Cuba ram hi kum 1492-a khualzin mi Italy hnam Spain lal hnuaia awm Christopher Columbus-an a hmuhchuah a ni a. America chhim chhak, Florida State-a Miami beach nena inhnaIh ang reng tak, mel 112 leka hla a ni. Ram te tak te, a vang lam mel 125, a dung lam mel 745 a niin a ram pumpui chu mel 60 bial vel chauha zau a ni. A mi chengte pawh an tam lo a, tunhnai lawka a ram mipui an chhiarnaah chuan mi 11,313, 252 an ni. Spain chuan kum zabi 16 – 19 chhung an awp a, an tawng hman pawh Spain alo ni ta hial a ni. Kum 20 mi chauh Fidel Castro chuan kum 1946 atangin Cuba mipuite tan zalenna an neih theihna turin rawlrala che tur pawl an din a, nasa taka an beih zel hnuin kum 1959 ah chuan Cuba mipuite chuan zalenna famkim an lo nei ta a ni.
Fidel Castro hi Havana University-a zirchhuak niin a zirchhuah hnuah Ukil hna a thawk leh a, heng hunlai hian Cuba ram awptu chu Fulgencio Batista niin sipai chakna hmanga thuneihna changtu a ni. A ni hi Cuba Army-ah Sergeant niin thil tinrenga inrawlh mi a nih mai bakah huaisen taka thilti mi a nih avang chuan a chunga sipai hotute ai mahin a langsar zawk a. Sorkar dodala mipui nuarte chunga phei chuan a kut a ram hle nghe nghe a ni. Kum 1952-a Cuba inthlanpui alo awm chuan Batista chuan ‘Progress United Party’ dinin Cuba ram President a chuh ve a, vote chhiar niah chuan a ni chuan vote alo hmu tlem berin midang phak loh pahnih a nei a ni. Nimahsela chuti chung chuan Batista chuan ‘Kan chak chuan hnehtu kan ni ang a, kan chak loh pawhin hnehtu kan ni tho ang’ tih chu a thurolum a ni mauh mai. June 10, 1952 zing lam dar 2 pelh hretah chuan Batista chu a body guard-te nen Cuba sipai hmunpui berah lutin sipai hotute nen chuan an meeting a, chumi hnulawkah chuan motor khat tlata sipai ho chuangin khawpui chhungah chuan an tlankual pup pup a, mipui tamna lai leh Office pawimawh hmunahte chuan sipaite chu duty nghalin ‘Batista hruai Cuba Army te chuan thuneihna an la ta’ tih thu an puang a.
Hetianga sipai chakna hmanga thuneihna an la hi Fidel Castro chuan Court lama zualkoin a theihtawpin a bei a, nimahsela dan hmanga a beihna chu Court lam chuan an pawm loin an lo hnawl sak a. Chumi atang chuan Court lama beih chu awmzia a awm lo tih a hriatin Revolution hmanga paihthlak chu a kawng awmchhun a nihzia a chiang ta hle a. Tichuan an khuaah kirin a hnungzuitu mi 200 velte nen chuan Cuba sipai hmunpui bei turin an inbuatsaih a. Khawpui pawimawh tak Munkada chu an bei a, nimahsela an tum angin an hlawhtling chiah lo a, mi 200 velah mi 70 velte chuan insaseng ve hman loin an nunna an chan phah hial a ni. Tlanchhe hmante ngei pawh chu sipaite chuan hualbetin an man hlawm bawk a. Tichuan Fidel Castro ho chuan Court-ah an inlan a. Court-a Castro inlan dawn phei chuan mipuiin an bawr luih luih thin a, tumkhat phei chu a damlo tiin dawt an sawi hial nghe nghe.
