- Mahmuaka Chhakchhuak
Thangthar ziaktu zinga langsar tak Rinfela Zadeng chuan lehkhabu ngaihhlutawm tak VAWIIN MIZORAM tih chu mitin chhiar theih turin a han buatsaih leh ta hi thil lawmawm tak a ni. Rinfela Zadeng hi Zobawk khua niin Aizawl Theological College (ATC) atanga BD chhuak a ni bawk a, tunah hian Cherhlun Presbyterian English Medium-ah Principal-in a awm mek a ni. Pathianthu zir chhuak zawng zawngte hi Pathianthuah ngei pawh hian an tui zui vek kher lo a, a tuizui zingah pawh hian ziakmi hi tlemte an la awmin chung mi tlemte zingah chuan Rinfela Zadeng hi chu a langsar pawl tak a nih ngei a rinawm. Lehkhabu pathum ziak tawhin nitin chanchinbu lamah pawh a thuziak hi hmuh tur a awm reng thei bawk a, a lawmawm hle a ni.
VAWIIN MIZORAM Lehkhabuah hi then sarihna thleng awmin chung then hrang hrangahte chuan thupui 38 a awm bawk a. A bu hi phek 194 thleng niin Rs. 250/- man a ni. lehkhabu man hi to kan ti hma viau mai a, a buatsaih tu lam tan ngei pawh hian ngaihtuah ngai tak a ni bawk. Kan lehkhabu sawi mek ngei pawh hi ka hriat sual loh chuan a puan (paper) hman hi Mizoramah chuan a tha ber chi niin a man pawh a to lo thei lo bawk a, hetiang paper hmang lehkhabu zingah chuan a to kher lo tih hi sawi hmasak ngai a ni. A puan hi a zangin leklam a nuam em em a, lehkhabu la buatsaih zel turte pawhin hetiang hi hmang uar sela a duhawm. Amaherawhchu sawi tawh angin a man a to phah deuh lo thei lo a, lehkhabu dangte nena khaikhin ralah chuan a thlanawm daih zawk a ni. Tin, VAWIIN MIZORAM lehkhabu hi a hmel hmang hrim hrim hi hmuh a nuam a, sap tawng takin a standard hle a ni. A kawm hmalamah hian Aizawl khawpui, Zarkawt Traffic point niin van ruahtui tlak zawhhlim ni awm taka mi kal lai leh Taxi U trun tur lai tak niin Aizawl khawpui tih erawh hai rual a ni loh avang hian a kawm aṭang ringawt pawhin ngainat a hlawh sa hrim hrim bawk. Phek hnung lamah hian Ziaktu hriat hlawh tak bawk F. Vanlalrochana thuziak thui vak lo a awm bawk a: Rinfela Zadengin he lehkhabu a buatsaih chhan ber nia lang Kristian Society tha, hnam zahawm leh tha zawk kan neih theihna tura theihtawp chhuaha a ngaihtuahna chu he lehkhabuah hian a awm thu a ziak a ni.
A bu chhung thu han thlir leh ila, he lehkhabu ziaktu hian a hmasa berah Zoram kohhran hrang hrang leh mipuite ngei pawhin nakin lawka kan la buaipui ngei tura rin Pathian awm rin lohna (Atheist) chungchang fiah takin a sawi a. Pathian awm ring lo, sakhuana atanga zalenna zawngtu hian engmah a thlak danglam theih chuan loh dan leh phuartu nei lo leh Pathian laka zalen taa inngaite hi Pathian rorelna leh engkim chunga thuneitu Pathian lakah chuan an zalen tak tak theih loh dan min hrilhin Pathian chu an ring lo mai chauh a ni tiin Pathian awm ring lotute chungchang min hrilh. A chang leh Science thiamna hmangin Pathian ropuina sawi nep an han tum thin bawkin mihring finna leh theihna hian Pathian nihna leh kan rinna te hi a chhui chhuak chuang lo a ni a ti a. Engtiang pawhin sawi dal tum thin mahsela Pathian ropuina a lang fiah telh telh zawk a ni tih min hrilh a ni. A pahnihnaah hian Kristiante rinna leh Pathiana an innghahna lam chipchiar taka chhuina leh finna thuk zawk hmuhchhuah tumna lam hawi sawiin Kristian Philosophy fiah takin min hrilh leh a, ngaihnawm taka sawiin Pulpit tlang atang ngei pawha sawi fo tur thu tha min hrilh a ni.
