- Mahmuaka Chhakchhuak
TRINITY tih thu hi kum tam tak kal tawh atang khan tun thlengin sawi a la hlawh reng a, sawidan hrang hrang ala awm lehnghal a, a sawifiahtute lahin mahni Kohhran thurin behchhanin an sawi a, Kohhran dang tana pawm harsa a tling fo thin a ni. He thu hi chuan Lal Isua lokal lehna hun thleng hi chu a daih hrim hrim hmel.
TRINITY tih thu hi Dictionary (Chambers News School Dictionary) chuan ‘Kristiante rin, Pathian pakhata pumkhat, Pa leh Fapa leh Thlarau Thianghlim te a ni’ a ti a, a awmzia chu ‘Mi pathum, nihna thuhmun leh intluk tlang’ tihna a ni. Hei hi kan Zoram a mi tam takte pawm dan chiah pawh a ni.
TRINITY lo pianchhuah dan chungchanga mi thenkhatte sawidan ilo en teh ang ; –
(1) Kristiante rindan hian Sakhaw dang rin dan hi a tichhe lo a, a zawm ve zawk a ni. Van lam TRINITY ngaihdan hi Aigupta atanga lo chhuak a ni – Will Durant. (Should you believe in the Trinity. Page no.11)
(2) TRINITY Thurin hi zawi zawia rawn awm chho, tlai khaw hnua rawn indin a ni a, alo chhuahna bul chu Juda leh Kristian Pathian lehkhabu pawnlam atangin a ni a, alo thang –lian a, Plato-a zirtirna pawmtu Fatherte hmangin Kristian Sakhuaah alo bei ve ta a ni. – Ibid.
(3) Isua Krista hi Pathian tak nge a nih a, Pathian aia hnuai deuh tih chungchangah inhn-ialna alo awm atangin TRINITY Thurin hi alo piang ta a ni – Dr.Brunner. (Trinity Thurin Page no. 3)
HNAM HRANG HRANG TEN TRINITY AN NEIH DAN ; –
- AIGUPTA – Horus – Pathian fapa Osiris – Mitthi Pathian. BCE. 2000 Isis – Pathian Nu
- BABULON – Istar – Rom Pathiannu Sin – Thla Pathian. BCE. 2000 Shamash – Ni Pathian
- PALMYRA – Thla Pathian Van Pathian. I Century C.E Ni Pathian
- HINDU – Shiva – Tichhetu Pathian Brahma – Siamtu Pathian. 7th Century Vishnu – Enkawltu Pathian
- MESOPOTAMIA,ASSURIA & BABULON ; – Anu – Lei Pathian Enil – Van Pathian B.C.E.2000 Ea – Tui Pathian.
- COMBODIA – Bhudist Pathian Lu 3 nei. B.E.C.12
- NORWAY – Lu 1 leh hmai 3 nei. C.E.13
- FRANCE – Lu 1 leh hmai 3 nei. C.E.14
- GERMAN – Mihring Lu ruhro, Kil 3 nei ang. C.E.19
- ITALY – Lu 3 inbelhbawm leh hmai 3 nei.
TRINITY THURIN LO PIAN CHHUAH DAN ; – 157 AD vel atang khan Phrugia rama Musia khuaa awm Montanus-a chuan chutihlaia Kohhrante chu Thlarau Thianghlim awmlohna Kohhrana puhin a rawn sawisel tan a, a kal filawr zual hote chuan rang takin an bawr nghal mai a, anmahni inngaih dan takah phei chuan Thuthlung Hlui leh Thuthlung Thar Kohhrana thlarau inhriattirna te chu a famkimlo a, Amah – Montanus-a leh a zirtirte hnenah chauh chuan thleng famkim ta ah an ngai a, chubakah Isua lokal lehna tur te chu an ring hnai em em a, Phrugia rama ‘Pepuza’ khua ah chuan ‘Isua chu Kumsang rorel turin alo kal dawn e’ tiin an lo hmuak mup mup nghe nghe a ni. Amaherawhchu an hlawhchham a, chuta an hlawhchham chung chuan Pepuza khua chu ‘Jerusalem Tharah’ an puang ta tho a, hetia an kal firfiak tak em avang hian Asia ram khawmpui chuan 160 AD khan Kohhran ata an hnawt chhuak ta hial a ni. He pawlah hian Rom Sipai Officer fapa, hetih hunlaia zirna leh finna zawng zawng zirzo, Ukil dan hre zet mai TERTULIANA chu a awm ve a, a ni hi Kristian pawh ni lo, nimahsela, Kristianten tihduhdahna tinreng an tuar chung pawh a an Lalpa an phat-san duh hauh lo a hmuh avanga Kristiana rawn inpe a ni a, ‘Kohhran Pa’ an tihte zinga lehkhabu ziaktu larsar tak a ni a, mithiam a ni bawk a, lehkhabu tamtak Latin tawngin a ziak a, chung zingah chuan ‘Baptisma chungchang’ te, ‘Zirtirna diklo dodalna’ te, ‘Thurin chungchang’ te a ziak a, he Thurin chungchang a ziakah hian Kristianten an Pathian chu an hriatfiah lehzual theih nan ‘TRINIT’ tih tawngkam hi a hmang tel a, a ni hi ‘TRINITY’ tih tawngkam hmang chhuak hmasaber tu a ni. Lehkhabu pakhat ‘The Catholic Ency- clopedia’-ah chuan 180 AD khan Antiokei khua a mi Thoephil-a chuan ‘TRI’AS’ tih tawngkam hi alo hmang tawh a, a hnu reilote ah Tertuliana’n ‘TRINITAS’ tiin a rawn hmang chhuak ta a ni an ti thung.
