Kumpinu awpna hnuaia kan danglamnate – IX

  • Mahmuaka Chhakchhuak

Kumpinu awpna hnuaia kan awm kha kawng tam taka kan hnam an tidanglam dan kan sawi tawh a, thenkhat tan chuan chulam chauh chu an chanchin sawi tur kan hriat chhun emaw tih palh awl tak tur a ni. Kum 57 chhunga kan hnam zia leh rangte kawng tam takin tidanglam mahsela a tha lam kawngah pawh rahbi thar tam tak min rah tih a nih tih hi kan hriat a tha. Chung zinga pawimawh ber tih theih hial tur chu Kristianna kawnga rahbi thar min chuankaipuina hi a niin vawiin thlenga anmahni vanga Kristian ram tia chhal theih hial tur kan la ni pawh hi an hnena lawmthu sawina kan neih chhanna tur a ni.

Dik tak chuan Kumpinu khan kan thlarau lam nun ngaihtuahna nei miahloin tisa lam ram chauh min awp tumin kum 57 chhung kha kan chungah rorelna nei nisela chuan tuna kan dinhmun hi kan thleng zo hauhin a rinawm loh. Hlauh kan ngah si a, Pialral leh Mitthi khua kan rin dan lah a dik chiah lo bawk nen khan keimahni ringawt chuan kan harh chhuak har ngawtin a rinawm. Lal neia hun kha leh chen kan hun hmannaah ngei pawh khan hmun thenkhatah chuan Lal sual leh mipui chunga rawng taka roreltute pawh an awmin chung Lal thenkhatte chuan mipui chunga rawva takin rorelna an nei bawk thin a nih kha. Hnam hmangaihna leh tlawmngaihna kawngah chuan midang zirtir tur khawpin entawn tlak ni mah ila sakhuana leh kawng thenkhat thungah chuan zir tur kan ngah hle thin tih pawh kan pi leh pute chanchin tam takah kan hmu thei ang. Ziak leh chhiar lamah ngei pawh Tuipuiral atang khan Mingo ho rawn kal lo ni ngat sela chuan Mizoramah hian Bengali tawng hi tawng tualleng a ni lo ang tih pawh sawi har tak a ni. Lungleiah phei chuan Bengali School a ding hman hial a ni kha. Kan khawtlang nun ngei pawh ala hniam hle mai tih Pu Buanga hian heti hian a sawi a; Aijal kan thlen hnu reivakloah ni khat chu Mrs. Finks hruai harhin thingthlang khuaah kan kalpui a. Sap nu kawr var ha leh Lushaiho bal khak takte chu inkar hlat tak mai kha an ni a. Sapho vawk pawh, heng rama chengte ai hi chuan an fai zawk daih mai! An In, an tuallai chep tak maite chu, an lal atanga mi rethei ber thleng khan an bal theih tawp kha a ni mai a….. tiin.

Chutiang thim chhah tak hmunah chuan Mingo ho chuan rawngbawlna neiin thim zingah eng an chhi tan a, anni thawhrah vang liau liauin vawiin hun hi kan thleng thei a ni. Mingo zinga kan ram lut hmasa ber chu T.H. Lewin niin Kum 1871 December thlaah Satikang atangin sipai tam tak nen an rawn chhuak chho a, Savunga khua Pukzing an lutin chutah chuan kan pasalthate nen an inkap a, nimahsela an lo kah hneh loh avangin Mizoramah rawn lut zelin Pukzing khua pawh chu an hal sak nghe nghe a ni. Pukzing leh khaw dang dangte an hal hnu chuan Haulawng bula Lalluauva khuaah an kal leh a, Lalluauva chuan kah a duh viau nain alo tlawn leh ta zawkin Artui, Sa leh Buhfaite alo pe a. Chumi atang chuan Thenzawl lamah kal zelin Lau lui hnar Vacha dil phul zawlah Bengkhuaia hote chuan an lo ep ta tuar mai a, T.H. Lewin chuan ‘Leihlawn hi ka rawn zawh dawn a, tumahin min lo kap suh ang che u, remthu ka rawn sawi dawn a ni e’ tiin a zaizap thung a. Bengkhuaia chuan ‘Amah chauhin rawn kal sela ka lo bia ang e’ a lo ti a, tha takin an inbe ta a ni. Hemi an inbia hian ni thum lai a awh nghe nghe a, Mary Winchester lak let leh tuma inbia an ni a, tha taka inbiain Mary Winchester pawh lak let tir a niin inremna an siam ta a ni. Hei hi vawiin thlengin Vailen Vawikhatna tih a ni.