Tumkhat phei chu ni 76 lai pindan thimah kharkhip hnan a ni a, chumi hnua Court-a a thusawi phei chu khawvelah Court-a thusawi hmingthang berte zing ami a ni nghe nghe. Hetih lai hian Cuba mipuite chuan Batista sorkar lakah lungawi lohna an lantirin nawrh an lo huaihawt mek bawk a, Batista sorkar lahin tharum hmanga tih-reh a tum bawkin tualchhungah buaina a chhuak mek bawk a. Chumi hnuah chuan mipuite tihlungawihna atan Inthlanna zalen, lang tlang leh dik tak neih tumin mipuiah a tlangau tir a, nimahsela mipuite chuan Inthlanna lem a nih ringin an pawm sak duh chuang lo. Inthlanni chu han puang mahsela mipui lam chuan Castro chhuah phawt chu an ngiat a, chutianga nawrna nasa tak avang chuan Batista pawhin thu delhkilh neiin Lungin tangte chhuah chu a remti a. Amaherawhchu a thudelhkilh – ‘kan ti dik lo a ni tia sorkar do zawngin ka thawk tawh lo ang tih chu Lungin tangte chuan harsa an ti thung si.
A tawp a tawpah chuan thudelhkilh engmah awm loin Lungin tangte chu chhuah an ni ta a. Fidel Castro ngei pawh mipuiin a hmel an hmu chu an lawm nasa hle a, chutihlaiin enthlatute pawhin an vil reng bawk a. Chutiang karah chuan Castro chu pilboin Mexico lamah a kal a, Mexico-ah hian a ruk thei ang bera inbuatsaihin Cuba mipuite tana zalenna kawng sial turin sum leh pai khawn dan turte thlengin an ngaihtuah a. A hnu deuhah chuan mi 80 vel lai mai chu a ruka training nei turin an hruaihawm thei a, anni chu tlang hmun fianrial takah zirtirna neiin silai hman dante, bomb hman dante, Tank tihchhiat dante, hmelma thlawhna laka bihruk dante, hmelma hnuchhui dante leh thil tul tam takte chu thla thum chhungin ngawrh takin an zir a. Chumi hnuah chuan Cuba lama ral bel turin an chhuak ta a, hetih lai hian an vaiin mi 82 an ni. Cuba an thlen hma hian an zinga pakhat chu tuiah a tlahlum palh hlauh lehnghal a.
Cuba chu harsa takin an thleng a, ramhnuaia fu huana an awmlai hian thlawhna rawn thlawkin anni chu bomb nen a rawn bei ta chiam mai a, inphenna tur an nei that bawk siloh avangin mi 12 chiah an lo la damin a bak zawngte chuan an nunna hlu tak an chan a ni. Anni mi 12 te chuan tha thlah mai loin an nunna thapin ram mipuite tan an theihtawp an chhuah leh zual sauh a, ramhnuaiah chuan kuthnathawktute tan ngei pawh an theih ang angin an tangkai a, kum hnih an awm meuh chuan an fate tan zirna in (school) 30 lai an hawn sak hman a ni. Zirna in mai bakah ramhnuaiah chuan Damdawiin te pawh hawng zelin mipuite tan tangkai takin hun an hmang a. Khawchhunga mite thlawpna an dawng zelin zuitu an neih belh zel bawk a ni. Chutianga ngawrh taka an beihna avang chuan kum 1959 January 1, zing lam dar 2;10 ah chiah chuan Cuba mipuite tan zalenna an neih theihna turin hnehna an chang ta a ni.
Hetia zalenna an neih theihna atan hian Fidel Castro chauh hi a tangkai lo a, a thianpa leh a innghahna ber Che Quivara ngei pawh mi tangkai ber niin an hnungzuitute pawhin rinawm taka an zui vang a ni bawkin mipui thlawpna an dawn that vang a ni tel bawk. Tichuan Fidel Castro hote chuan sorkarna fawng an chelhin mipui tan kum 1959 atanga 1976 thleng Prime Minister a ni a, hetih chhung zawng hian ramhnuaia a kawr hak ngai hlirin a inthuam e an ti nghe nghe. Zui tlak hruaitu hruaina hnuaiah chuan mipui an zalen a, mipui thlawpna an dawng bawkin ram alo ralmuang ta tih pawh fiah takin kan hre thei a ni. Chu chu a ni Cuba mipuite zalenna kawng chu.