A hnu kum za lai liam hnu, Kristiante tihduhdahnate a tawp a, Emperor Constantine-a pawh Kristian-a a rawn inleh hnuah chuan zirtirna thar, Alexandria khuaah Pastor Arius-a chuan a rawn tichhuak ta a, chu zirtirnaah chuan ‘Pa chu Pa a ni a, Fapa chu Fapa a ni a, intluk ngaihna a awm lo. Chuvangin Fapa hi chuan awm loh lai hun a nei ngei tur a ni’ a rawn ti ta tlat a, chu zirtirna chuan Kohhranah buaina nasa takin a rawn tichhuak ta a ni. Kohhran mipui ho ngaihdan chu a inthen darh ta a, (Arius-a hi Origen-a zuitu, Antiokei khuaa Lucian-a hnuaia Pathianthu lo zir tawh a ni nghe nghe a, Lucian-a hnuai atang chuan Aristotle-a Phylosophy te pawh alo zir tawh bawk a ni.- MC) Tichuan Arius-a chuan ama chenna Alexandria khuaa Bishop Alexander-a’n Pathian thu hrilhfiah dan thar (Phylosophy Theology) a pawm ve theih loh vang leh ngaihdan dang reng reng chu a hnawl zel vanga rawn ral tlansan ni a insawiin Eusebius-a bial chhung ah chuan a rawn tlan lut a, (Eusebius-a hi Kaisari khuaa awm a ni a, Origen-a zuitu a ni. Kohhran chanchin ziaktu hmasa ber a ni a, Kaisari khuaah hian Bishop hna a thawk zui bawk a ni. – MC) Chumi a nih avang chuan Aruis-a chuan Alexandria khaw Bishop Alexan-der-a chu a do tlat a, Alexander-a zirtir dan chu zirtirtu dik lo Sebellius-a leh Samosata khaw mi Paula zirtir dan nen a in ang rengin a ngai a ni.
Tin, Arius-a chuan Alexander-a chu a dinhmun hrilhfiahna lehkha a thawn ta a, Pathian pakhat chauh a awm a, Fapa leh Pa chu nihna thuhmun ni lo, Fapa chuan Pa nihna a nei lo, nihna dang a nei a ni tiin a hrilh a, Arius-a chuan a zirtirna pawm duh lo tute chu hruai sual emaw mi mawl emaw tiin a vuah bawk. Tichuan Rom ram chu Kristian ram a lo nih tawh si avangin Rom ram pumpui mai chu alo buai zo ta a, ram pumpuiin a chhiat phah hial alo hlauhawm ta a, Bishop Alexander-a chuan Bishop ho zawng zawng hnen ah chuan lehkha a thawn darh ta a, chu a lehkhathawnah chuan a dinhmun pangngaia a nghehzia hrilhin Arius-a chu zirtirna dik lo tichhuak tu-ah a puh a, Arius-a’n Fapa chu danglam ve thei anga a zirtirna chuan a rilru a khawih lehzual a, Arius-a hnenah chuan hetiang hian lehkha ava thawn a, ‘Kei Paah ka awm a, Pa pawh Keimahah a awm bawk a, kei leh Pa chu pumkhat kan ni ti tu chu engtinnge danglam thei a nih ang’ tiin.
