Zari Jail Diary Thlirna

  • Debbie Rinawmi

B. Vanlalzari lehkhabu ziah ‘Zari Jail Diary’ tih hi ziah phu, ngaihnawm, a tak em avanga chhiar hrehawm, pawimawh leh chhiar makmawh a tih theih awm e. A thlirna te a ni bawk a, a bu chhung thu sawi tel lo law law i la.

Memory Studies Association (MSA) Amsterdam hnuai ah hian Indian Network for Memory Studies (INMS) kum 2021-ah khan India leh South Asia-a a pakhatna ni turin din a ni a. INMS hian heng field hrang hrang- fiction te, history te, media te, urban geography te, leh technology ah te hian exhibition te, conference te, workshop te, journal special issue te a buatsaih thin a. Heng huna an zirbingna lian ber ni thin chu ‘model of memory’ hmanga sap hovin min awpbeh hma, awpbeh lai leh awpbeh hnu te kil tin kil tang atanga zir hi a ni. INMS-ah hian India, UK, USA, Germany leh Poland atangin member 320 an awm mek a ni.

Khawvela hnam hrang hrang te hian awpbehna emaw hun harsa an lo tawk tawh thin a, chu chu an buaina a reh hnu ah rilru fim takin an ngaihtuah let thin a ni. Keini hnam pawhin hun harsa tak kan paltlang tawh a, chu thil chu theihnghilh tum mai lovin, chiang taka zira kan tawrhna te kan hriatreng a tul zawk a. ‘Rambuai Literature’ Ziaktu Thuhma ah khan hetiangin a inziak a-

“Academic thlirna hmangin rambuai hun thim hmasa lam kan luh chilh dawn a, thu mu hnu awih nun tul ti lo leh ‘half-written history’ chin chauh tuipui thinte chu chhiar buai lo turin ka chah hmasa duh a. Chutiang mi ni ve lem lote erawh rilru thar, thinlung thar nen chhiar turin ka sawm a ni”, tiin a ziaktu C. Lalawmpuia Vanchiau hian bul a tan a. Hetiang chiah hian ‘Zari Jail Diary’ pawh hian kan tawrhna te theihnghilh duh tu tan chuan chhiar a hrehawm a, chhiar loh law law chi a ni. Mahse rambuai chungchang kim lo taka kan sawi thin a kim lohzia hre tur leh kan sawi thin bak hre duh tan erawh hmaih phal chi a ni lo thung ang.

HISTORY-A HMEICHHIA TE RAH CHIN: He lai ah chuan ‘history’ tih hian rambuai lai a kawk tih hria I la. History ziaktu te hi a tlangpuiin mipa an nih thin vang ni maw hmeichhia te hian hmun an chang tlem thei hle a. Rambuai chungchang chu sawi lo va lum zawk a ni a, Tribal Research Institute Mizoram in a tih chhuah Mizo lalte chanchin ho ah hian hmeichhe lal an tlem thei hle a. Miin heng lehkhabu sawrkar meuhin a tih chhuah chauh ring hian hriatna nei se, hmeichhe lal chu Mizo te hian an nei mang lo a nih hi an ti ngei ang. Amaherawhchu, kum 2020-a Lalhmachhuana Zofa lehkhabu ziah ‘Mizo Lalte’ tih ah khan Mizo hmeichhe lal 13 lai tar lan a ni, a ziaktu fakin awm rawh se.

