- F. Vanlalrochana

- RIMAWI THIAMNA THUKZAWK
“October ni 14, 2017-a, Barpathar, Assam-a ka awm laia ka ziah a ni a. A thu pawimawhna a la dang chuang loin ka hria. Kum heti hnuah hian mipui hmuh turin i han phawrh hnuhnawh teh ang”
1960 chhoa mizo tlangval te thil lawm hnamdang ziah atanga ka chhiar fuh chu, “Guns, Guitar and Girls” (3G) tih a ni. Mizote hian Rimawi hi kan lawm a. Instrument hrang hrang kan hmehriat a, Tonic Solfa a ni emaw, Theory of Music emaw zirna fumfe neilo hi tunlai thleng hian a tam zawk kan ni awm e.
Kan Instrument khawih thiamte pawh hi, mi tihdan entawna thiam kan ni deuh zel. Tun hnaiah zirna neuh neuh a han awm ve chho ta a, tih a ni deuh chauh a. Hei pawh hi, a nihna takah chuan beginner level a ni mai.
Kohhran pui emaw, thalai emaw kan kal khawm a. Kan zai a. Khawtlang kan kal khawm a, kan zai a. Kum upa ho an kal khawm a, an zai a. Sawrkar functionah pawh zai thiam zai tir zel kan tum tawh a. KTP-in literature night kan hman pawhin, veng pawn zaithiam kan sawm zel tho. Music band hrang hrang kan nei a, zai record, Music video siam kan bang lo.
Chutih laia erawh chuan Professionalism-ah kan sang lem lo hle. Sawi tawh angin, advanced level music zir hi kut zungtang thliaka chhiar tham meuh meuh kan nih vang chauh a ni ve bawk.
Nagaland ramri bul lawkah ka awm mek a. Nagaland hi Music zirna thuk zawkah an sang hle. Music College tha tak tak pawh an nei a. Chung zingah chuan, Nagaland Conservatory of Music, nagaland College of Music and Fine Arts, leh Patkai Christian College te hi a langsar zual an ni awm e.
Hengah te hian Associate of Music (2 yrs Coourse) leh Bachelor of Music (4 yrs Course) etc a zir theih a. B. Mus zir tur hian, pawl 12 pass chin, Trinity hnuaia Grade 3 zo nih a tawk mai. B. Mus ah hian Major Subject-ah Voice
Piano
Composition
Conducting etc an la thei a. Europe lamah te pawh attachment an nei thin a ni.
Nagaland Conservatory of Music te hi sawrkarin an hman turin Rs 79 lakhs a pe a ni. Nagaland Board of School Education pawhin Higher Secondary levelah subject pakhat zingah Music hi a telh ve bawk a ni.
Nagaland Conservatory of Music hi Lipokmar Tzudir leh James Shikiye Swu te din a ni a. Foreign-a music zir thin an ni a. Foreign a zir har zia te, Chawmtu hmuh har zia te an hriat avanga NE a Music College tha din tul ti ta an ni a. An din ta a ni.
Heng Music College-a zirte hian experience tha tak tak an nei a. Orchestra performance-ah te pawh tel vein, thiamna tak tak an paw chhuak pha a ni.
Mizo te hian rimawi hi kan buaipuiin, keimahni tualchhung levelah kan zai luih luih a, kan zu tre vawn vawn a. Hmun dang, ram dang kan chiah hneh tawklohna chu, Thiamna ril zawk neih kawngah kan hniam tlat a ni.
Hun zawng zawng khawhrala music buaipui hi kan awm ve ta teuh mai. Tun lo haw lo se, sum hailuh a tam vak thei lo, hma an sawn tur ang pawhin hma an sawn thei lo a. Music buaipui luih luih e tiloin, mizo music hi a kan tur angin a kang thei lo. Mi tih dan zir kan thiam fu, an ngaihthlak ril deuh leh, mipui ngaihthlak khat deuh hlui tur an nei deuh a ni mai a. Chu pawh, mi hriat vakloh, music awm tawh sa siam rem hret te a ni duh chawk mai.