Kum 323 AD velah khan Lalber Constantine-a chuan hetianga inbeihna leh inhnialna hi ti tawp tur leh inrem turin Alexander-a leh Arius-a chu lehkha a thawn ve ve a, Inhnialna tul lo leh atthlak tak nia a ngaih thu pawh a hrilh bawk a, an inrem thuai loh chuan mipui zingah inthenna leh inhuatna nasa tak a chhuah mai theih dawn avangin Sorkar hial a nghawng thei dawn a, chuvangin an inbeihna chu titawp turin a ngen ve ve a ni. Chu lehkha chu Pathian thu lama amah tanpuitu Cardova khaw Bishop Hosius-a kutah a thawn a, Nimahsela chu lehkha chuan kawng ro engmah a su thei ta lo a ni. Chutihlai chuan khawchhak lamah chuan inbeihna leh inhnialna chu Kohhran zingah a zual hle zel a, Arius-a leh Alexander-a lamtangte zingah chuan intualvuakna hial alo thleng ta a, hetihlai hian Arius-a chuan thlawptu angah zawk mah a, dawr hmun leh kawtthlera hla bawlhhlawh tak tak an hman thin hmangin hla a phuah a, chu hla thluk hmang chuan mite a hip chak hle mai a, an hla thu pakhat chu ‘Pathian hrin, hrin a nih hma a awmloh lai nei a ni’ (God begat him and before he was not) tih hi a ni.
Hetiang khawpa buaina leh indona alo chhuah takah chuan Bithunia ram khaw pakhat NICEA (tuna Iznik) khuaah 14 June, 325 AD khan Lalber Constantine-a chuan Khawmpui lian (Ecumenical Council) hmasa ber chu a ko ta a, a ramchhung a mi- ten inpumkhatna tha tak an neih laia Kohhran ho zinga inthenna lo awm hian a rilru a ti-na hle a ni. A ram chhungah chuan kohhran hi inpumkhatna awm thei se a duh a, Kohhran -ho zingah buaina awm hi indona dang zawng aiin a hlauhawm zawk tih hial reng a ni. Buaina ti reh tura Khawmpui a koh pawh hi Pathian hruaina ni ngeiin a ngai a. (Nicea khawhming awmzia chu Hnehna (Victory) tihna a ni. Lalber Constantine-a chenna Constantinople khua atanga mel 20 vel chauh a hla a ni a, sik leh sa thu-ah pawh hmun nuam tak a ni bawk. Chuvang pawhin Constantine-a pawh hian he hmun -ah hian khwmpui hi a ko a nih ngei a rinawm a ni.) June ni 14, 325 AD ah chuan Lalber Constantine-a chu Nice khawpuiah chuan ropui takin a lo lut a, a lo thlen hun nghakin Bishop 318 leh Upa leh Rawngbawltu tam tak te chu St. Mary Biak Inah chuan an lo thu khup mai a, heng zinga mi tamtakte chu tihduhdah hunlaia hliam nasa tak lo tuar tawh, mit lehlam kher chhuah sak te, thir li-nga deh vanga an taksaa Ser lian pui pui neite an ni hlawm a, Ramhnuai puk chhunga kum tak tak inserh hranga lo cheng tawh te pawh an tel bawk a ni.
He Khawmpuiah hian Arius-a chuan amah thlawptu Kaisari khaw Bishop Eusebius-a chu a hruai a, Alexander-a pawh chuan amah thlawptu Athanasius-a a hruai ve bawk a ni. Biak In chhunga Lalber Constantine-a alo luh chuan palai ho zawng zawng chu an lo ding vek a, amah hi paria sang deuh, hmeltha leh chak hmel tak a ni a, Rangkachak leh Lunghlu-a inthuamin Pathian tirhkoh ang maiin a lang a, Khawmpui naah chuan inremna an hmuh theih nan Thlarau Thianghlim hruaina dilin a tawngtai nghal a ni. Khawmpui palaite hi pawl thuma then theih an ni a, pawl khatna chu Arius-a leh amah thlawptu Bishop 20 vel an ni a, An hruaitu chu Nicomedia khaw Bishop Euse-bius-a a ni. Pawl hnihna chu Alexander-a leh amah thlawp tute an ni thung a, an tlem zawk hle a, an hruaitu chu Athanasius-a a ni. Pa leh Fapa chu nihna hmunkhat nei an ni tih thuah chuan an ding nghet tlat a. Pawl thumna chu an tam ber a, an hruaitu chu Eusebius-a a ni a, a ni hi chuan kawng lai hmuh chhuah hram a tum thung a ni.
