- Mahmuaka Chhakchhuak
Kan pi leh pute khan 1700 AD velah Tiau rawn kanin Mizoram an rawn lut thla a, Mizoram chhung hmun hrang hrang bakah Chittagong leh Tripura thleng thlengin an inbengbel bawk a ni. Hetia hnam dang chawhpawlh loha kan pi leh pute an awmnaah hian kan hriat theuh angin khawtlang chu Lal rorelna hnuaiah awmin Lal thuneihna mai bakah Zawlbuk inawpna leh Val Upa kaihhruainate chu mizo khawtlang nun tinuamtu leh tihlutu ber an ni. Lalin mahni awp chin chu hneh takin an enkawl a, an enkawl chin chu humhalh pawh an humhalh na hle bawk a ni. A bik takin hnam dang lakah an thikthu pawh a chhe zual nia hriat a niin kan mizopuite lakah ngei pawh ram humhalh chu an tina viau thin bawk.
Vawiin hun thlenga ‘Mizo Nun’ tia Zonun zemawi kan sawi ber thin pawh he hun, hnam dangin min chimbuai hmaa keimahni hnam bila hun kan hman lai hun leh zalen leh tlangnel taka mitinin thenawm khawvengte nena hun kan hman hunlai hi ni berin a hriat. Hetih hunlai hian tlawmngaihna ngei pawh a taka hman ala niin aia upa zahna pawh an la nei tha em em a, Zonun zemawi engkim mai chu a taka a parchhuah hunlai leh a vul lai ber a tih theih hial awm e. Chutianga Mizoram chhunga kum 190 (kum 1700 atanga kum 1890 thleng) vel hun an hman lai chuan tumah dang ngai bik loin leh ni leh thla kara lenga in ngaia hun an hmanna zawng zawng chu Kumpinu sorkar chuan tihluihna hmangin min rawn awp ta a, kan chungah ro an rawn rel satliah a ni lo a, kan hnam kalphung engkim mai chu min rawn thlak danglam sak ta vek mai a ni. Kan Lalte chuan chutiang chu an duh lo a, an do a, an bei a, ralthuam nen theihtawpa an beih pawha an hneh tak ngang lohah chuan an tlawm lo thei ta si lo a, tihluihna hmang takmeuhin min awp ta a nih kha.
Chutianga hnam dangin min chawhpawlh hma chu sawi tawh angin Zonun zemawi parmawi hunlai ber a tih theih ang a, tumah reng chuan rilru kawi awm loin leh midang tana mit khamna tur engmah awm loin khawtlangah chhun leh zan hun an hmang a. Khawtlanga rorel tu ber Lal ngei pawh an zah thiam a, a thu hnial an awm ngai lo. Lal hnenah chuan in tinin buh an chhung thin a, chu chu ‘Fathang’ an ti a ni. Lalte hian thlawhhma an neih ve ngai loh avangin Lal hnenah hian kum tinin buh an chhung thin a, chu chu Lal chhungkaw ei atan tih nimahsela an khuaa chhuanchham an awmin an thehchhuah ve leh thin a, mirethei inhnangfakna a ni leh thin. Tun ang huna India President chu sipai chi thum; Army, Navy leh Air Force Commander-in-Chief an ni ang hian hmanlai mizo Lalte ngei pawh chu ama khua na na naah chuan lal tak an ni a, thubuai hlabuai reng rengah a kutah a tawp vek thin. Lalte chu an lal em avangin ngaih ropui pawh an hlawh a, khaw dang lalte nen ngei pawh ropuina kawngah an intlansiak fo thin bawk a ni.
Khatia Kumpinu sorkar chak tak leh thiltithei takin Mizoram an rawn luh leh Mizo Lalte nena an indona bul hi kum 1826-a Lalrihua’n Sylhet phai chengte Vaiho a run kha nia hriat a niin British ho rawn chet let hma hian vawi li lai chu Mizote hian Vai an lo zuk run tawh a ni. Hetiang hian Mizo Lalte hian khaw chhan an ti nain ram humhalhna lamah an tha leh zung pawh an seng nasa thin hle a. Mizo Lalte leh Kumpinu sorkar huaitute hi inbiak remna pawh vawi tam an nei thin a, nimahsela Mizo Lalte bawk hian bawhchhe lehin an chhehvel hnam dangte chu an run leh thin a, kum 1871 hmalamah khan tum 25 lai an run hman hiala sawi a ni. Hei vang hian Kumpinu sorkar chuan kum 1871 kum tawp lamah chuan Mizoram chu thuang hniha rawn lutin Hmar lam atangin leh Chhim lam atangin an rawn lut ta a. Hei hi Vai len vawi khatna tih a ni. Hetah hian Sailam Lal, Bengkhuaia hnen atangin Zolutin an la let a, inremna pawh an siam leh thei ta a ni.
