- Rempuia R. Lutmang
Kum eng emaw zat kal ta a ni tawh ang a, ni tin chanchinbua ‘ad’ pakhat ‘Awmpui tur duh’ tihah hetiang hian a inziak a, “Kum 70 mi awmpui tur nula fel tak duh a ni a, hlawh chu inbiakremna a ni ang,” tiin. Heta a tawngkam hmahruai inchheh dan hi hre thiam lo an tam hle mai a, naupang leh tleirawl hawklak ni berin an lang a, social media lamah theh darhin an nuih a tiza deuh a ni. Fiamthu rawngkai deuha ti an nih avang leh hre thiam lo luia han ti nia an lan avang khan Mizo tawng chheh dan pangngai hre chin chuan thu tak hla takah an la lo a ni awm e.
Tun hnai mai khan he ‘ad’ bawk hi rawn tharthawh lehin, Mizo tawng zirna group pakhatah a sawisel duh tawk an rawn lawr leh ta a, anni hian uangthuanga rawn ti an ni ta lo a, a dan a dang ta hret. An duhthusamah chuan ‘awmpui’ tih aiah ‘awmpuitu’ tih a ni a, sawi dik an inti viau mai, han hmin mai theih lah hi an awm ve zel bawk nen. Thenkhat dangin ‘tur’ dawtah hian comma awm se a dik ni mai tur te an ti bawk, an tawng humhalh duh dan a ke a baiin a khup ruh a pelsawlh deuh chu a ni. An sawisela hi Mizo tawngkauchheh dik tak a ni a, Mizo tawng dik chai honaa a zirtirtu anga inngai chinah meuh pawh hre thiam lo an awm a nih chu. “Josefa hre ngai lo lal dang” tih ang deuh khan Mizo tawng kalphung hre lo Zofa an awm ta a ni.
‘Awmpuitu’ an hmang emaw, ‘awmpui’ an hmang emaw, a dik ve ve a, hei hi an hriat thiam loh lai tak a ni a. Chu bakah chuan, ‘kum 70 mi’ tih leh ‘nula’ tih hi an thliar thiam lo bawk, han chhiar mai pawh hian a chian vei nen, ‘kum 70 mi nula’ tihnaa ngai tlat an awm ta teuh mai a, kan tawng hi kan lo va thiam lo ta em em ve tih mai loh chu sawi tur a vang hle.
Tawngkam hi kan chheh duh dan a inang vek lo a, nupa pawh kan thu sawi chhuah dan a inang kher ngai lo, chutiangah chuan mahni duh dana mi dang tawngtir kan chak lutuk deuh bawk thin a ni mahna. He thu pawh hi ‘chuti chuan ni zawk se’ ti thei apui an awm nual a, an duh dan kha mi dang tawng chhuah dan ni se an ti a ni ang. An han sawi an han sawi a, tawng hmang dik mang loah an chhuah a, tawng inchheh dân dik hre lo zawk chu anmahni tih an inhre lo. Mahni pianpui tawng hre thiam lo, hriat thiam loh la intihtheihpui zaw mah kan awm thin a nih hi.
Kan tawngkamah hian kawh chi hnih nei thei a awm fo mai. Hlaah,
“Hmun ralti-ah min hruai ang che,
Khawngaihna thahruiin,”
tih a awm a. He hla thu pawh hi a kawisawi zawnga khawsa tan chuan ni lo puia chhuah theih a ni. ‘Hmun ralmuanga awm der der thin kha a ralti laiah min han hruai se’ tih a kawk thei; mahse, a kawh theih avangin chumi tihna chu a nih phah si lo. Kan tawng hre thiam chin chuan ‘hmun ralti-a ka awm hunah min kaihruai ang che’ tihna a ni tih an hre nghal mai.
Kan thu han sawi lan tak pawh kha ‘Nula pitar kum 70 kan awmpui duh’ tih lam hawia a bawp lawka lak theih a ni; amaherawhchu, a thu inchheh dan atang hian chutiang chu a ni lo a, ‘kum 70 mi’ enkawl turin nula an duh tih a lang chiang sa a ni. Kan tawng rawn zir chawp an nih ngawt loh chuan tu tan mah han hriat sual tur a awm lo a, chuti chung chuan tawng zir hona lamah thiam deuh maiin a dik lohna sawi mai ngam kan awm ta. Comma pawh dah buangbar a ngai hran lo, dahin a dik ang, dah loh hian a dik lehzual zawk awm e.
‘Awmpui’ lai kha han chhu zui leh law law ila. Mizo tawngah chuan ‘thir dêngtu’ ti loin ‘thirdêng’ an lo ti thin a; ‘hmun phiattu’ ti loin ‘hmunphiat’ an ti a; ‘chaw chhûmtu’ ti duah loin ‘chawchhûm’ an ti mai a; ‘sipai bêl nâwttu’ ti loin ‘ sipai bêlnâwt’ an ti a; ‘thla latu’ ti loin ‘thlalâ’ an ti; ‘khaw chhiartu’ ti loin ‘khawchhiar’, ‘ram hualtu’ ti loin’ ‘ramhual’, ‘tlâng sâmtu’ ti loin ‘tlângsâm’, ‘mêl vêngtu’ ti loin ‘mêlvêng’ tih a ni thin. Suffix ‘tu’ han belh lawp lawp tum chu a awm teh meuh mai, a nazawngah kan belh ziah kher lo thung. Chutiang chiah chuan mi ‘awmpuitu’ hi ‘tu’ belh duah duah loin ‘awmpui’ an ti.
Genesis 3.12 (O V Re-edited)-ah hei hi kan hmu:
Adama chuan, “Mi awmpui tûra i hmeichhe mi pêk ngei khân thing rah chu mi pe a, ka ei ta a ni,” a ti a.
‘Awmpuitu’ ti loin ‘awmpui’ tih a nih hi.
Tum khat chu, an tia lawm, Chhimphei Presbytery palai upa pahnih hi in khatah an thleng dun a. An thlen inah chuan upa pakhat zawk chu rorel huna a tih dan tur sawiin a titi tui hle mai a, pakhat zawk erawh chu a ngawi reng a. Inkhawmpui rorel a lo hun ta a, a ngawi reng zawka thu chu ngaichangin a ngaih dan lamah thu a tlu a tlu ta mai a. An thlen in-pa chuan a thuthmunah zawi te tein, “A, kan mikhual a zawk chu a fing leh ta zawk,” a lo ti thin e an ti. Tawngkam kan han sawi tak pawh kha a dik lohna hria leh a dik zawk dan hriaa sawi nuam ti tak kha an awm a, han chik deuh chuan an sawisela te tawngkam kha Mizo tawng dik a ni reng si a, ‘Kan Mizo tawng thiam lo zawk chu a dik leh ta zawk’ a lo ni.