A dawt leh chiahah hian Kristiante rinna humhim chungchang sawiin khawvel mithiam chungchuang zingah ngei pawh Pathian a awm ngei leh awm ngei loh chiang lo a ngaihventu hi an tam a, chung zingah chuan langsar taka Pathian a awm ngei a ni tih rinna dodaltute chanchin min hrilh leh a ni. Chung zinga pakhat David Hume phei chuan kum 1779 daih tawhah khan Dialogues Concerning Natural Religion tih lehkhabu alo buatsaih tawhin chutah chuan khawvela sualna tam taka wm reng chung si a chung siamtu Pathian chu mi fing, tha famkim leh thiltithei anga ngaih chu a theih loh a ti a ni. A sawi dan chuan Pathian hi a awm tak tak a nih chuan a chhia leh tha insual renga buaina awm chinfel hi a ngaihsak lo hle niin a ngai a ni. Amah ang bawka Pathian awm ring lotu langsar leh dodaltu langsar tak Bertrand Russell pawhin he khawvela thil awm zawng zawngte hi Atom te’n tihpalh thilthua an phuah rem avanga lo awm a ni tiin Pathian awm a rinna chu nasa takin a dodal a. Hetiang bawk hian Richard Dawkins pawh chuan a lehkhabu ziak The God Delusion-ah chuan Thuthlung Hlui Pathian hi thawnthu zawng zawngah chuan mi hrehawm ber a ni tih a sawi theih a ni; Thikthu chhia, mi rilru te, hleih nei, phuba la duh, thisen chhuah duh hnam tithianghlim tu, hmeichhe haw em em, mawngkawhur te haw em em, chi inthliarna duhtu……. Tiin a sawi duah mai. Deut. 7;1-5, 20;16-18 thu kan chhiar phei chuan hetiang lam hawi hi a ziak kan hmu ngei bawk ang a, hetiang hi Dawkins chuan Pathian nihna tiin a sawi phahin Pathian tha leh hmangaihna nei tak chuan engtin nge hetiang thu hi a zirtir theih ang tih ngaihdan a neih phah a ni. Dawkins hian hetiang lam chauh hi sawi loin science hmangin Pathian a dodal bawk a, Science leh Pathian hi ngaihfin loh tur niin a ngai.
Tichuan Pathian awm ring lotute’n mi hneh hman tep tihah Pathian hi a awm ngei a ni tih lam hawia sawina chu phek dawt chiahah kan hmu lehnghal a. Ontological Arguments ti thupui hmanga ziah hi chhiar hmaih chi rual a ni lo. Thilsiam zawng zawng zingah hian a tobul leh a aia sang chhui phak thil (being) a nih chuan awmze awm lo mai a ni ang a, chu aia sang chhui phak loh thil awm chu Pathian a nih thu entirna hmangin min hrilh a, a bengvarthlak hle a ni. Helai hmunah chuan kan sawi tam lo mai ang a, ngaihtuahna ropui ber aia ropui a awm theih loh avangin Pathian a awm a ni tiin min hrilh. A hnung lam zel kan chhiar chuan ‘Pathian’ tih hi sakhaw tangkam mai em ni? tiin khawvela sakhua zawng zawngin Pathian kan zawng a, kan buaipui a, Pathian awm ring lotute nen lam Pathian awm leh awm loh hi kan buaipui thu min hrilh a. Pathian hi sakhua avanga awm chawp mai a ni lawng maw a tihte hi a bengvarthlak viau bawk.
Then khatah chhungthu chauh kan la sawi a, helai hmunah atang hi chuan kan sawi kim seng thei lo ang. Then hnihnaah hian Vawiina kan buaipui thil pawimawh tak tak thil panga min hrilh a. Hengte hi he Lehkhabu thu laimu ber niin a rinawm. Rilru lama natna kan neih tam tak dante leh chulama Mizo mipuite kan buai tak dante fiah takin min hrilh a. Kan pi leh pute hetiang lam natna hi an buaipui thin pawh kan hre lo nain tunah chuan natna langsar tak leh buaipui ngai tak a ni si. Chuvang chuan he lehkhabu ngei pawhin Eng nge a lo awm chhan tih leh Engtia hmachhawn tur nge? Tiin min hrilh a. Anxiety leh depression nei tawh leh nei mekte tan phei chuan chhiar hmaih chi rual a ni lo ang a, la nei ve lo ta tan pawh chhiar manhla tak tur a ni. A pahnihnaa Pastor lawmman chungchang min hrilh hi fiah taka sawiin a tawpah Pastor lawmman hi mipui pek niloin Pathian pek a ni a, mipuiin Pathian hnenah kan sawma pakhat kan pe a ni tiin fiah takin min hrilh.
