Naupang Chem pek

  • HC Vanlalruata

Mahni thiam bik (profession) hi a awm a, chu chu hnamdang chuan an ngai pawimawhin an kalpui ţha hle. Mizote hi kan danglam viau mai a, saphovin, “Jack of all trades, master of none,” (engkim ti thei dem dum vek, mahse thiam bil nei lo) an tih ang hi kan tam khawp. Kan nau pakhat pawh Inrinni tukah chuan vawk a ser ve deuh reng a, chhŭnah lirthei hnuai a mu-in a lo siam leh mawlh mawlh a, furniture workshop-ah a thawk tel bawk a, lung rem leh thing mistiri hna thlengin zu thiam a.

India ram hmun danga kan kal ve tawhna-a kan hmuh leh hriat ngei ngei chu mitinin thiam bik an nei tih hi a ni. Mizote anga zai thiam leh zai thei deuh vek hi an ni ve lova. An zaithiamte an zai thiam em em laiin a mipui nawlpui chu zaipui tlak loh khawpa aw lawi leh lai an ni hlawm lawi a. Rimawi chhepchher pawh a thiamte’n an thiam tehlul nen, a mipui mimir chu a ngaihna a awm ngang lo tihtur vek an ni.

Kum engemaw zat kal ta a Mizoram chanchinbumite’n India ram hmarlam kan fan ţum khan Srinagar khawpui-a an chanchinbu pakhat pisa kan tlawh a. Ka chiang tawh chiah lo na a, Urdu tawnga an tih chhuah ‘Srinagar Times’ chanchinbu pisa ni ta-in ka hria. An chanchinbu kha a chhutna tur, Urdu hawrawp khawlha a awm loh avangin mi pakhatin nalh em em maiin a ziak ngat ngat mai a; chumi chu khawl hmangin an nem kai ta a ni.

Hemi ţuma kan zinna-ah tho hian Delhi khawpui a ‘The North East Sun’ pisa kan tlawh leh a. Kum rei vak lo ka thawh ve tâkna he chanchinbu hotupa Deepak Dewan hovin min lo buaipui a. A vănglai kha chuan he chanchinbu hi (a bik takin, India hmarchhakah) a lâr vet vet bawk a, va tlawh ve awm tak pawh kha kan ni. An chanchinbu kha chanchinthar thutak pai lutuk ni lo, thlalâk tărlan leh mi chhiar chak zawng tur chhuah chî (tabloid) a ni a. A bu ang deuh (magazine) ang chi a nih avangin thleh a ngai a. Khawlin a thleh sen loh kha taksa pianphunga rualban lo hian a thlep a, a thiam lutuk a, mittla dawnin kan en zu ni a! Chu chu thiam bik neite an hlutna chu a ni reng a ni.

Doctor ni ve lo (professional a ngaih ve tho) ukil-te hian mi an zai-in damdawi an chawh ve tur a ni lova, doctor-te pawhin court-ah mi an dinsak ngawt thei lo. Chutiang bawkin chanchinbumi (journalist) hna pawh hi hna bîk ‘profession’ a ni a, chutiang a nih avang chuan chanchinbu khawvêl a chen rei tawh văng ngawtin doctor leh ukil hnathawhte hre mahse, an hna an va thawk thiam tihna a ni lo.

Media a thawkte hi engkim hria an ni lova, hriat vek sén pawh a ni hek lo. Chuti chung chuan thil hrang hrangah hian engemaw tal an hriat a ngai a. (‘A journalist cannot know everything, but he has to know something of everything,’ an lo ti ţhin zu ni a.) Sorkar department hrang hrang hnathawh dan tlangpuite, damdawiin, court, bank leh police station-a thilthleng hre tur chuan inzir a ngai a, chutianga inzir peih chu chanchinbumi hriam leh ţangkai tak a ni thei a; a thuchhuah chhiar/ngaithla/entu tan a manhlă bik a ni.

Chanchinbumi (television, radio leh chanchinbu a thawkte) hi an hna a pawimawh êm avang leh thilţha an tih theih lai a, mipui hnena thil pawi tak thehdarh thei an nih avangin an fimkhur hlê tur a ni a. Mipui rorélna ramah chuan sorkarin an ziah leh ziah loh tur a thunun thiang lova, an zalenna leh chanvo (freedom of the press/freedom of speech and expression) rahbehna mai ni lovin mipuiin hriat theihna chanvo leh zalenna rahbehna a ni dawn si a. Chuvang chuan anmahni an inthunun (self-censor) a ngai ta a ni.