Music lama society-in hma kan sawn hi a tul viau mai. Nagaland sawrkkar mahin an rama music dinhmun angaihtuah chuan, Mizoram sawrkar pawhin angaihtuah ve thei ngei a. Department of Art, Music and Culture te ti law law ila. Music zirna changtlung zawk te nei ila, kan musician te pawh thawn chhuah tlak leh anmahni pawhin pawn lam an ngamsarhna tur education pe ila.
Chutiang dinhmun kan thlen hma, vawiina kan dinhmun angah pawh hian, nu leh pa leh mimal, music buaipuitute u, a ti thei chuan, Nagaland te tal hi pan teh u. B. Mus te hi zir sup sup ang u. Subject hrang hrangah major ila, kan hnam hian kan va hlawkpui dawn e aw…
Music tumtu nilo, a zaitu tan pawh a ni vek. Vocal-ah pawh a major theih. Kan zai quality, kan music quality aiin hairstyle leh dress buaipuiin, social mediaa thlalak post tur hi kan tuipui zawk emawni le na tih theih rum rum thin.
Music buaipuitu pawl phir neih a, thu hote te a inbah buai level hi kalsan a hun e.
E khai, sawi tur a la tam nen, a thui ta deuh e a. Duhtawk ang,.
- BLAISE PASCAL-A TAWNGTAINA
“Ka tan hrisel leh nat ka dil lo chia, thih leh damrei lah ka dil hek lo che; ka hrisel, nat, thih leh damrei emaw chu I ropuina lanchhuahna a nih zawk nan ka dil che a ni…Ka tana tha chu nang, engkim chunga roreltu chuan I hria a; I thu ang zelin ka chungah thleng se; hausak leh retheih karah pawh I duhdan ang zela nung thei turin min tichak ang che. Hei erawh hi chu ka hria a ni, Lalpa, I kawng dal chu a atthlak a, I hnung zui erawh a tha a ni tih hi. Hemi lovah hi chuan thil tha leh tha lo reng ka hre lo. Hriselna nge natna, hausakna nge retheihna te hi ka tan hlawk zawk ang tih pawh ka hre hauh lova, he khawvel thildangah pawh hian ka tana tha tur leh tha lo tur hi ka hrethiam lo. I thu ruatte chu khawvel mihringte leh van angelte tan meuh pawha hriatfiah phak rual a nil ova, van sangah te khian thurukin a awm si. I ropuizia chu fak tlak a ni a, keia hriatthiam phak rual a ni si lo”.
Blaise Pascal hi 19 June 1623 khan Clermont (tuna Clermont-Ferrand), Auvergne, France-ah a lo piang a, KTP-a a over hmain kum 39 mi chauh niin 19 Aug 1662 in Paris, France-ah a thi. Triangle-a angle pathum te belhkhawm leh right angle pahnih an intluk a ni tih a hmu chhuak a. Digital Calculator hmasa ber hmu chhuaktu a ni bawk a. Mathematician ropui tak a ni.
- Rawngbawlna chhan dik lo kawng hrang hrang a awm.
1) Hmingthatna duh vanga rawngbawlna:
Mi tam tak chuan, hming thatna, mi fak hlawh duh vangin rawng an bawl fo. A.J Cronin chuan doctor hna a thawhlaia district nurse pakhat chanchin chu a sawi thin a. Kum sawmhnih chhung chu phun nawi miahloin, mel sawma zau district chhungah nurse hna a thawk thin a. Zanlaiah pawh thawh peihloh a nei ngai lo a, a phunnawi ngailo a ni. A hlawh a tlem em em mai bawk a. zanlaiah, kan buai a reh felt a deuh tihah chuan, zawhna ka zawt ta a, AJ Cronin chuan a tia lawm; “Nurse, enga ti nge I hlawh pun I dil loh, Pathian pawhin I phu tih a hria” ka tih chuan, “Pathianin a hriat chuan a tawk” a ti mai a. Pathian tana hnathawk tih a inhria a, mihring tana thawk a ni miau lo a. Pathian tana kan thawh a, rawng kan bawl chuan, mahni mimal hmingthatna chu kan rilrua awm lian lo ber a ni, a chhan chu, kan theihtawpa tha ber pawh hi a tan chuan a tling zo si lo.
