Zalenna sualtu au aw

  • C. Lalawmpuia Vanchiau, Author of ‘Rambuai Literature’

Kum 1986-a MNF underground sawrkar leh India sawrkarin Mizoram Accord (Memorandum of Settlement) an ziah atanga thla reilote, October ni 25 khan Aizawl Dawrpui Middle School-ah Ex-MNF Committee inti ten vantlang inkhawm an ko va, mipui an kal thahnem hle. Khang laia chanchinbu lar tak Hriatna Weekly Magazine, 28 Oct – 3 Nov. 1986 chhuak chuan, “Heta vantlang inkhawm kotute hi 1971 kuma (MNF Dumpawl) an vuahte leh, 1978 kuma Pu Biakchhunga [MNF Army Chief] ho, an rawn hnawhchhuah takte kha an ni,” tiin a tarlang a.  

Hriatna chanchinbu hian: “Mi 10 dawn laiin thu an sawi a, MNF President Pu Laldenga nasa takin an sawichhiain an dem,” tih thu min hrilh bawk. He vantlang inkhawma thusawitu thenkhat chuan East Pakistan-a an chunga thilthleng leh rorelsak an nih dan sawi chhuakin, “May 1, 1971 khan Minister-ho min han khawm a, May 13, 1971 khan min man khawm leh a, lung inah hreawm takin min tantir leh ta a. Khatih laia White Paper an chhuahah khan a dumpawlhoten independent tling lo, India chhunga inremna an duh vang a ni an ti a. Mahse, tuna hetianga Pu Laldenga awmdan lo ni leh ta te kan hriat hian kan thinlung a na em em a ni,” an ti a. A lan dan chuan India-a luhpui tuma inpuhna game-ah, puhtu lamin India-ah bawk an luhpui leh ta tho si a. Mualpho leh zahthlak taka man hial tawk leh, White Paper hmanga vawmzuite thinlung a dam kim lo tih a hriat theih a ni.

Hemi ni hian tawngkam pawh an hmang hriam viau mai a. Hriatna chanchinbuin “Laldenga sawichhiatna inkhawm tia koh theih a ni,” a tihial mai! An thusawi thenkhat a ngai ngaiin lo tarlang ila:

  1. MNF thar kan zawm theih loh chhan.
  2. Tuna MNF hi a founder president chu Arjun Singh a ni.
  3. Laldenga politics chu a ziak leh a sawi inkarah a awm.
  4. Laldenga hming chu Choudhury.
  5. MNF inbumna sikul, head teacher chu Laldenga a ni.
  6. MNF hi sakeibaknei, sabengtung vuna intuam a ni.

Mi hrang hrang thusawi hi Mizo Aw leh Zawlkhawpui Daily Paper tangkawp chuan ‘Thu Benglut’ tih hming puttirin, cyclostyle-in an chhuah a. Chu ‘Thu Benglut’ chu a chhuahtute remtihnain, PUC Geography Department HoD thin H.L. Lawmzuala leh Dr Thang Sian Tluang-ten hming thar ‘Zalenna Sualtu Au Aw’ (phek 244, Rs 300) tih puttirin, an chhuah tha ve leh ta a ni.  

He Dawrpui vantlang inkhawm thawm hi a na thawkhat a nih a rinawm, Senhri Kartin Chhuak, October 27 – 3 November, 1986 issue thupui pakhat chu, “Ex. MNF hovin Laldenga an kap, Gen. R. Zamawia’n laipuiin a kap let!” tih a ni! MNF underground speaker Vanhela phei chuan ngawihbopui harsa a ti hle a ni ang, kum 1987-a a tihchhuah ‘Zoram Exodus’ lehkhabuah a auchhuak ve leh a; thu pawh a uar thiam hle. Chuta a thu ziak, ‘M.N.F. Lu Bawr Chhungkaw Thu’ tih thupui hmanga a thu sawi hmawr hawnna chu hetiang hi a ni:

“Mizo National Front (MNF), mi pangngai leh rinawm thinte chuan kan MNF chhungkaw thu hi a chhe lamin an sawi duh ngai lo va, mahni hotute an rêl ngai bawk hek lo. President Pu Laldenga hming sawichhiat phei hi chu THIANGLO ang hiala ngaih a ni thin a. Mahse, kan inzah ta lo va, People Conference (P.C) hun atang khân a ni a. A DUMPAWL khawmtu Pu Thenphunga atang khan a zual a. Ani phei kha chuan MNF ho chu chi tinrêngin a bei a. Vai Sipai leh Special Force-te bâkah: thingfâk leh chirawtlung leh vaihmarcha rawt dipte a lam a. Radio atangin an awmlo thlâ-te a cho va, boruakah an hmingpumin a hmuh phâk koh va, duhdah takin a VAU ZAWNG auh chiam chiam thin a. Laldenga leh a hote chu sual tinrêng a khumtîr a, râwtchimit tûrin Zoram mipui a PUN thin a nih hial kha.

Chutiang deuhvin MNF Lu Bawr thin zînga thenkhat pawhin an ti ve ta a. Tun State thar thlan dâwnah pawh a nih kha. Dawrpui Sikul (Aizawl)-ah khân Mizo National Union-te, PC-te, Congress thalai theuh huaihawt pungkhawm mipui hmaa’n, AN LALDENG KHA nuihza siam nân an inhman chhawk nilêng kha a ni bawk a, an thu a ngaihnawm hlê a, miten an hlimpui tak zet a ni. MNF chhungkaw thu chu hre phak vek ta-ah an inngai awm e. Mahse, AT phahna thil a ni zâwk si a. Tah khan thangthar, mu pawh la phan ve lo tam tak an awm a, khang khan THU DIK an hriat lêt ve ka duh a, chuvâng chuan sawi ve tûlin ka hre ta a ni. Sawi loh chuan an hriatna kal zêl tûr atân kan HNAM a tikhawlo theiin ka ring…”

Amah hi Dawrpuia vantlang inkhawm kaihruaitu, MNF Senator Bualhranga’n a lehkhabu ‘Khuarei Sulhnu’ (2020)-a “khawvela hmeichhe hrin tawh reng rengah Laldenga hi a la ropui ber a ni tih ring burtu” a tih kha a ni.

MNF independent movement (1966-1986) chungchang leh a kaihhnawih leh a nghawng thil chi hrang hrangte kha sawi dan chi hnih hlawm lian tak mai, ‘MNF narrative’ leh ‘non-MNF narrative’ a awm a. MNF narrative chhungah pawh hawi dan zawng inanglo tak leh in-ep ut mai, ‘Pro-Laldenga narrative’ leh ‘A Dumpawl narrative’ a awm ve leh chhawng a. Chumi hrulah chuan a silai keng pawl ‘adventure story’ chhiar tur thahnem tak a chhuak bawk a. Khawvel thang zelah lehkhabu chhuah a lo awlsam chho ta zel a, sawi chhuah duh nei an pung zel bawk a. He ‘Pro-Laldenga narrative’ leh ‘A Dumpawl narrative’ hi vawiin thlenga ‘MNF narrative’ chhem nungtu chu a ni.

Covid kan hmelhriat kum atangin ‘Pro-Laldenga narrative’ leh ‘A Dumpawl narrative’ ten tunhma zawng aiin ‘MNF narrative’-ah dinhmun chungnung zawk luah tumin, lehkhabu hmangin, cable tv leh youtube kaltlangin thawm an chhuah fo va. Chung boruakah chuan, “Laldenga thih hnuah lehkha ziak hmangin an bei” tih te a lo ri-chhuak ta hial a! Vanglaini chanchinbu, December, 10, 2022 chhuakah phei chuan, “A dam laia lehkhabu ziak ngam si lo, a awm loh hnua ziakte hi mi dawihzep an ni” tih kan hmu a! Han hawi zau deuh chuan a dam laia challenge ngam an lo awm lul mai. Nimahsela, chung chuan sawi leh hriat zui a hlawh lo va. Nge, sawi lan tul kan tilo zawk?

