Built Heritage of Mizoram

  • Mahmuaka Chhakchhuak,
    INTACH;Mizoram Chapter

Indian National Trust for Art and Culture Heritage, INTACH tia a lamtawia kan sawi mai thin hi kum 1984 khan din a niin hemi kumah vek hian Mizoramah pawh din a ni. Mizoramah hian Lalkhama IAS chu Chief Secretary a nih lai a niin Art & Culture lam hotute nen inbe rawnin kum 1984 kumtir teah din a niin Convener atan Pu Thanglianchhunga (P & Sons) chu ruat a ni a, Pu Thanseia, Dy. Director of Education a i/c Art & Culture etc a nih angin mawhphurtu atan ruat a ni bawk. Hun alo kal zelin kum 1987 ah Pu J. Lalsangzuala chu Converner atan ruat a ni leh a, hetih rual hian Pu C. Chawngkunga pawh Co-Convener atan ruat a ni bawk. Pu J. Lalsangzuala hian min boralsan tak avangin a hmunruak luah turin kum 2009 atangin Pu P. Rohmingthanga IAS (Rtd) chu ruat leh a ni a, a ni hian vawiin thlengin Convener chanvo ala chelh. Tichuan, Co-Convener turin Pu C. Chawngkunga bakah Pu Rinsanga IAS (Rtd) chu ruat belh a ni bawk a, Secretary atan Pu Lalramthanga, IFS (Rtd) a ni bawkin anni hian vawiin thlengin hruaitu hna an la chelh a ni. Anni bakah hian tun dinhmunah Mizoram Chapter bikah hian member 60 vel bawr kan awm mek bawk.

Tunah hian INTACH, Mizoram Chapter chhinchhiah dan chuan Mizoramah Hnam rohlu (Heritage structures) kan neih hi sawm sarih leh pakhat (71) a ni a. Chungte chu hetiang hian District angin han tarlang ila;

District Sorkar Assam Rifles Kohhran Mimal Total
AIZAWL 16 17 7 12 52
LUNGLEI 6 6 1 13
SIAHA 1 1 2
KOLASIB 2 2
KHAWZAWL 1 1
SERCHHIP 1 1
TOTAL 27 17 14 13 71

Aizawl District chhunga hmun pawimawh 52 lai awmah hian a pawimawh zual tlemte han tarlang zui ila:

Loch House: He In hi Pucca building kan neih zinga hlui ber nia hriat a niin kum 1896 a Capt. G.H. Loch sak niin Commandant of the North Lushai Hills Military Police Battalion chenna atana a sak a ni. Amah chuan a luah hmasa berin vawiin thlenga ‘Loch House’ tia hriat lar ala ni ta reng bawk a. Vawiin thlenga tha taka ala in avang hian a neitu Assam Rifle te ngei pawhin an la hmang tangkai hle a ni.

Quarter Guard: Aizawl khawpui chhunga hmun pawimawh tak luahtu leh kawnga kal pawha hmuh mai theih tura awm Quarter Guard hi kan hmuh fo tawh pawh a rinawm. He Building hi kum 1897 a sak a niin vawiin thlengin tha takin ala ding. He building hi a banga lung hman a niin a hmalamah hian luhna pakua lai lung hmanga siam a awmin uluk taka duan a ni. A tualah hian Laipui hman tawh loh pahnih hi kum 1815 atang tawh khan a awm reng thin a, kum 2002 ah khan a awm lo tih hriat a niin kan hruaitute zing atangin Prof. JV. Hluna leh Dr. H. Vanlalhruaiate chuan zawngin Nagaland lamah an hmu a, tichuan May 2012 ah khan Mizoram lamah an rawn la kir leh ta a ni.

Heng bakah hian Assam Rifle enkawl hmun pawimawh tak tak awmin, Main Office building te, Loch Hall te, Signal Centres te, AR Hospital te, AR Hospital Kitchen te, Subedar Major Quarter te, JCO Quarter te, Armourer Shop te, AMN Bunker te, AR Lammualte leh hmun pawimawh dang dangte pawh ala awm a ni.

Tin, Aizawl khawpuiah hian Kohhran hmun pawimawh deuh pakhat awm chu Dawrpui Presbyterian Church Biakin hi a ni. He biakin hi kum 1931 kuma sak a niin vawin thlenga hman tangkai ala ni a, a sakna atan hian Tabernael Church, Aberystwyth atangin Pound 300 leh Wales Presbyterian Kohhran atangin Pound 100 dawn a ni nghe nghe. Hemi bakah hian Kulikawna Salvation Army Church, kum 1931 a sak te, kum 1928-a sak Durtlanga Medical Director’s Quarters te, Senior Executive Secretary’s Quarter (Banglapui), Mission venga kum 1901 vela sakte, Moderator’s Residence, Presbyrerian Church of Mizoram, Mission venga kum 1935-a sakte, Mission veng bawka Sikulpui, kum 1914-a sakte, Sikul Sen tia hriat lar em em, kum 1904-1905-a sakte leh hmun dang pawimawh tak takte a la awm a ni.