Vai len vawi hnihna hi kum 1887 ah niin hei pawh hi Mizo Lalte chuan an hnaiha Vaiho chu an run leh fo vang a ni a, hemi tumah hi chuan an rawn thawk rip hle nghe nghe. Hetianga Mizo Lalte’n vaiho an zuk run fona chhan hi ram leh hnam humhalh an duh vang a ni a, an ram chin mai bakah an ram vahna hmun thleng thlengin an humhalh a, a bik takin ramri hnaih lama kan Mizo Lalte chuan ram humhalh an tina lehzual. Chuti chuan vawi tam tak an inkap a, hmanrua an neih that zawk bawk si avangin leh an tam zawk bawk avangin chuan Mizo Lalte chu a tlawm zawkah an tang lo thei lo a. Kum 1890 atang chuan an hnuaiah duh lo chunga kan kun alo ngai ta a, anni pawh chuan heta tang hian min awp tak tak tan ta a ni.
Min awp a, kawng tinrengin min thunun a, an thiam tinreng hmangin kan chungah ro an rel ta a nih kha. Sadawt leh Bawlpu hmanga Pathian kan lo biak thinna zawng zawngte chu tihtawp alo ni a, kan inthawina zawng zawng pawh hnawlsak vek alo ni. Khawtlangin kut ni vang thla kan hman thinte ngei pawh chu hnawl sak kan ni a, serh leh sang tam takte pawh ngaihhlut sak chhunzawm a ni hek lo. Heng mai bakah hian khawtlanga Lalin ro a relna pawh tihdanglam sak an niin Zonun zemawi aiin kristianna chu hmun an chan pawimawh tir ta zawk zel bawk a. Anmahni chu an in dah chungnung em em bawk avangte chuan kan sakhaw biak dan thlengin min thlak danglam sakin anmahni hnuaiah min kun tir a, anmahni chu loh theih loha entawn ngei ngei ngai turin min awp bet a nih kha. Ch. Saprawnga phei chuan a ngai thei lo viau a, zirna sang zawk kan zir an phallo ti hialin a sawi nghe nghe.
A tir lama Zoluti la let leh tura insawi mai si khan awmhmun an khuar ta sauh sauh a, kan ramah Kumpinu lalna ram an rawn zauh ta a ni ber mai. Chutia kum 57 lai min awp beh hnuah chuan loh theih lohin min chhuahsan alo ngai leh ta si a, nimahsela min lo awp hneh viau a ni ang chu hei vawiin thleng pawhin kan thinlungah kan la dah chungnung ta zel a nih hi. Keini lah ze nghet kan lo neih lem bik chiah loh avangin kum 57 hmalama kan ze ngaiah kir leh tawh loin khawtlang nun ngei pawh ngai a awh leh thei tawh meuh lo a, thingfaka kawngka do mai thin te ngei chuan Tah-la lian leh rinawm tak tak hmangin kawngka kan lo kalh ta zawk a nih hi. Kum 1947-ah mumal lo deuhin leh kimchang lo deuhin an sulhnu min chhui tir a, thiam leh thiam loin khawtlang rorelnaah ngei pawh kan ram hruaitu hmasate khan zir chawp chungin ram rawng an bawl a nih kha.
Hmanlai Mizo nun kan tih tak ngei pawh hi hetianga hnam dang pawlh loa keimahni hlanga kan awmlai hun hi a niin khawtlanga Lali ro a rel lai leh thuneihna tawp a chan lai hun hi a ni. Lalin thih leh dam inkarah ngei pawh thuneihna a nei a, ‘mit aiah mit’ tih ang maiin ziak loh dan khauh tak an nei a, chumiah chuan khawtlang mipuite ngei pawh an lungrual nia hriat a ni. Hetianga rorelna tuar ngam lo leh hmachhawn ngam lote chuan tlanchhiatna turin Lal an bel a, chu chu ‘Lal sutpui vuan’ an ti a, hei erawh amah leh an thlahte thlenga Lal bawiha awmna a ni thung. Hetianga dan leh dun tha tak an neih avang hian dawt sawia tan khawh an awm ngai meuh loh avang hian roreltu; Lal leh a khawnbawlte tan ngei pawh rorel harsa tak a awm ngai meuh loha hriat a ni. Nunau tithlabar zawnga khawsate phei chu a chi thlah tam hmaa thah tur tih chu an thurolum ni mai ber maia hriat a ni. Hetianga khawtlanga dan leh dun tha tak kan lo kalpui reng tawhte chu Kumpinu sorkarin min han awp takah chuan tihdanglam a niin thih leh dam kara Lal thuneihna ngei pawh chu tihtawp a ni a, bawih neih an khap bawk a, Mi hur zawn pawh chu khap a lo ni bawkin khaw danga Lal remtih loha pemchhuak turte bungraw chhuhsak pawh khap a ni.
Sakhuana lama rahbi thar min kaipuina kristian hi a bul tan dan a fuh chiah lo nge ni nge ni hei tunah ngei pawh kristian zaa za tih thin chu zaa za tih alo rem ta chiah lo a, hmasawnna tam tak an neih rualin a percentage lamah chuan kan hnungtawlh zawk em ni le?