Khawmpui naah chuan Athanasius-a chuan Arius-a leh amah thlawptute chu Pathian chu Khawvel kalphung (Nature) emaw Philosophy emaw hmanga sawifiah tum ah puhin Pathian thu (Theology) hi Bible-a Pathian inpuannaa innghat, mihring chhandamna chungchang sawina a nih thute a sawi fe hnuah Fapa chu thilsiam ve mai bawk a nih chuan thilsiamin thilsiam dangte chu Pathian nena inzawm tir theih dawn loh avangin mihringte pawh tun hma ang bawk a, boral thei kan ni reng dawn a ni. Fapa chu thilsiam ve mai a nih chuan chhandamna a awm thei lo tiin atang a ni.
Khawmpuinaa an inhnial buai fe hnuah chuan rawtna chi hrang hrang han siam thin mahsela, an in pawmpui tak tak thei lo a, a tawpah chuan Lalber Constantine -a chuan Kaisari khuaa Eusebius-a chu an inrem tlan theihna tur thu (Formula) han zam chhuak mai turin a sawm ta a, Eusebius-a chuan ama bial chhunga a nlo hman mek thin Thuvawn chu a rawn phawrh ta a, chu Thuvawn an han chhiar lai chuan Lalber Constantine-a chuan ngun thluk takin alo ngaithla a, tha tawk hlein a hre ta a, Bishop ho te pawh chuan tha tawk hlein an hre tlang bawk a ni.
Chu Thuvawn chu hetiang hi a ni a ; – Pathian pakhat, Pa engkim tithei Hmuhtheih leh hmuhtheihloh zawng zawng siamtu chu ka ring Lalpa pakhat, Isua Krista, Pathian thu a, Pathian ata Pathian, Eng ata eng, Nunna ata nunna, Fapa mal neih chhun, Thilsiam zinga hmasa ber, Chatuan ata Pa hrin chu ka ring. Amah avangin thil engkim alo awm a, Amah chu kan chhandamna a tan tisa ah a lo chang a, Mihring zingah a lo cheng a, A tuar a, Nithum ni-ah a tho leh a, Pa hnenah a lawn chho a, Minung leh mitthi rorel sak turin, Ropui takin a lo kal leh ang. Thlarau Thianghlim kan ring bawk.
He Thuvawn hi Arius-a leh a pawlte chuan an pawm thei mai a, nimahsela, Alexander-a leh amah thlawp tute khan an inhnial buaina thu tam tak kha fiah tawk chuang lo a an hriat avangin fiah leh chiang zawk a siamtha turin Khawmpui chu an nawr a, siamthat dan tur ah rawtna tam tak an siam leh a, mahse chung rawtnaah chuan Alexander-a leh a ho te chu an hmin phawt loh chuan inremtlanna tak tak awm thei dawn chuanga an hriat loh avangin Constantine-a chu a lo ding chhuak a, Pa leh fapa inlaichinna chu ‘Nihna hmunkhat (Homo-ousios) hian a ti chiang ber ang tiin a rawn puang ta a, Arius-a thung chuan Pathian leh Krista chu ‘Nihphungin ang (Homoi-ousios) an ni tiin atang tlat a, he Lalber Constantine-a’n a rawtna thar hi Athanasius-a tanna tlat chu a ni. Lalber Constantine-a rawtna avangin palaiho chu an han buai deuh laih na a, Bishop ho chuan an pawm thei mai ta a, Isua Krista, Pathian Fapa chu hrin, siam ni lo, Pa nen nihna thuhmun a ni tihah chuan Arius-a zirtir dan kha an la pawm zel a, chuvangin amah Arius-a nen Kohhran ata an hnawt chhuak a, an nihna pawh an hlihsak nghal bawk a ni. Bishop ho khan ‘Nihna thuhmun’ tih khan lalber Constantine-a rawtna hnial an hreh vanga pawm mai an ni deuh a, an rilru tak erawh chu a hmin chiah hlawm chuang lo. Chuvangin Arius-a zirtirna chu hnawl zawkah tang mahsela hnehin a awm hlen bik chuang hauh lo a ni. Khawmpuiah khan Constantine-a khan thu tawp a siam luih tir tak mai avang leh a ram chhunga a hman luih tir tak zel avangin an inremlohna chu tunhma aiin a zual zawk mah a ni.