‘Mizo women and Agency, Reading insurgency in the North East from a gender perspective’ tih Hmingthanzuali Chhakchhuak leh Rekha Pande te ziak ah chuan khang rambuai hunlaia inrelbawl dana history ziak te atanga kan en chuan hmun hnih ah a inthen phawk a- inbeihna tualzawl (battlefield), heath hian mipa te awma ngaih an ni a. Pakhat leh chu hmun him (sheltered fields), heath hian hmeichhia te awma ngaih an ni. Hmeichhia te chu ral bei ve tura ngaih an ni lo va, ral bei mipa te mamawh phuru tu niin an ngai a ni. MNF volunteer (hming thup) chuan hmeichhe volunteer tam zawk chuan mipa ral bei hliam te an enkawl a, MNF sipai te chaw chhum tu leh an thawmhnaw suk sak tu ah an tang deuh ber niin a sawi a. Hei hi mi tam takin kan hriat dan pawh a ni, history ziaktu pawimawhna a lo lang ta chiah a ni.

He lehkhabu kan sawi lai ah erawh hi chuan a ziaktu Zari (a hunlaiin nula a nih avangin ka pi ta lo) hian chhiar hrehawm khawpin ram tan a tuar a, rammu te thawmhnaw suk sak mai lo deuh a ti a ni. He lehkhabu pakhat lek atang pawh hian rambuai history a tar lan kim loh hmeichhia te thathawh pui tak a lang a, hmeichhe dang engzat tak nge tuar awm ang maw? Pi Zari hi thup bo puangzar turin Pathianin a nunna a zuah a ni ngei ang. Kha rambuai hun harsa ah khan mipa leh hmeichhia, Mizo mipui te’n rilru leh thlarau mai ni lo taksa in kan ram, Mizoram tan nasa takin an tuar a ni, zah an phu hliah hliah, Zoram tana tuar te kha chu!

DERDEP MIZO HMEICHHIA TE: Mizo hmeichhia te an derdep a ni ang, hmeichhe thenkhat chuan ‘hmeichhia chu an derdep a, dimdawih an ngai’ tia sawi te hi an pawm mai ni lovin anmahni an insawi duh dan a ni a. Amaherawhchu, thil tihsual inang reng ah mipa aiin hmeichhia in diriamna leh hmuhsitna an tuar zawk a, khawtlangin tuar zo tur khawpin chhungril ah an chak in a hmu bik a ni ang, hemi kawng ah chuan hmeichhia te khawtlang in a ngai derdep miah lo, kawng chhawng kan neih tur ai pawhin a phurawm a, a mak zawk ngei ang.

Mizo hmeichhia te hi an derdep a ni ang, J. Shakespeare in Mizo hmeichhia te chungchang a sawina ah pawh khan a tawngkam phen ah mak tihna a hmuh theih, an derdep em vang a ni mahna. An derdep em a, mipa an rawn thawh chhuah kha chuan thil tam an lo ti daih hman tawh a ni.

He lehkhabu ah pawh hian Mizo hmeichhia te derdepzia chiang takin a lo lang leh a. Hnamdang sipai in ka atanga thisen chhuak baw zawih zawihin khawpin an sawisak te, Pawlkut thla khaw vawh laiin hak bawrh bawrhin tui vawta an leih te, tuktuan an ei dawna a ha hmai zawng zawng lo tlu vek mai te kha a va derdep tak. Chu aia a derdepzia lo lang chu a la awm a. Sipai te’n an ben siah siah zawh hnua ‘eng mah na ka hre lo rengs’ a tih te; a hmai, khabe, hmui leh beng vel dum ruih khawpa na a neih laia a chhungte rilru hrehawm hlauh avanga a nui heu mai te kha a va derdep tak, a derdep em avangin chhiar tu te’n mittui nen kan hnam hunk al tawh kan thlir kir a ni.

He lehkhabu kalhmang hi diary entry (epistolary narrative/structure) a nih avangin Mizo literature ti hausa tu leh ti hmasawn tu a ni hrim hrim a. Engpawh nise, mi tu pawh mipa kan ni emaw hmeichhia kan ni emaw, theihna hrang hrang kan nei vek a, kan ‘gender’ atanga kan theihna kan thliar hi kan history atanga a fuh lo tih a lang a tih theih awm e, chumi ti fiah tu chu he lehkhabu hi a ni.

Leave a Reply

error: Content is protected !!