- Joseph L. Ralte (9862566772)
Khawvel pakhata cheng theuh theuh, kan khawvel hun hman dan dan hi alo in anglo thei mang e. Digital world-ah mi faten coding sumdawnna-in millionaire an ni mawlh mawlh a. Artificial Intelligence leh robot technology-ah intlansiak leh mawlh mawlh tawh a. Human Genome Sequencing hmanga sumdawnna an tan leh tawh mek lai leh kan raw-material chu data a ni, an tih tawh laiin kawng engkim maiah kut kan la dawh chu a ni si a. Thil hi a ruh lang rawt rawta sawi a, chet nghal a hun takzet ta.
Khua leh tui tha, mi piangthar pangngai kan nih chuan kan kan chenna ram hmasawnna te hi kan ngaihtuah ve tur a ni a. Chu chu tu huatthu mah a ni thei lovang. Kan ngaihtuahna leh vei zawng te chu kan phochhuak ang a. Midangte ngaihtuahna siam thar a, siam danglam thei ngaihdan (ideas) kan lo nei a nih hlauh chuan mite tan malsawmna kan ni thei hlauh thung. Sorkar a ni emaw Kohhran a ni emaw NGO a ni emaw sawisel thianglo an awm bik theilo.
Ram kilkhawr takah, tlawh pawh harsa takah kan awm a. Kan inngaihlu a, kan induhtawk viau bawk a. Hnamdang kan ngai thei lova. Kan phunchiar viau bawk a. Thil kan chik peih lova, ngaihdan fumfe hi kan nei lova. Kan thle dual dual mai a. Ropui ber nia kan hriat chu in tha tak neih a, motor leh lirthei chhuak thar neih a, thlan tla vak lova duh duh anga awm theih hi a ni deuh mai. Pawisa hi khawi atang emawa lokal tur niin kan hre tlat a. Delhi tlang atanga pawisa sawi chhuak thei leh engtin tin emaw sum lakluh dan thiam nih chu kan intihsiakna a ni.
Kan ramin eibar leh sumpaia hmasawnna a neih theihna leh thil awm tha ber chu Agro-based Sector hi a ni. Kan ram sik leh sa leh leilung ziarang hi horticulture land tura Pathian siam a ni. Kan ram statistics tlangpui hi en teh u:- Kan ram hnawn zawng (relative humidity) hi 70% – 90% a ni a, thli tleh chak zawng darkar khata mel 2 vel lek a ni. Ruahtui hi a tlangpuiin thlatin 200mm vel hmu ang kan ni a, kan lei thur zawng (soil acidity) hi 5.5 – 6pH inkar vel a ni. Kan temperature lah hi duhthusam – nipuiah 20oC-30oC inkar, thlasikah 7oC-20oC inkar a ni. Tuifinriat atanga a san zawng (average altitude) lah hi 700mtr – 1200mtr huam chhungah kan awm. Lalpa malsawm ram rim-nam a ni. Engkim a tha duh, tih hi thudik tak a ni. Chu malsawm ram chu kan hmang tangkai thei tlat lo chu a ni mang ti-ang bertu chu ni.
Eng party pawh hi thlir ila, a vawnfung chelhtu chu sawi loh, party worker zaa 90 te thiltum ber chu an sorkar laia sum siam dan ngaihtuah a ni tawp mai. Inchei nan sakhua kan hmang a, kohhrana kan rawngbawlna chu intihzahawmna atan khawvel pawn lam tawktarhah kan hmang a. Sorkar hnathawk tam ber hi chuan engemaw ti kawng tala sorkar thau (kan sorkar hian thau pawh a nei tawh lo, a cher hlum tep a ni si a) sawh an tum ngar ngar a. Project tihhlawhtlin leh mipui tana tha tur thilthar duanchhuah kawngah hian kan sorkar hnathawk officer zingah sawi hat hat tur an vang ngawt mai.