Aizawl khawpui pawn lamah ngei pawh hmun pawimawh leh hlu tak tak a awmin Sairang Police Out Post, kum 1890- sakte, Sairang hmun bawka Police Staff Quarters, kum 1905 vela sakte, kum 1902 vela sak Doctor’s Quarter te, Sairang Dispensary (Isolation Room), kum 1899-1900 vela sakte, kum 1902 kuma sak Hospital Quarter te mai bakah kum 1905 vela sak tawh Sialsuk hmun Inspection Bungalow (IB), hetih lai vel bawka sak IB Kitchen te, Kum 1918 a sak Doctor’s Quarter te leh Dispensary building-te hi Sialsuk hmun bawka awm a ni. Sialsuk hmun bawka Compounder’s Quarter pawh hi kum 1918 kuma sak a ni. Siaksuk piah lawk Thiak hmuna Inspection Bungalow (IB), kum 1903 a sak pawh tha takin ala awm a, Paikhai hmuna IB, kum 1903-a sakte pawh hi kan thil hlu neih pawimawh tak zinga tel a ni.

Durtlang Lal In, kum 1933-a sak pawh hmuh theihin ala awm a, tunah phei chuan Durtlang Lal Suaka tupa C. H. Liana’n a enkawl mek a ni. Tunlai huna Lal In kan la neih zinga hmingthang ber pakhat chu Lungleng khuaa Khamliana In hi a ni a. He In hi kum 1929-a sak kha a ni tawhin tunah pawh hian tha tak ala ni a, Khamliana hian uluk taka sain kum thum lai a sa nghe nghe a, sumhmunah hian lunga kherin ‘Mizoram In No. 1’ tih chu fiah taka ziakin ala awm bawk. Aizawl venghluia kum 1925-a sak Pu Makthanga In pawh hi hmuh theihin ala awm a, tunah chuan Pu K. Liantlinga’n a enkawl mek a ni.

Lunglei District chhungah hian hmun pawimawh tak tak 13 lai chu humhalh a venhim that tlat a ni bawk a, kum 1903 vela sak tawh Sap Upa (FW. Savidge) chenna In te, hetih hunlai vel bawka sak Pu Buanga (JH. Lorrain) In te, Medical Superintendent’s Bungalow te, kum 1903 a siam Sap tuikhur te, Serkawna Baptisma channa khur te, kum 1903 a din tawh Serkawn Middle English School te, kum 1902 a sak tawh Deputy Commissioner’s Bangalow te, Lungsen khuaa Inspection Bangalow (IB), kum 1904 daih tawha sak te, Tlabunga IB bawk kum 1871- 1872 kuma sak tawhte, Tlabunga Post Office, kum 1872 a sak tawhte mai baka hmun pawimawh tak tak ala awm bawk a ni.

District dangahte pawh la awm zel bawkin Siaha District-ah Pioneer Missionary Bungalow, Serkawrah kum 1914 a sak tawh ala awm bawk a, Tuipangah Medical Quarter, kum 1929 – 1936 a sak ala awm bawkin Kolasib District ah Inspection Bungalow, kum 1906-a sak tawh ala ding bawk a, Zanlawnah pawh kum 1906 vela sak tawh Tawitaw Bangla tia hriat lar zawk IB ala awm bawk. Khawzawl District ah pawh pakhat awmin Kawlkulh khuaa Inpection Bungalow (IB), kum 1908 kuma sak ala tha hlein mikhual thlenna atan ala hmantlak reng bawk a. Chutiang bawkin Serchhip District chhunga N. Vanlaiphaiah Primary Health Centre (Old Dispensary) pawh kum 1913 a sak tawh mah nisela tha takin ala awm bawk a ni.

Hetiangte hian Mizoram chhungah pawh kan thil hlu leh hmun pawimawh hrang hrangte hi a theih ang anga humhalh leh vawn that a ni a, mipui lam pawhin kan venhim a pawimawh hle. Thawhhona tha tak nena heng kan hmun pawimawhte hi kan enkawl a ngai a, keimahni tan vek a ni tih hriaa neitu thinlung pu taka hmangaih taka kan enkawl a pawimawh a ni. Heng kan tanlan bakah hian Mizoram Chapter chuan hmalak mek eng eng emaw a neiin tunah pawh Kawlkulh khaw bul lawka Chhawrtui khaw hming phuah chhan hi mipuiin a dik ber kan lo hriat theihna turin hma an la mek a, thil dang dangah pawh ngaihtuahna an hmang reng bawk a ni.

Leave a Reply

error: Content is protected !!