2) Dinhmun duh vanga rawngbawlna:
Miin kohhrana rawngbawlna chanvo a chan hian, chawimawina leh a phu vang rengah a ngai tur a ni lo a, mawhphurhna lian tak a ni tih a hre tur a ni. Kohhran rawngbawlna huang chhungah hian, an rawngbawlsak lam ngaihtuah miah lo, mahni ringawt in ngaihtuah a awm theih fo. English Prime Minister pakhat chu, a office a luah tan dawn ni chuan, an lawmpui thu an lo sawi sap sap a, ani chuan, “In lawmpuina ka mamawh lo e, in tawngtai puina erawh ka mamawh a ni” tiin a chhang a. Rawngbawlna chanvo leh nihna pek kan nih hian, min chawimawina a ni lo a, rawngbawl turin min vohbik tihna a ni zawk.
3) Lansarh duh vanga rawngbawlna:
Mi tam tak chuan, an thiltihte miin an fak a, amah an sawi lar a, amah a lansarh a, miin an chawimawi chhung chu phur takin rawng an bawl a. A lansarhna hmunah chuan hma a hruaiin, a tha em em a. Mi phena hna lo thawk ve tur erawh a nih chuan a tit ha duh ngai lo. Lal Isua erawh chuan, kan kut dinglam thiltih chu, kan kut veilamin a hre tur a ni lo a ti a nih kha. Thil kan tih ve apiang atang hlawkna leh lansarhna hmuh tel zel kan tum a nih chuan, kan thiltih that chu kan chawk chhe nghal zel tihna a ni.
Kohhrana rawngbawlna hi khawtlanga lansarhnan te, mi fak hlawhnan te, mi ngaihpawimawh hlawhnan te kan lo thawk thin a nih chuan, kan insiam tha nghal tur a ni ang. Rawngbawlna langsar lo tak, mi fak leh hriatpui meuh pawh hlawhloah pawh kum tam tak phur taka ti thei tur rilru kan pu zawk tur a ni. Mahni tan kan thawk tur a ni lo a, Pathian tan kan thawk tur a ni. Khawvela ropuinan kan thawk tur a ni lo a, Pathian ropuinan kan thawk tur a ni.
“Amah a lan hun apiangah ropuiin kan lang ve ang”
- Sumhmun poetry
Tuipui thiang chamdel chunga
Lawngmi khawhar hi;
Zantiang thangvan zauva
Chhawrthla eng leh siar te khian
A kalna an zui zel a.
Tuipui kam hmun hring dela,
I lenna hmunah;
Sirva zai mawi leh hnahchhawl hring del te nen.
Hlimna hla in saknaah;
Lunglen hneha tual i chainan,
I hnen a rawn pan.
Turnipui khian chhuah zai rel lovin,
Leilung virlai hi tawp sela;
Pangparte’n mawi chhuah lovin,
Luipui tuite lo kang se;
Thlaler ram rovah kawng bovin,
Hringnun hian hnuchhawn che mah se,
lawngmi khawhar hian
A rawn pan zel ang che,
Hmangaihna angchhunga awm a,
Hlima in nuih dun ve nan.
Tuipui zauva lawngmi khawhar hian,
Thangvan hmar arsi a nei;
Nun khawhara suihlung leng hi;
Nun malsawmin chhungkhat ang che.
Tuipui thiang chamdel chunga
Lawngmi khawhar hi;
Lunglen hneha tual a chainan
I hnen a rawn pan.
(2006 khan lecture ka ngaithla ning lutukin he poem hi ka thai ve ringawt…Chhun pachangah…)