India ramah pawh hian chanchinbumite khuahkhirh a thunun si lovin, an tih leh tih loh turte hrilh a, a ţul dan anga zilhhautu tur Press Council of India din a ni a. PCI hian chanchinbute’n an chhuah atana ţha lo leh an hna kalphung zahawmna vawnna tur (journalist code of ethics/norms) te a duang chhuak fo ţhin. Hemi piahlamah hian sorkar laipui leh state sorkar a chanchinbumite hne hnai ministry/department lamin chanchinbumite pualin an tih leh tih loh turte inzirtirna hunte an buatsaih bawk ţhin a. Chanchinbumite tân pawh a ţangkai ţhin hle a ni.

Media hi chem hriam tawn nena tehkhin a ni ţhin a. A hunlai a khawvel awp hial lo tum tawhtu French lal leh sipai hotu ni kawp, Napoleon Bonaparte khan, ‘lailungdawt sângkhat aiin min dotu chanchinbu 4 chu hlauh zawk tur a ni,’ tiin a lo sawi a nih kha. He hmanraw hriam tak mai, thilţha tak leh thilchhe tak tithei hi thlahthlam mai chi a ni lo tih chu ram changkang a, hruaitu fing apiangin an hre chiang a. Mipui thuneihna ram (democracy)-ah phei chuan inzirtirna lam hi an uar hle a ni.

‘New media’ an tih mai social media kan hman ţan tâk hnu-in Mizoramah hian mipui hriat tura thil puan dan phung hi a ţha lo ta viau mai a. Television local channel-te’n mipuiin an ngaihdan an sawina huang an siam (Zonet Fakselna ang chi) pawh media lama chhum hminte’n an enpui loh chu a chhangchhia-in finfiah theih si lohva sorkar leh mimal beihna hmanrua-ah a chhuak ţep hman a nih kha. Tunah erawh chuan kan inthlifîm chho ta viau mai a, a lawmawm e.

Facebook leh whatsapp bakah instagram leh a dangte a lo chhuak a. Mi tam tak thleng thei leh an chhiar theih ni chung siin helam kawnga intuaihriam ve hauh lohte kutah kan media chak lehzual zâwk tak mai chu thil thawn darh ăwm leh ăwm loh hre hauh lote kutah a awm ta a. Naupang thin ţhawng tur mai ni lo, tar upa tak tawh leh lungphu ţha lo neite’n an phut hlum phah mai ang tih hlauhawm khawp thlalâk hmuh hrehawm leh rapthlak tak takte chu mitin en theihin an rawn phochhuak ta mêk a nih hi. A pawi tak zet a ni.

Tunah hian youtube hmang ţangkaiin Mizoramah ngawt pawh mi engemawzatin sum siamna leh intihlăr na’n social media an luh chilh a. Hetiang a thilti ţhenkhat hian dan leh hrai engmah hre lovin an ăr-khawthim-dai pek a. Ram danin pholan a phal rêng rêng lohte thlengin mipui hmuh leh hriat theih a phochhuakin, tunhnai-ah phei chuan, thuneitu lam aţanga vaukhăn leh an tih leh tih loh tur hrilhfiah hial an ngai ta hial a nih kha.

Kan kal dan hi hetiang a nih chuan tunhma deuhva mipui bengverh tur ringawt ngaihtuah a, hralh tlak theihna tur a nih phawt chuan pawi leh pawi lo pawh thlu lova chanchinbu (a bikin magazine) hovin thil an ziah ţhin hunah khan kan let leh tihna a ni dawn a. Chuvangin youtube a thu maksak, dik chiah lo leh belhchian dawl lem lo chhuah ţhinte hi mipuiin kan en duh loh a hun ta hle a. ‘Journalist code of ethics’ huangchhunga rin luh theih dan dap ni sela, ram dan bawhchhia a hmeichhe zahawmna tibawrhbang thei leh naupang humhalhna dan bawhchhiate chuan phu tawk hremna pek a ţul ngei dawn a nih hi. Mipui hnena thu puanzar hna hi ‘profession’ a ni tih hriat a hun ta hle bawk.

Leave a Reply

error: Content is protected !!