Then hnihna chhunga thupui pathumna hi sawi uar tul tak a niin a lang a, nakin lawkah pawh kan la sawi uar viau zel pawhin a rinawm. Lesbian tih tawngkam pawh kan tunlai hunah chuan a mikhual ta lo hle mai a, Gay tihte Bisexual tih leh Transgender tih ngei pawh Mizo tawng ang maiin kan hre bel tain kan hre tam ta mawlh mawlh hle mai. He lehkhabuah hian chungte chu Engtia hmachhawn tur nge? Tih thupuia hmangin min hrilh a, tunlai khawvel kan hman mek hi ‘Mahni pawimawh berna Khawvel’ atanga engkim thlir a nih dan pawh fiah takin min hrilh. Eng vanga lo awm nge, Sual a ni em, Thuthlung Hlui leh Thuthlung Thar atangin tih leh Engtin nge kan dawnsawn ang tia sub-title dahin ngaihnawm leh bengvarthlak takin min hrilh. A dawt leh chiahah hian Pathianin rinna thuk zawk leh sang zawk neite chu hausakna leh malsawmna tak zawkin a vur dawn a ni tia zirtirna – Prosperity Gospel chungchang min hrilh leh a, a ngaihnawm hle a ni. Then hnihna chhunga a tawp bera a ziak – Mi dangte hratthiam leh hriatchian tih thupui hmanga a ziak hi mi zawng zawng chhiar theiha pho chhuah dan awm sela a duhawm hle mai. He thuah hian a ziaktu, Rinfela Zadeng hi Pathianthu zir chhuak a nihna pawh a takin kan hmu thei ang a, amah ngei pawhin a thuziak hi a taka a nunpui ngei zia kan hriat theih ngei pawh a rinawm. Chutiang bawkin keimahni ngei pawhin kan nunpui theih atana duhawm a nih bawk si avang hian helai thu hi chhiar hmaih chi rual a ni lo.
Then thumnaah hian thupui panga hmangin thu tha tak tak a ziak hmuh tur a awm a, a phek hmasa lam chhiar tui thei lo tan pawh helai thute hi chu in chhiar tui ngei ngei a rinawm. A chhan chu a ziaktu hian ama thil tawn ngei leh a hriat chian ngei a ziakin lehkha chhiar hlutna leh thuziaktu hlawkna a sawi mai bakah Lehkhabu chhuah chungchang sawi lehin Mizo tawng leh sap tawng pawimawhna fiah takin min hrilh. Kan pianpui tawng kan thiam loh chuan hnam bo kan ni a, Sap tawng kan thiam loh chuan khawvela mi bo kan ni thung tiin tawi famkim takin min hrilh. Then linaah hian Ram tha zawk tih hmangin phek 99 leh 118 inkar chhungah thupui hrang hrang panga hmang bawkin min hrilh leh a. A ziaktu hian thil tawn tam tak a neih tawhte atanga ziak emaw tih mai turin a thil ziakte hi fiah tak takin a ziak thei tlat mai hi a fakawm ngawt mai. Chipchiar takin helai hmunah chuan kan sawi tawh lo mai ang a, a bu ngei hi lo chhiar la ka duh che a ni. Theologian kamchhuak awm rengin a thuziakte hi Bible behchhan deuh veka a ziak a niin hetiang thuziak hi chhiar tur kan la ngah lo hle mai. Lal Isua leh Politics tih thupui hmanga a ziakte hi kan zinga Politiciante hian chhiar vek thei sela a va duhawm em. Manna Economy tih hmanga a ziakte ngei pawh hi chhiar nawn fo tlak a ni.
Then nganaah hian Zirna leh Media tih a rawn hmang leh a, chutah chuan thupui panga hmangin zirna leh media lam hawi thil chi hrang hrang a ziak a. Then ruknaah pawh Krismas lam hawia thuziak panga bawk dahkhawmin khawvel mamawh Isua a nihna te, Hriatchian ngai Krismas tihte, Mizo krismas hlaa kan tih dik lohte leh krismas leh lunglen tihte mai bakah krismas-ah i zai zel ang u tihte hmangin ngaihnawm leh chhiar manhla takin a ziak leh a. Then sarihna erawh mimal lam hawiin thupui panga bawk hmang lehin Mihring nun min hrilh leh bawk. He huangah hian mitinin kan mamawh leh tangkaipui tur thu tha tak tak a ziak a, hlawhtlinna chang turin hmanhmawh suh min tiin beidawnna tih beidawnna tur kawng min kawhhmuh nghal bawk a. Hmangaihna awmzia min hrilh leh in a tawp berah midang nuna kan buai leh buai loh tur thu min hrilh. Heng thu zawng zawngte hi kan sawtpui tur leh kan tangkaipui turte vek niin chhiar nuam takin a ziak a, reilote chhunga chhiar zawh mai theih turin thui lo tetein a ziak bawk a ni.
Rinfela Zadeng hian he lehkhabu a buatsaih chhan hi a sawi lang hauh lo nain a bu chhung thu kan chhiar erawh chuan fiah takin kan hriat theih ngei a rinawm. Chu a beisei chu a taka chang thei turin kawng min kawhhmuh chi hrang hrangte hi a chhiartu apiangte hian zawh theuh thei ila a duh a, chu kawng chuan ram tha zawk leh ram nuam zawk min thlen theih ngei pawh a ring nghal bawk a ni. Engpawh nisela, he Lehkhabu avanga sum leh pai ila seng a nih chuan i seng thlawn hauh lo ang a, kawng khat tala hlawkpuina i chharchhuah ngei ka ring a ni.