- Dr. H. Lianthangpuia, Stat Nodal Officer, NTCP, NHM
- &
- R. Lalremruata, State Consultant, NTCP, NHM
Vaihlo (zuk leh hmuam) in kan taksa a tihchhiat theih dan leh thihna hial min thlen theih dan mithiamte zirchianna in a rawn nemngheh chian tak zel avangin khawvel pum huap pawhin vaihlo khuahlhirhna leh dona kawngah hmalakna a awm chho nasa ta hle mai. Damdawi lam thiamna sang chho zel leh mihring nunphung changkanna in a thlak chhoh zel vang te pawh a ni thei bawk ang. Nun phung fel fai leh changkang zingah chuan zuk leh hmuam hian hmun a chang ta meuh lo.
Mizoram kan thlir chuan vaihlo zuk leh hmuam ti/hmang kan la thahnem viau mai. Global Adults Tobacco Survey -2 chuan Mizoram mipui kum 15 chung lam te zinga 58% in zuk leh hmuam an ti mek tih a rawn zir chhuak a, Global Youth Tobacco Survey – 4 pawhin kum 13 leh 15 inkar naupangte zingah 58.7% in zuk leh hmuam an ti/hmang mek tih a rawn zir chhuak ve leh bawk. Zuk leh hmuam ti lo mi thahnem tak kan awm chhoh tawh lai hian vaihlo ngawlvei hi mi thahnem tak kan nei mek bawk a, chhungkaw hrang hrangah awm darhin mahni in chhungah; awm hmuna Second hand smoke tuartu pawh mi thahnem tak an awm phah bawk a ni.
Kumin hian World Health Organization (WHO) chuan World No Tobacco Day thupui atan “Grow food, not tobacco” (Eitur hrisel ching rawh, vaihlo ni lovin) a rawn thlang a. Kum 1988 atang khan kumtin thupui hrang hrang thlan bik a lo nei tawh thinin kumin ah chuan Vaihlo aiah eitur hrisel lam chin guar turin mipuite min zirtir a tum a ni. Thupui behchhan hian hmalak dan tur leh mipui vantlang hriselna in hma a sawn theihna turin ruahmanna a rawn siam bawk a ni.
Ram changkang zawkah te chuan hmalakna lian tham tak tak awmin vaihlo chingtute pawhin thlai dang; mihring tana chaw tha leh hlawk bawk si chi hrang hrang chinga eizawnna an thlak theih dan tur ruahmanna tha tak tak an lo kal pui tawh thin a ni. Vaihlo zuk leh hmuam a eizawnna nei tute hian mipui hriselna tha ai chuan anmahni sumdawnna leh hlawkna an neih theih dan tur hi an ngaih pawimawh ber a ni fo a, chuvang chuan an theih ang angin sawrkar hmalakna leh dan ding lai palzut a hmalak theih dan kawng an zawng thin a ni. Mipui vantlang hriselna kawngah thahnemngaihna avangin Sawrkar chuan a hnuaia thawktute hi vaihlo a sumdawng emaw an aiawh emaw (Tobacco Industry Representatives) ten an duh ang thil engmah an sawipui emaw an pek emaw a phalsak tawh lo a ni.
Vaihlo zuk leh hmuam chungchang a kan hriattur langsar zualte chu:
- Zuk leh hmuam hian kum tin mi 80,00,000 vel nunna hlu tak a laksak thin
- Mihring taksa ah hrisel lohna leh harsatna tam tak a thlen thei
- Zuk leh hmuam kaihhnawih dam lo in enkawlna atan sum leh pai tam tak senral thin a ni
- Cigarette siam na turin kum khatah thingkung puitling 6000,00,000 kih thluk a ni thin
- Vaihlo siamna hian boruak chhia (CO2) tonnes 840,00,000 a ti chhuak thin a, khawvel boruak lumna pawh nasa takin a ti pung thin
- Cigarettes siamna atan hian tui 2200,00,00,000 litres hmanral a ni thin
- Zuk leh hmuam hian bawlhhlawh tam takin a ti pung a, chu chuan kan chhehvel nasa takin a ti hrisel lo thei.
Kan taksa a tih chhiat theih dan te, thihna min thlen nasat dan te leh kan chenna a tihchhiat nasat zia ngaihtuah hi chuan zuk leh hmuam hi kan kalsan a, nun dan hrisel leh tha zawk – zuk leh hmuam tel lo nun kan neih vek a pawimawh takzet a ni.