Mingote nena mumal taka inbiakna neih hmasak berna chu T.H. Lewin leh Bengkhuaia inbiakna hi a ni a, hemi hma lamah pawh hian inbiakna chu alo awm zauh zauh tawh nain chungte chu bawhchhiata a awm leh thin avangin tun tum hi chu thil chhinchhiah tlak tak a ni. Hemi vang hian T.H. Lewin chuan promotion hmuin Chittagong Hills Tract-ah Bawrhsap hna a hmuh phah nghe nghe a ni. Kum 1871 November thlaah (Thangliana rawn luh hma lawkah) chuan Silchar atangin Bawrhsap Edger, Cachar DC hote chu sipai hotu ber Manding Sap, Capt. Robert (Lord Robert) hoin Lalburha hote’n silai 13 lai an mansak chhuhsak let leh turin an rawn thawk chho a. Phuba lak tuma rawn thawkchho an ni bawk a, an rawn thawkrip hle mai; Sipai 1060 mai bakah Laipui pu leh Sapper leh Miners leh Sai 37 leh Coolie 3000 rual nen an rawn thawk chho a ni. Tipaimukh-ah an inkulh hmasa phawt a, Khawlian an pan leh a, hetah hian Krismas an hmang a. Hei hi Mizorama Krismas hmanna hmasa ber nia hriat a ni nghe nghe. Jan. 17, 1872-ah Tuila an kan a, a tukah Murlen panga an kal laiin Pawihbawiha chuan alo kap a, nasa taka an inkah hnuin an kirsan leh a, Vai 12 an thiin Mizo pawh tam tak an boral ve bawk. Chumi hnuah Pawihbawiha khawper Teikhang an lain Feb. 1, 1872-ah Pawihbawiha khawpui ber Selam an lut a, Sainghote an lo pein an inrem leh ta a. Feb. 13-ah Tualcheng an lut chho leh a, Feb. 16-ah Vamur tlangah chhoin Henrova khuaah an lut a, Feb. 17, 1872 chuan Champhai Lungverhah an lut leh a ni.

Lungverh hmuna an awm lai hian Lalburha chu Chawnchhim hoin an bia a, Manding Sap chuan kutruak ngawta biak a duh lo a, an rallak leh silai an man sa an ken hnuah a lo be duh chauh a ni. Chawnchhima an awm lai hian Sukte an bei a, an lu lakte an la tar dul mai bawk a. Chawnchhimho chuan silai 12 an pe kirin Bawrhsap Edger leh a hote chu Chawnchhim atangin Tipaimukh lamah an kir leh ta a ni. Tipaimukh hi March 1872-ah an thleng a, Mizo leh Vaite chu Thelret hmangin an indawr mup mup a, hei hi Mizo leh Vai indawr hmasak berna a ni awm e. Hei hi thil chhinchhiah tlak tak niin Manding Sap rawn kal hian sulhnu tam tak a neiin Silchar atangin Champhai thlengin sipai tam tak nen an kal a, inremna an siam tak avangin an kir leh a, hei hi vawiin thlenga ‘Hmar Vailian’ tia sawi a ni.

Tichuan, Mizo Lalte chuan an chhehvela hnam dang awmte chu an beih leh tak fo avangin Mingoho chuan kum 1889 – 90 ah chuan Mizo Lalte tudai tur leh Mizote awp bet tak tak turin ruahmanna an nei ta a, hei hi a hmingah Chin – Lushai Expedition 1889 – 1890 tih a niin Mizo tawng chuan Vailen Vawihnihna tih a ni. Thuang khatna chu General Penn Symons kaihhruainain Burma atangin an rawn pan thla a, Thuang hnihna chu Colonel Vincent Tregear hoin Chittagong atangin an rawn lut bawk a, thuang thumna chu Cachar lam atangin WW. Dally hoin Suma Valley Military Police Battalion chuan Lushai Hills an rawn lut bawk a ni. Chutianga ruahmanna fel tak nena Mizo Lalte an rawn beih takah chuan Mizo Lalte chuan hmanrua an neih that tawk loh avangin leh an tlem zawk vang pawh a ni ang a, an tlawm ta a, kum 1890 May thlaah chuan Mizo Lalte chu tlawmin a tlawm ve lote pawh man an ni ta hlawm a. Chhinchhiah danah chuan Vailen Vawihnihna hunah hian Mizoramah Lal 71 an awm mek.

Chutia Kumpinu sorkarin kan ram an awp takah chuan Tisa leh Thlarau lama min awpbeh tum taka ruahmanna neiin Rev. William Williams chu Khasi ram atanga rawn lutin March 20, 1891 (Zirtawpni) ah Mizoram a rawn thleng a, amaherawhchu rambuai ala reh tak tak loh avangin rei awm loin April 17, 1891 (Zirtawpni) ah bawk min chhuahsan leh a. Chumi hnuah chuan kum 1894 January 11-ah Rev. JH. Lorrain leh Rev. F.W. Savidge te pahnih chu Mizoramah an rawn lut leh ta a. Anni chuan nasa takin kan khawsak phung leh engkim mai chu min rawn thlak danglam sakin kan thlarau lam nun thlengin kawng thar min zawh tir ta a ni.

Leave a Reply

error: Content is protected !!