Ram changkang nih kan duh a, changkanna bulthut kan hre thei hlawl lo. Mipui atanga thawhlawm la khawm hnem thei thei hi khawvelah an changkang a ni tih hi I hre nawn awn awn teh ang u. Kan hotute reng reng lah chuan a sema sem an thupui vek a. Resources kan neih that sa hman dan kan thiam bawk si lo. Sorkar hi pawisa her chhuahna khawl neitu ah kan ngai a. Sorkar chu kan duh duh min petu ah kan ngai a. Sorkar chu chhiah pungkhawma inrelbawl tur a ni tih kan sawi tel duh miah lo. Delhi atanga pawisa hnuhchhuah tam theih dan ringawt kan ngaihtuah avangin statistics lem te kan nei a. Sorkar-in chhiah tihpunna tur a sawi rik hlek lahin mipui kan ang nuaih nuaih a.
Chhiah alo pun theihna kawng zawn a ngai ta. Chhiah reng reng hi khawi ramah pawh a “lutuk deuh a ni,” tih deuh alh khawp hi an lo pe vek a. Khawvel ram changkang kan awh em emte ho hi an phur chu rit ve hlawm tak a ni. An sum lakluh zaa 30, 40, 50 thlenga pe an lo ni deuh vek a. A theih dan kawng kawngah chhiah lak dan hi zawn ngar ngar a ngai a ni tawp mai. Kan sorkara Chhiah lut a tam hunah kan changkang dawn. Chhiah kan pek tam chuan sorkar neitu kan lo ni tawh ang a, a thau sawktu nia kan hriat chu kan zimtawt tak tak duh tawh ang. Mipui thikthu a va chhe dawn em!!!
Chutih rual chiah chuan Chhiah lo luh hnem theih dan tur chu sorkar tha leh tha-lo tehna a ni thung tlat mai. Kan state resources (hmanrua leh sumhnar) neih ang ang-te hi kan theih tawka tha leh awmze neiin kan hman a ngai tawh tak meuh. Kan ramah hian sumpai-vir-kual-tirna (economic activities) a tam em em a ngai a. Chutiang ang activities tam tur chuan Entrepreneurship lam a nasa thei ang bera kan promote a hun tawt tawt. Entrepreneurship tihmasawn tur chuan sorkar-in eng engemaw tih ve phet a tum tur a ni lovang. Sorkar chu sumdawnna thila khel (player) ve tu ni lovin player-te chet theihna tura an mamawh lo ngaihtuahsaktu (facilitator), field kotlanga player-te lo fuih phurtu a ni tih hi hriatna tura beng nei zawng zawngte hian lo hre teh u. Private sector hi mumal taka a kal theih nan Rules leh Act siam ngaite chu hmanhmawh taka siam zung zung mai theih vek a ni. Entrepreneurship par a lo vul theih nan kan state chhung rorel phung, ngaihpawimawh zawng leh duhsak zawng (eco-system) siam dik a ngai hmanhmawh ta a nih hi.
Khawvel ram tenau dangte chu intehkhin pha lo ila. Keini ang bawka India ram chhunga awm state tenau deuh leh lian deuh ho intihsiakna ber chu ram pawn atanga sumpai tipungtu tur sawm luh (Foreign Direct Investment) a ni. Keini zawng kan ram a thlaler si a, infrastructure kan la nei tha si lova FDI lam lamte chu kan beisei pha thei lovang, kan ti a nih pawhin Indian company thenkhat, Mizorama chet rawn lak chak tam tak awm ve te hi sawm lut hlauh ila, Inter-state investment lamah kan tlan thui thei ang. Chu’ng vaiho chu an lo lut a nih pawhin a sen reng reng hlauva “kan hnam tan a pawi ang, kan duhlo,” tia kawng lo zawh khum tawh lovin inner line regulations-in min humhalhna huang chhungah employment an siam tam theih dan tur leh GST an pek hnem theih dan tur zawng zelin duhsakna lantir ila. Kan teak tum-te hi a a tum tum ngawta luanchhuahtir lovin semi-finished talin chhuak sela aw.
