- F. Vanlalrochana
TLANGVAL HNUTE NEI
Kum 100 chuang kaltaah kha chuan min thlahtute khan, Bengali te, Tripura lal te an do a, Meitei ral an run a. British an do a. Puak phur atan chakma an hmang thin.
1871 khân Champhai atangin Lalburha te an chhuk vang vang a, Sailam a,angin Bengkhuaia te an kal bawk a, Mizoten an rama an humhalh chin nek nasat a nih avangin Silchar leh a chhehvel khua an run chiam. Bengkhuaia ten Alexanderpur an run kha, 23rd January 1872 a ni a. Thlasik lai a ni. 1871 kum tawp lamah Sailam atangin an thawk chhuak ang tih a hriat theih. Thlasik laia ral run tura chhuah chu a turtu a nasa hle dawn a ni tih a rin theih a. Alexanderpur an run hnu hian an kir nghal lo a.A chheh vel khawdang pawh an run zui a. Katlichera pawh January ni 24, 1872-ah an bei.
Lalburha leh a pasalthate khan 23 January 1872 ni tho khân Sylhet bial Cacharipara a bei a. Mi an that nual. January 28 vel thleng khan Lalburha te hi chuan an bei nghe nghe. Lalburha hi February thlaah pawh a thawk chhuak leh bawk.
1868-1872 chhung khan kum tin, heng an run thin ram bawr hi Mizo lalte hian an bei ziah. British rawn pawng chho zel chu an duh loh vang a ni.
British pawhin ramri mumal tak khamin, Cacher leh Sylhet-ah ramri ven buk (Border outpost) an siam nghe nghe. ( The Lushais 1878-1889). Mizo pasaltha te avang khân British sawrkarin nasa takin ramriah Ralven buk leh sipai tawmna (outpost) a sa.
Indopui pahnihna lo thleng a, British sawrkarin Jack Longbottom-a Mizoramah a rawn tir a. Mizo tlangvalte rawn la khawmin, Lushai Scouts-a rawn din a. “Slim-a naute,” tih hlawh khawp an ni a, Japan nawr lettu tangkai an ni. Slim-a hi, Field Marshall William J. Slim, 14th Army commander a ni. Kum 50 emaw kaltaah khan kan duh vang pawh ni loa min awptu India doin silai kan chelek leh a.
Vawiinah erawh chuan kan tlangval te hmai a var ta vau, kan sam a buang ta deuh ther a. Kan nalhin kan rimtui rem rem a. Kan kekawr a zuih mawiin, kan kekawr mawng a kual nalh ta viau a. Zu kan ruih loh leh drugs kan rui a. Chuti a nih loh leh, kan tlangvalte’n hnute an nei ta.
Khawvel hi a makin a thiangzau ta em em a. Miin nia a inhriat ang chu pawm kan inzirtir thui ta viau. Chu chuan Mizote thuk takin min luh chilh ve ta a. Sazu la khai uai si, hnute nei deuh tung tawh si kan kal pel kan kal pel ta mai.
Tuai tih tawngkam hi kan hre fu. Tunhma chuan aw nem diai satliah an ni a. An huang tau hret a. Hnute lem leh bra an hmang chho a. Hnute tak tak an nei ta hial a. Hnute nei em lo pawh,an nula ta em em mai.
Pianpui, genetic tih tawngkam hi kan hmang ta fo. Hnar hnuaiah phatna a bo lo tih ang hi a ni. Hmanniah mizo tuai legend Rosie-a Ralte thlalak a darh hluai a. A hmel a dang daih tawh. A hmel en pawhin, Mipa, Pa tak a ni tawh. Kelkang II-a Pathian khawihna chang a ni a. A nun a danglam vek. Pianphunga pa vak loh hi thil awm ve a ni a. Seilenna zir loh avanga pa loh a awm bawk. Chhehvel thil avanga hnute tak tak neihzui hi thil awm ve a ni.
Chung chu vawiina kan society awm dan a ni ta.
Tuai an zalen em em a. Engvang teh kher nge ka hre lo, tuai hi a factory kan nei ta bik nge ni, kan ngah ta malh malh ngei mai. Heng mite hi kan demin, kan hmusit lama ni lo a. Tuai reng reng lo tur hi an tuai ta nual a ni tih kan hmu hlawmin ka ring.
