- HC Vanlalruata

Press Trust of India (PTI) a ka la thawh ve lai, September ni 29, 2018 khan he company hnuai a hnathawk mi 297 lai mai chu kan hotute’n ni khat thilthu-ah an ban thut mai a. Aizawl bureau a thawk kan peon pawh ban zingah hian a tel a. Heta an bante hi a ngheta thawk kan tih ang chi leh an hlawh pawh sorkar-in ‘pay commission’ a dinin an thlakip hlawhbi tur a tuksak anga hlawh la an ni nual hlawm a, a nghet lo (contract) a thawk an awm ve bawk awm e.
Hriatna tihzau ve mai mai na’n – India ram puma chanchinbumite hlawh siamtu hi ‘pay commission’ ti lovin ‘wage board’ ti a vuah a ni a. Chairman hi Supreme Court judge chawl tawh an ni deuh zel a, member secretary chu IAS officer chawl tawh, Ministry of Labour a secretary nihna lo chelh tawh an ruat ţhin a. Member-te chu chanchinbumi intelkhawm pawl hrang hrang aiawhte leh chanchinbumite ruai a chhawrtu (chanchinbu neitu leh newsagency hotute) an ni.
Kum 2010 December ni 31 khan kan wage board hnuhnung ber ‘Justice Majithia wage board’ kan tih mai chuan keniho hlawh tur kha a rawn bituk ta a. Kan hlawh turah khan min ruaitu kan pute an lungawi lova, Supreme Court-ah an zualko ta a. Keini chanchinbumi intelkhawm lamin ukil ruaiin kan beilet ve bawk a. Kum 4 a liam hnu July, 2014 khan kum 2010 kum tawpa kan hlawh tur chu India rama court sang ber thutlukna angin kan la thei ta chauh a ni.
A tira kan sawi-ah hian lut leh ta ila – kan thawhpui 300 dawn lai an han ban tak thutah khan kan khawngaih em em hlawm a. Chutihlai chuan kan han hre chiang a, computer leh internet hman daih tawh hnu leh ţangkaina an neih reng reng tawh loh hnu a thla khata Rs 1,50,000/- zet leh a aia tam hlawh transmission engineer-te kha an ban zinga tam ber an lo ni a. Thawh tur nei hauh lo mi za tel tak meuh, hlawh sang em em ni si kan lo kawl reng mai an han ban ta kha kan pute rilru ka hrethiam pha-in ka hria. Khati teh thut a inban erawh kha chu a tuartu tan chuan a hrilhhaithlak hle ang.
Kum 2018 a ban takte pawh hi PTI Employees Union hmingin hemi kum vek hian Delhi High Court-ah an zualko a. A hming tak meuh meuhvin kan bureau pisa velah lungawi lohna lantirin an thlalak chu an thehdarh ve bawk a. Nikum hmasa khan High Court chuan he thubuai hi a titawp ta a. Kan thawhpui hluite chuan ban an nih rual khan an thawh rei tawh leh Provident Fund an lo khawl dan a zirin cheng nuai 20 aţanga cheng nuai 40 chuang thlengin an lo la a. Chumi ţanchhan chuan court hian he thubuai hi a titawp ta a ni ber awm e.
India Constitution hian lungawi lohna lantir theihna chanvo chu khua leh tui zawng zawngte hnenah a pe a. India Constitution bung 19-naah chuan ralthuam leh hriamhrei tel lova lungawi lohna lantir tura punkhawm pawh min phalsak a ni. ‘Nawrh’ kan tih pawh hi hemi huangchhungah hian phal ni awm tak a ni a; a chhan chu lungawi lohna lantirna pakhat a nih avangin. Chutih rual erawh chuan ngaihtuah tithui deuh deuhva kalpui, nawrhna hi kan ngah tawh khawp mai a, inenlet chu kan ngai tawh khawp mai.
Mizoram sorkar hnuaia thawk pawl hrang hrang inzawmkhawm ‘Federation of Mizoram Government Employees and Workers’ (FMGEW) khan an DA za zela 6 lak tur la neih pek phutin an kawr hmaah pawnthem dum an tar a. Mahse, a taka hnathawk lova nawrh erawh chu an ti ta lova. A chhan ber ni a lang chu an thil ngiat pe theitu sorkarin pek tur pawisa a neih chuan’ loh avang a ni awm e. ‘FEMSE’ invuah sorkar laipui project (SSA leh RMSA) hnuaia zirtirtu hnathawkte’n nawrh an tintuah pawh an ţhulh leh tih thawm kan hria.
Mizoram sorkar hnuai a hnathawkte hian kum 5 dan velah hi chuan an thil ngiat nawr na’n nawrh an huaihawt uar deuh bik ziah a. Chu chu assembly inthlanpui hma kum leh inthlan kumah a hluar zual ţhin tih hi mi pangngai chin chuan an hre awm e. Inthlan dawn hnaih a vote zawng tur tih inhre chiang ram hruaitute nék nawm lai ber ni an hriat hun hi an chuh tlangpui a, hei hi inthlan kum emaw, a hma kum emaw a sorkar hnathawk pawlte’n nawrh an huaihawt ziah chhan chu a ni ber – zep thu a awm lo.
