leh comment danin i mizia leh rilru put hmang a puangzar ber a ni tih hria ang che’ tiin. Chuvang chuan, “I ngaihtuahna fim hmang thei turin huaisen rawh”, Youtuber-te thu sawi nazawng chu awih ringawt lo la, Internet-a sap țawnga thu ziak nazawng chu a dik tiin ring nghal ringawt bawk suh, an hming hmaah Daktawr tih lam tawi Dr. leh an hming tawpa Phd a awm avang ringawtin an thu ziah leh thu sawi zawng zawng awihin ring nghal ringawt hek suh, chik la, chhut la, chhui la, ngun takin ngaihtuah rawh, “I ngaihtuahna fim hmangin hre ngam ang che”. Mahse, mihring chu hre suala ti sual țhin kan ni tih kan in hriat reng a ngai a; kan hriatna leh thiamna leh finna te hian tawp chin an neih avangin hriatna, thiamna leh finna zawng zawng neitu Pathian kan hriat reng a țul. R. Zuala (September 18, 1917 – November 5, 1990) lemchan tawi ‘Ekzam Ropui’-a a changtupa (anti-hero) Phungdawra khan thil a hre sualin a hre țhelh ve thei hle a. ‘Fapa tlanbo’ tih turte kha ‘Pafa tlanbo’ a ti tlat a, Thluaii Pa-i’n a dik zawk a hrilh pawhin, “Tlanbo țheuh țheuh, a thu chu a inang tho” tiin țan a khawh ve tlat a. Ani kha chuan ‘Sarel leh Filipi indo’ thute kha a hre mauh mai a, chu indonaah chuan, “Davida’n mi lian lu a tan kha” tiin a la sawi ham ham mai, khawngaih thla a la zawk hle (Khawithlar (R.Zuala Thu leh Hla Lawrkhawm) Edited by Mafaa Hauhnar, p.151 & 152). Phungdawra ang mai hi kan ni palh reu reu ang e aw!
Tirhkoh Paula te rawngbawlna Beroia khua a mite anga, “…rilru lawm takin thu chu an pawm a, an thu sawi chu a dik leh dik loh hriat nan ni tin pathian lehkhaah an zawng thin a” (Tirh. 17.11) tih hi kan nih dan tur pawh a ni. Bible hrilh fiah dik tura pawimawh an tih chu ‘Exegesis’ niin, H. Joseph Lalfalmawia chuan a chepa kaia chuia hrih fiah tiin a sawi a; Exegesis thu ep ‘Eisegesis’ chu “la lut, rawt, neih sa seng lut tihna a ni ve thung” (Hermeneia: Bible thu Thuk Chhuina, vol.1, pp. 4, 5). Eiseigesis chungchang hetiang hian Pastor PL Biakchhawna a sawi fiah, “Bible an chhiar kha anmahni ngaihdan miltir tumin anmahni lamah an hnuk lut thin a. A chhiartuin ngaihdan a lo nei hmasa a, a ngaihdan mipui tur kha Bible-ah a zawng a, Bible-in a sawi tum lam ngaihtuah lovin an ngaihdan neihsa miltir tumin pathian thu kha anmahni lamah an kuai lut zel thin a ni. Hetianga zirna hi chuan Pathian thu dik tak leh a sawi tum tak a hmu chhuak thei lo” (Harmageddon Indona Ropui, 2015, p.11). Subjectivism an tih “thil nihna aia a hretuin a hriat dana sawi” hi kan ching viau mai thei a. Hei vang hian Objectivism an tih “a hretu hriatna ni lo va, thil ama nihna atanga sawi”-a ngaihtuah a pawimawh fo. Sap tawnga Prejudice (Preconception) an tih, JF Laldailova’n “thil finfiah hmaa ngaihdan lo siam lawkna” a tih lakah kan fimkhur a tha hle. Thil dil chhut, thil chik mi, thil hriat chian duh mi (Curious) kan nih a tul.
Hegel-a Dialectical Method-a thu (thesis), thu ep (anti-thesis) te suih finna (synthesis) hi thil thenkhatah chuan a pawimawhin a tangkai thei hle ang. Entirnan: Rationalism (Hriatna neihna bul thut atana ngaihguahna fim dah pawimawh berna) leh Empiricism (Hriatna neihna bul thut atana thawn hriat [experience] dah pawimawh berna) hi a pawmtu nei hrang mihringte avangin an inhal hle a; mahse, German mi fing Immanuel Kant-a’n he rin dan pahnih hi a rawn suih finin a rawn suih zawm ta a ni. Lehlin chungchanga Schleiermacher-a’n, “Letlingtu chuan a chhiartu a hnaih poh leh a ziaktu a hlat zual a; a ziaktu a hnaih poh leh a chhiartu a hlat zual thung thin” (Zaiva Nununa Renthlei, Mzio Translation studies, p.56) a tih a, a duh thu sam chu a chhiartu leh a ziaktu hnaih kawp a ni. Hetiang anga Sabbath leh Sunday suih fina suih zawm ringawt hi a felhleh theih dan chu logic (JF Laldailova chuan logic chu, “chhia leh tha hriatnaa thil chhut thiamna, chhui dan dik” a ti) atangin a tar lan theih a. J.P. Moreland-a chuan logic dan bul pathum a sawi chu:
The law of identity: P is P
The law of non-contradiction: P is not non-P
The law of excluded middle: Either P is non-p
The law of identity awmzia chu, “Ruah a sur” kan tih a, a sur tak tak chuan a dik a ni mai. The law of non-contradiction awmzia chu, “Ruah a sur” tih leh “A sur lo” kan tih hian hun leh hmun khatah a dikin a dik lo ve ve thei lo. The law of excluded middle awmzia chu, “Ruah a sur” tih leh “A sur” lo inkarah thu dang a awm thei lo. Tui lai rapin a awm theih loh tihna a ni ber ang. Hetiang hmang hian Sabbath chu a dik a nih chuan a dik a ni mai dawn a, Sunday pawh a dik a nih chuan a dik a ni leh mai bawk ang. Sabbath leh Sunday a dik ve ve a, a dik lo ve ve tiin kan sawi thei lo bawk a. Sabbath leh Sunday inkarah thu dik dang a awm thei lo bawk. Heta lang chiang ta chu Sabbath leh Sunday-ah hian khawi emaw zawk zawk chu dik leh dik lo a awm ngei dawn tihna a ni. Bible-a kan buaina tam tak hi Paula ziak atangin a ni deuh tlangpui a. Amah kha mi ril leh mi thiam a nih avang pawh a ni ang, Petera pawhin, “…kan unaupa duh tak Paula pawhin a hnena finna pek ang zela in hnena a ziak ang khan; a lehkhathawn zawng zawngah chuan chung thu chu sawiin, chutiang bawkin a ziak a ni; chungah chuan thu hriat har takte a awm a, chung chu mi fing lo leh mi ngheht lote’n Pathian lehkha thu dang an ngai kawi angin an ngai kawi a, mahni leh mahni an intihboral phah thin” (2 Pet. 3:25,16) a tih kha.
Bible atangin Sabbath nge dik Sunday, khawi zawk nge Pathianin serh tura min tih zawk tih hre turin Bible keu la, Bible commentary hrang hrang chhiar la, han chhui ve teh. Mahni awmna pawl, kohhran rin dan leh pawm dan dah tha vekin thu dik chauh zawngin ke han pen teh? Thu dik tak chu i hmuh ngei ka beisei tlat a ni.