Tuai hi an duhduhin an khaw sa a. An duh duh an sawi a. Social mediaah kan follow luih luih a, kan comment luai luai a. Kan hlimpui lui nge ka hre lo a, inawm tleinan tak kan hmang a. Genetic vanga mipa anga piang si, pa lo lam hawi zawk an lo nih pawhin pa lo ve pangai mai theih a ni. Vantlang hriata pa lo ngam kan ngah a, pawnfen feng rawh tih ngai reng reng lo a, a nalh nalh lei thinin min hual vel ta tup mai. Kan bungraw faktutah te kan hmang ta sekleh nghal a! Mi ramah chuan, controversy emaw, vantlang pawm theih loh thil avanga mualphote chuan follower an nei tlem a, keini chu zu pung a mawle! Ram ri kham chin hi i nei ila, thil engkim hmuhnawm leh entertainment-ah i ngai lo teh ang u!
Tuai piangthar testimony ka ngaithla a. “Kan buaithlak a lawm. Mipa aiin kan over a, hmeichhia aiin kan over bawk si a” a ti! A ni viau a ni.
Ngaihtuahna zalen te, society zalen te hi a tha a. Zalen lutuk hi chu a tha lo. Hmasang atangin pa lo deuh chi hi kan nei a ni. Zep thu a cheng lo. 1930 vela an titi an sawi chhawn chu, Sum hmunah buh a lo deng lawt lawt a…”Mikhual min lo thleng thei angem?” an han ti dek dek a. “In chhungah sawn kan pa saw va zawt rawh” a lo ti a. A zawttu chu in chhungah a va dak a…”Kan Pa” chu a lo raipual ul a. Rambuai lai titi, a tak tak nia an sawi hial bawk chu- Sipaiin hmeichhe pakhat pawngsual an tum a, an han phelh ruah kim chuan a lo khai uai ta zuar sia, “Ka pi chu ka pu a lo ni reng mai” an ti e, an ti. Chutiang tawk chu an awm ve reng. Tunlai ang em emin tlangvalte an nula luai luai lo thung.
Nihphung pangngai tur hi a awm a. Pianphunga a nih loh zawkna tur a lo piangte tih loh hi chu nih dan tur pangngai ni tura inzirtir hi a tha zawk foin ka ring. Fapa hnute nei, Nuta hnute nei, nula thenawm tlangvala aia hnute nei te zawk kan awm tawhin ka ring. A sil vek anga tih khawpa PA vek chu kan ni vek thei kher lo anga, Pa vak loh pawhin pa vak lo ve mai ila, Nula kher lo ila.
Nunphung pangngai hrim hrim hi a awm. Mahni mipatpui emaw, hmeichhiatpui emaw chauh it tlat hi a awm thei ngei niin a lang.Chutiang mite chu khap leh dan hleih theih a ni lo. Lo inkawp ta mai sela, ‘over’ kher lo sela. Khawvelah mahni serh neih ang nei kawp an awm a. Mahse, nunphung pangngaiin an nung a. Hna pangngai an thawk a. Inchei an pangngaiin an inchei mai a. Tu tan maha han ngaimawh tak tak turin an awm lem lo. Keini lamin kan lo kawl ve te hi chu,an uchuak chungchuang em a, hriatthiam hleih theih an ni lo. Over taka an awm hi lo bawl lo ila, social mediaah te hian follow vak vak lo ila. Kan bungraw faktu atan te i hmang lo ang u. He rilru hi ei ruk duhna leh smuggling duhna rilru nen a inang rengin ka hria.
Mi ramah chuan Pride Month-ah te, Gay Parade-ah te an over a ni deuh mai a.Keiniin kan kawl ve te hi chu kumtluanin Gay parade an hmang a.Hetiang hi chu a dik lo ve deuh bawk a ni. Mi ramah pawh mipa, football leh infiamna rum tak tak khel mi an awm a. An mipatpui kawp chi an nihte an inpuang a. An nunphung chu a pangngai reng. Big Bang Theory-a Sheldona lem changtu pawh mipatpui kawp chi a ni na a, a nunphung pangngai a hlahin a hloh chuang lo.