Dawrpui school-a vantlang inkhawma thusawitu pakhat, Khuangthing khua T. Rosanga, MNF MP, a Dumpawla man leh tantir chuan kum 1986 khan Sakeibaknei chanchinbu October 1-8 chhuakah, “Nang hnam damna hi independent-ah hian a awm lo tia i tannaah hian i tang ang a, independent-ah hian hnam damna a awm tiin ka tang ang,” tiin MNF president hi public debate neihpuiah a lo cho tawh a ni!

Lehkhabu chhung thu hi, a hma lama chanchinbu leh thu ziak thenkhat kan han tarlan tak atang khan a boruak a hriat theih tawh a. Thu ziaktute hi MNF movement leh MNF underground sawrkara a khaipa ni pha, a thluak bur zinga telte an ni fur a. Finance Minister atanga Foreign Minister-te, Supply & Transport Minister-te, Senator leh MP-te bakah Army Chief hlui-te an ni nawk hlawm a. Mak ta em em erawh, East Pakistan-a a Dumpawl man khawmho leh a Dumpawl mantuten platform khat an luah tlang leh thei mai hi a ni! Chhinchhiahtlak deuh chu, Dawrpui school hi buai hmaa vantlang inkhawma Laldenga’n “independence a theih thu a sawi”-na hmun a ni!

‘Zalenna Sualtu Au Aw’ lehkhabuah hian July ni 5, 1986-a Aizawl Lammuala “Laldenga Thusawi” bakah, MNF leh Indian National Congress-ten ‘political agreement,’ point pakua awmna, MNF President leh Congress Vice President Arjun Singh-te hming ziahhnanna dah tel a ni a. Hei bakah hian a Dumpawl man khawmtute insawifiahna leh a Dumpawl an vawmletna, 1971 kuma theh darh, White Paper dah tel a ni. He White Paper hi ‘Pro-Laldenga narrative’ leh ‘A Dumpawl narrative’ te thu inchuh tobul, an thu leh hlaa a hnarkaitu lian tak, Side A chu a ni.

A Dumpawl zinga man MNF Vice President Lalnunmawia khan, tan ina a diary November 14, 1971 (Sunday)-ah chuan, “Sawrkar Thupuan (White Paper) an tih chu ‘Dawt Bawm’ a nih ringawt avangin Pathian hmaah ka pharh a. Heng dawt phuahchawpa mi tihhmingchhiat tumtute chungah hian phuba mi laksak turin leh he Setana hnathawh hi mi hnehsak turin ka dilin ka hlan,” tiin a ziak a ni!Kan hrut zau ta viau a. “Zalenna movement hi Laldenga private property a ni lo…” ti ngattu Ngurkunga thukhawchang hmangin hnu lo khar dawn tawh ila. MNF underground sawrkara Information & Publicity Minister Ngurkunga kha Laldenga tantu, a Dumpawl lo lam a ni. Calcutta Convention, kum 1976-a neih hnuah ban / chawlhtir a ni a. A thih atanga kum sawmna, kum 1988-a a diary tihchhuaha a thu sawi leh Dawrpuia vantlang inkhawm boruak hi a inhnim hnai hle. Chu chu hei hi a ni: “Nikhua lo rei se, hmana kan duhpui loh avanga kan hnawl hnu te leh kan hrual zawi hnu tam takte khan an chunga Laldenga hovin kan tih ang khan min tih ve duh loh pawhin, kamchhe tleuh nan a tawp thlenga Laldenga zuitute hi min hman pawhin, zah mai loh chu han bauh let vak ngaihna a vang duh dawn teh zawng a nih hi!”

Leave a Reply

error: Content is protected !!