Khawchhak lamah phei chuan Arius-a zirtirna chu a chak deuh deuh a, Constantine-a fapa Constantius-a (337-361 AD) phei chuan Arius-a zirtir dan kha a pawmsak zawk. Khawmpui lian an neih hnu kum hnihnaah chuan Arius-a chu Kohhran chhungah seng luh a ni leh a, tin, Arius-a thlawptu Nikodemia khaw Bishop Eusebius-a pawh kha Constantinople khaw Bishop atan an thlang bawk a, Alexander-a thlawp tu pui ber Athanasius-a erawh kha chuan vawi nga lai mai hnawhchhuah a tawk ta thung a ni. An hnawhchhuahna chhan pakhat phei chu Alexandria kohhrana Arius-a sengluh leh a rem tih loh vang a ni. Kum 350-361 AD chhung khan Constantius-a chuan a ram chu hneh takin a enkawl a, Nicea khawmpuiin Thuvawn (Nicea Creed) a siam kha a dodal tlat bawk a, chuvangin Arius-a zirtirna kha a chak thar leh ta hle a. Lal ber Constatius-a (a pa Constantine-a ai a awh tawh avangin) chuan Kum 358 AD khan Sirmium hmunah kh-awmpui a ko leh ta a, chu Khawmpuiah chuan ‘Nihna thuhmun’ tih kha ‘Nihna inang’ tia thlak an rawt leh ta zawk a ni.
Athanasius-a pawh kha an hnawhchhuahna atangin a lo kir a, Kohhran chhunga inpumkhatna tur a nih phawt chuan tiin ‘Nihna in ang’ tih chu pawn lang takin a pawm ve ta a ni. Heng hunlai vel hian Laudikei khaw Bishop Apolinarius-a (310 – 390 AD) chuan Krista mihrinna hnawlin Krista chu mihring tak niloin mihring anga lo lang mai a ni e, tiin a lo zirtir ve bawk a, (Apolinarius-a hi Sebelialism a ni. MC) chu chuan Kohhran chhungah nasa takin inhnialna a rawn tichhuak thar bawk a, kum 380 AD khan Lalber thar Theodosius-I (Emperor) chuan Nicea Khawmpuiin Thuvawn a siam kha pawm mai turin a khua leh tuite hnenah thupek a chhuah ve leh ta a, mahse chu chuan awmzia teh vak a nei hran chuang lo.
Constantinople Khawmpui – 381 A.D. Theodosius-I chuan 381 AD khan Constantinople khawpui (Tuna Istanbul, Turkey) ah khuan Khawmpui lian tak a ko leh ta a, Nicea Thuvawn pawm tute atangin Bishop 36 an kal a, chutichuan he Constantinople Khawmpui chuan ‘Pa leh Fapa leh Thlarau Thianghlim te hi intluktlang a ni. An vai hian thlei bik leh biak bik neih loh tur a ni’ tiin – TRINITY tih ‘Pathian pakhata minung pathum’ hi a lo passed ta a ni.
Chutichuan he Constantinople Khawmpui atang chuan TRINITY hi alo piang nghet ta. Mipuiin Thurin dang an pawm chuan Kohhranin thihna thlengin an chungah ro a rel thei ang an ti a, tihluihnain an in vawn tir ta!
NICEA THUVAWN (Nicea Creed) CHU ; – Engkim tithei Pa Pathian pakhat, Lei leh Van leh thil engkim hmuh theih leh hmuh theih loh Siamtu chu ka ring.
Lalpa pakhat Isua Krista, Pathian Fapa mal neihchhun, Khawvel zawng zawng awm hmaa Pa hrin,
Pathian ata Pathian, Eng ata Eng, Pathian tak ata Pathian tak, A hrin ngat, siam ni lo. Pa nen nihna hmunkhat nei chu ka ring.
Thil engkim A ma siam a ni a, A mah chu Keini mihringte tan leh, Kan chhandamna a tan, Van atangin a lo chhuk a,
Thlarau Thianghlim hnathawhin, Nula thianghlim Mari lakah tisaah a lo chang a, Mihring a lo ni a,
Pontia Pilata thuin kan tan khenbehin a awm a,
Pathian lehkhathu sawi angin, Nithum niah a tho leh a, Vanah a lawn chho a, Pa dinglamah a thu a,
Ropuina nen mitthi leh minung rorel sak turin a lo kal leh ang.
A ramin kinni a nei lo ang Thlarau Thianghlim, Lalpa, nunna pe tu, Pa leh Fapa ata lo chhuak chu ka ring.
A ni chu Pa leh Fapa nen angkhata biak leh chawimawi.
Zawlneite hmang thusawitu chu a ni. Kohhran pakhat, thianghlim, huapzo leh Apostolte din chu ka ring.
Sual ngaihdam nana baptisma pakhat ka pawm.
Mitthite thawhlehna leh khawvel lo la awm tura nunna chu ka beisei. -Amen