Project thar kan kalpui reng reng, eng project pawh ni sela amah leh amah in chawmnung (sustain) thei ngei ngei turin ruahman tawh ila. Kan kawngpuite Toll gate siam mai ila. Kan contractor ho zingah tender mai ila. Road maintenance-a hman tur bak chu profit sharing kan ti thei mai ang. Toll gate fee pek nin luat avanga lirthei inneihsiakte pawh a tawp daih mai thei asin. A nih loh vek chuan hunbi nei taka kawngpui siam a nih a, a that hlurh reng mai chuan motor neitu an pung ang a, economic activity a pun na na na chuan tax a lut hnem dawn tihna a ni leh mai.
Chutiang kan sawi angte alo thlen a, private sector kan tihmumal (organize) dawn tak tak chuan khawvel ram changkang chu sawi loh Tripura leh Sikkim hovin an tih dan ang deuh talin Single window system leh ease of doing business kalphung te hi hmang nghal thei ila. Hnamdang hnathawkte kan chhawr lo thei lova, an tam nasa mai si a. Work permit pe law law ila, tuna kan DC office lamin fees an lo lak, Rs. 2000/- deposit tir tih vel mai mai lo deuh hian service tax awmze nei, an income a zirin tax slab siam ve tawh mai ila. Grape leh Dragon Fruits takngial atang pawha wine siam leh zawrh, chhiah tam tak state pawn lama a luan dur durna Zu zawrh pawh kan ngam lo a nih rau rau chuan Biakzinna (Religious Tourism) leh Meeting Incentives Convention Exhibition (MICE) tourism te hi introduce daih mai ang u hmiang mawle. Kan Biak-in ngah lutukte hi tourist-te tlawh tura zawrh tham, hralh tham, khualzin tha-mi (pilgrimage) te hipna tham kan nei a. Kan Tawi tlang leh Phawngpui tlangah te khian ramngaw thiat miah lovin corporate executives ho board meeting te I neihtir ang u.
Ka va han ziak tui tak. A thui lutuk ang em aw??? Kan ramah hian democratic model chu sumpai intodelh kawngah chuan a hlawhchham chiang ngai mai ti r’u. Hawh u, kohhran model hi i apply mai ang u. Democracy innghahna lungphum – a bulthuta hmasawnna (grassroot promotion) leh thuneih semzaina (decentralization of power) dik takin a kal ang a, khawtin hi kan intodelhin kan kang zawt zawt mai lo’ng maw? Eng kohhran pawh ni ila Tualchhung kohhran an intodelh vek thei. Pastor awpna hnuaia bial committee-in a vil vek mai. Bial tam tak chu Presbytery-in a awp leh a. Thuneihna sang tak a nei. Chu aia thunei zawk leh khaikhawmtu chu Synod alo awm lurh mai a. Thawhlawm leh Thilpek dawng khawmtu a ni a, sumpai an hman danah mipuiin kan thlir ran mai a nih hi. Kohhran enkawlna kawngah chuan sumpai a pelhe hauh lova. Kohhran a intodelh em em laiin a mihring ngai bawkin sorkar kan enkawl a, sorkar a tlachhe tulh tulh thung. A mak a ni.
Kohhran kalphung letling thawkin sawrkar a kal a. Thawhtu nih aiin zarzotu, dawngtu, eitu nih kan duh a. Neitu nihna kan nei lova. Roreltuten mipui leh ram thatna ber tur aiin vote a siam em tih kan ngaihtuah a. Lal Isuan, “Tho la, i awngphah la la, ke-in kal tawh rawh,” a tih khan, kha damlo pa kha tisa leh thlarauvah a chhandam a. A chhandam rual chiahin mawhphurhna a pe nghal. Kha kebai kha a mutna atanga a thawh duh tlat lova, kea a kal duh tlat loh chuan malsawmna a chang dawn miah lo tih a hriat. Chutiang chiah chuan hunbi inher vel hian Mizote hi tisa leh thlarauvah Chung lam malsawmna leh India sorkar malsawmna kan dawng liam zawih zawih a. Kan thuthmun atanga thova, awngphah la a, mahni kea kal mai tur kan ni tih hi varpawh a va hun ta em!! Duhtawk phawt ang, a chhiartute’n an ning ang.