Sawi ngai pakhat chu, mahni mipatpui bawk it te nena an inkawpte hi chu an la hriatthiam theih deuh a, bialnu nei emaw, nupui nei emaw, mawng bih hreh chuang miah lo an awm thin hi a ni. Heng hian, AIDS a tipung tel ve bawk a.Tin,a dik chiah lo hrim hrim bawk ang. “Liani kha an pain a cheat a!” “Tu lakah” “Tlangval lakah!” Zia lo lutuk! Mizo hmeichhiate chan hi a chau ru riau..ha ha
Kan hnam hma lam hun atân pawh mipa chu pa se, hmeichhia chu nu se; pianphung vanduaina vanga thei ngang lo chu endawng loin, hrethiamin pawm ila, an laichin dangte erawh chu siam chawp sak lo ila. Tlangval hnute nei ai chuan a tui chhuah theihna nei ngei te chauhin hnute chu la nei hram hram rawh se. Mizo nulate kan fuih zing lutuk a, mizo tlangvalte ka han fuih ve khanglang a ni. Hnute i nei rih lo hram ang u. Kan hmeichhiate’n kan hnam mamawh tawk hnute chu an la nei ve e.
SELF -HELP BOOK AIA PAWIMAWH
Engtiang pawhin infuih ila, Self help bu sang chuang pawh chhiar mah ila, kan taimak loh a, kan thawhrim loh a, kan insum theih loh chuan engmah kan ni lo ang.
Mizo thalaite hian rual hi kan lo el lo em em mai a. Kan zirna phu tawka hriatna kan tlachham bawk. Kan hriat tur ngei ngei pawh kan hre lo a. Tunlai khawvelah chuan, hriat tur hriat mai a tawk lo a. Kan hriat loh tura an ngaih thlenga lo hriat hi hlawhtlinna a ni si.
Degree kan nei a. Kan degree phu hna pawh kan zawng tha ngam lo a. Thil a tih mai mai theih chuan kan ti mai mai a. Tih tak taka ti thinte an hlawhtlin chuan kan thik leh titih fo si.
Nuam kan zawng a. ‘Enjoy’dan ngawt kan zawng a. Kan enjoy karah thil kan ti ve zeuh zeuh hi a ni mah tawh zawk a. Kan hlawhtling lo fo hi a mawh lo a ni.
Mi nun invawng, a hun hria, tawp hun hria , taima leh thawkrimte zel hi an dingchhuak zel a ni mai e.
Thenkhat phei chu tih a hma hian kan beidawng emawni tih tur a ni a. Zirlai kan zir a, exam dawnah kan chhiar thawng a, kan pass ve hawl a. Khawvel tak tak chu a lo hau tak nasa si a. Kan talbuai fo thin a ni. Kawng awlsam kan zawng a. Politician lehkha hmanga hna hmuhte kan tum ta mai thin a ni. Chu chuan nghawng a nei chhawng zel a, kan heti ta nuaih mai thin a nih hi.
SUMHMUN POETRY
(Hei hi chhiartute huang a ni tel kan tih tawh kha. Tun tuma kan rawn dah hi Lal Rfa poetry phuah a ni e)
THUTIAM
I nunhlui avang chuan ka iai phah lo che;
I nui hmelte chuan a hliah zo vek si.
Rawih tawh lam ka hringnunah chuan,
Hawih takin i lo lut a.
Mawih tawh mai tur ka rilru chu,
A chawih tawk chauh beiseina i pe a.
Melh tlak loh chu i chelh a,
I hringnuna tel tlak hauh lo chu i bel tlat bawk a,
Mi â chu i ni em si lo!
Ka ngaihtuah a, ka ngaihtuah nawn leh thin,
Ka uluk zawh poh leh mak ka ti zual a,
Fak mai loh che chu i thatzia sawi fiah tum chu lunghlu ai pawhin sak ka ti si.
Tunah chuan i hlutna ka hre tawh si a,
Engtin nge ka hringnun chu ka vahvaihtir phal tawh ang?
Beiseina min pek avang hian rilru thar ka nei tawh a,
Hlau mah ila ka mal dawn si lo,
Duh mah ila min phatsan dawn si lo,
I sawi loh I lantir thutiam chu ka hai lo ve
Dam chhung innghahna thutiam chu.