Vaihlo chingtute tana hriattur pawimawh zual han tarlang ila:
- Green Tobacco Sickness (GTS) : He natna – vaihlo tur hnathawh (nicotine poisoning) hi vaihlo chingtu mi pali zinga pakhat (1/4) zelin an vei thin niin chhut a ni a. Vaihlo kung/hnah an sawngbawlna atangin vun (skin) kal tlangin taksa ah nicotine a lut thin a, taksa chau, luak, mutchhuak, thlan fim bual, pumna, kawthalo, thawchham, etc. a thlen thei a ni.
- Heavy chemicals leh nicotine tawrhna: Vaihlo hmun siamtute leh a sawngbawlna hna thawktute hi vaihlo khu leh nawi mai bakah chemicals hrisel lo tam tak an hip luh theihna risk a sang em em a, mithiamte chhut dan phei chuan meizial 50 vel ni tin zu ang hial khawpin vaihlo atanga nicotine lo chhuak an hip hnem a ni.
- Chuap tha lo/ hrisel lo: Vaihlo hmanga eizawngte hian vaihlo tur thahnem tak an hip luh thin avangin chuap lam tha lo leh hrisel lohna dang an neih theihna risk a sang em em bawk. Tin, hmeichhia leh naupang te, naupai laite pawh vaihlo a chemicals hlauhawm tak tak awm te hian nasa takin a nghawng thei a, fimkhur a ngai takzet a ni.
Vaihlo thar chhuahna tur atan ram ngaw tam tak thiah/vah chereu a ni thin a, a siam chhuahna tur atan leilung hausakna tam tak hman ral anih piah lamah boruak hrisel lo tam tak a siam chhuak in leilungah pawh bawlhhlawh tam tak a hnutchhiah tel lehzel bawk a ni. Tin, zuk leh hmuam siamtute hian hlawkna tam tak um in hma an la a, an hmalakna hian midangte tan harsatna an siam thin mai bakah kan chenna tan pawh thil tha lo tam tak an siam thin. Chuvangin hlawkna uma an chet velna a an thil tih nghawng tha lo tam tak ngaihtuah hian an thil tih chhiat leh thil tha lo leh hrisel lo an siam tel thin tih rehna kawngah hma an lak ngei hi a pawimawh takzet a ni.
Chutih mek lai chuan Zuk leh hmuam la ti/hmang mekte pawhin ngaihtuahna thar seng tlang ila, mamawhtu kan awm vanga siam chhuak an ni ve bawk tih te pawh ngaihtuah chungin mahni ngeiin bul tan thei ila, zuk leh hmuam I sim theuh ang u. Kan sim chuan zuk leh hmuam siamchhuah in nghawng tha lo tak tak a neh te a tlahniam ve ngei dawn si a.
Vaihlo I sim chuan….
I taksa ah hetiang danglamna tha hi a lo thleng nghal thei a ni.
- Minute 20 hnuah BP a pangngai tan.
- Darkar 24 hnuah lungphu chawla thih thut theihna chance a tla hniam.
- Kar khat hnuah phei chuan i thil ei tuina leh rim hriatna a pangngai chho leh tan ang.
- Kar 2 atanga thla 3 chhung velah chuan i thisen zam in hna a thawk tha pangngai ang a, i chuap pawhin a nih tur angin ngai a rawn awh chho tan ang.
- Kum khat hnu ah Heart Disease (Lung natna) i vei theihna chance za a sawmnga in a tla hniam tawh ang.
- Kum nga hnuah phei chuan BP leh Stroke avanga thihna thleng thei pawh i pumpelh thei tawh hial a ni.
Tun dinhmunah Mizoram chhunga Tobacco Cessation Clinic (TCC) awm atanga record kan hmuh theih danin zuk leh hmuam sim duh a TCC pan te zingah 20% vel bawr te hian hlawhtling takin an sim thei a ni. Chuvangin zuk leh hmuam i lo la ti/zu/hmuam thin a, sim harsa i lo ti a, i lo beidawng fo tawh anih pawhin zuk leh hmuam ti nasa tak takte zingah pawh sim thei tam tak an awm a ni tih hre chunga rilru thar nen sim ngei tura paukhauh taka hma thar la leh a, sim tura intiam a, sim ngei turin kan duhsak che a ni.