National Health Mission hnuaia thawk inzawmkhawm pawl pawhin he hun tak mai hi nawrh huaihawtna atan an hmang leh ta chat a. National Health Mission Employees Union Mizoram (NEUM)-te hi a hma pawhin an nuar tawh a. An nawrh hun hi a fuh an ti viau chuan a rinawm a. Mahse, mipui chuan a hun kan tihsak ang emaw chu? A chhan chu tun leh a hma a nawrh an huaihawt hun kha hri len vanglai a ni tlat mai a, tuna mi phei chu assembly inthlan hnaih tawh lam a ni zui.
Sawi tawh angin India Constitution-in khua leh tuite lungawi lohna lantir a phal a. Chumi zingah chuan muanawm taka kawngzawh leh punkhawm (peaceful procession/assembly), mipui pawnchhuah khap (bandh), thuneitute pisa kal tur dan (picketing/gherao), kawngpui danchah leh pisa kai lova nawrhte hi an hman rim pawl a ni awm e. Phailama vaiho tihdan hi kan entawn nasa tawh khawp a, pawnthem dum bel tihte leh pisa kal chung si a hnathawh loh (pen-down strike) thlengin kan ti ve tawh a nih hi.
Lungawi lohna lantir dan chi hrang hrang zinga ţhenkhat hi chu mipui tibuai zawnga thiltih a ni hlawm a. Hei hi ram hruaitu/sorkar koh eihna atan a ţangkai (effective) ber niin an hre tlat hlawm a, chuvangin pawisawi lo leh an thil ngiat tihlawhtlinsak thei tura thuneihna chhe te pawh nei hauh lo mipui mimir hian kan sepui ruah tuar ngawt ngawt reng mai a nih hi. An nitin hna thlenga an buai phah a, an mamawh em emte sorkar pisa dawr theih lova siam a, an fate zirna hmakhua tichhe zawng leh damlo mangangte dinhmun hlauhawm taka dah zawnga nawrh huaihawt chingte lu chunga mipui thinurna leihbuak ni lo hrâm tur zawnga ngaihtuahna sen a hun ta hle mai.
India Constitution-in lungawi lohna lantir thei tura chanvo min pek hi kan hmang sual (abuse) nasa tawh hle mai a. Kawngzawh avanga lirthei che thei lo khan kawng lakah enkawl vat ngai damlo kha Damdawiin thleng hman lova thihna a thlen thei. Education department a thawk (zirtirtu kher lo pawh) an nawrh avangin zirlai tam takin kum an hloh thei a, nu leh pa rethei takte kum khat sum senso a lothlawnin a ral thei. Health department hnathawkte an nawrh avangin a huna damlo enkawl ngaite enkawl theih lohva awmin nunna tam tak chan theih a ni a, hri len lai phei chuan an rawngbawlsak mipui tam tak tan a pawi thei em em a ni.
Sorkar hnathawk, a nghet emaw nghet lo emawte an lungawi miau lohva an nawrh hrim hrim hi kan sawisel hranpa lo. Mahse, rawng an bawlsak mipui thihna, harsatna leh manganna thlen lo zawnga an nawrh hi a hun ta takzet a. An harsatna chinfelsak theitu leh an thilngiatte tihhlawhtlinsak theitute kha nawr vak mai sela, a ţul a nih chuan an pisa kal turte pawh dangin kawng hrang hranga an hlawhtlin loh chuan an lungawi lohna chu Court rorelna-ah thlen mai rawh se.
Chuti ni lova, an (sorkar hnathawkte) chungthu relsaktu pawh ni lo, an thil ngiatte tihhlawhtlinsak pawh duh se tihhlawhtlin theihna tur thuneihna nei bawk si lo, an rawngbawlsak mipuite harsatna leh thihna hial thlen thei zawnga nawrh hi chu an sim a ngai a ni. An hna hmuh leh thawh dan engmah hre ve lo leh hrilh pawha hrethiam ve hauh lo tur mipui nawlpui tawrhna an thlen ngawt zel hi chu a dik hlawl lo a ni.
Eng ang pawhin an dinna/ţanna dik zawkzia leh sorkarin a enkawl dan dik lohzia (lo enkawl dik lo ni ta se) pawh hi sawi chiam mahse NEUM member-te nawrh chhan tak tak leh an ţanhmun hi mipui mimirin kan hrethiam vek ngai dawn lo. Chuvangin hri len lai a mipui timangang leh a ţhen tan phei chuan thihna tam tak thlen theih lai a mipui tana harsatna siam zawnga nawrh hi chu sim tawh teh se. Anmahni changtu minister leh department hotute na takin nawr mai hlawm sela, an chanvo rahbehsak a awm ni a an inhria a, chu an chanvo ni a an hriat chu an pe duh lo a nih chuan court-ah an kal thei. Hetiang thil hi mipui court-a kalpui chi a ni hranpa lo tih hriat a hun ta hle mai.