Lehkhabu Thlirna: Zofate u, finna zawng ula : Ziaktu – F. Vanlalrochana (MAL 2022 Book of the year top 3)

  • Lalhlimpuia Pachuau

A lehkhabu chhung thu kan thlir hma-in a lehkhabu hming ngawt pawh hi chai tham a tling a. Kan hriat tawh hnu mah nise hriatna mu hnu han sawi hmasa lawk teh ang.

Kum 1903 khan Zosapthara chuan, “Mizo kan ni, lawm ilangin” tih chu hnam rilru kan put theihna turin hla hmangin Mizote thinlungah a hnam hmangaihna mei si min fawh kaisak a. Tun hma chuan hnam anga rilru pu pha lovin, “Chumi khami lal khua chu ka ni” tiin mahni khaw lal hming chu an sawi hmasa ber thin.

Khawvel kan thlir pawhin Hnam rilru pu a, hnam leh ram anga tan rualna ‘Natiionalism’ chu French Revolution (1789) hnu lam khan a darh zau ve chauh nia ngaih a ni.

Kum 1792-a Captain Rouget De Lisle khan French Hnam hla ‘La Marseillaise’ a phuah khan French Hnam buaina (tualchhung buaina) an tawh laiin nasa takin hna a thawk a. Hetiang chiah hian British (God Save The Queen), China (March of the Volunteers), Russia (Gimn Sovetskogo Soyuzer) te pawn hnam pumkhatna atana hla tha tak tak an nei a ni.

Hetiang deuh chiah hian Zosapthara’n “Mizo kan ni lawm ilangin” tia mei det chu Thanga rilru-ah pawh a aia nasa zawka lo chhem alhin, kum 1908-1911 inkar khan “Mizo fate u, finna zawng ula” tih chu a lo phuah chhuak ve ta a.

Thanga hi a hming tak chu Laithangpuia a ni a, Thangthura tia sawi an awm bawk. Mizo zinga Matric Pass hmasa ber a ni a, Kum 1907 khan Cole Sap-in Scholarship a hmuhsak avangin Shillong-ah High Sikul a zawm ve a ni. Kum 1911 khan tha takin a pass a, Zofate zinga lehkha thiam hmasa Bawrhsap Pisa-a Clerk hna thawk thei a ni.

Kum zabi 20-na intan lai khan Thanga hian Mizo Hnam Vohna (Patriotism) a tuipui pha daih tawh a. Sap bel nawta inhlawh thin, Mairang harhna zuk paw chhuaktu Thanga hian “Mizo fate u, finna zawng ula” tih hla a phuah a, chang hnihnaa a sawiah hian,
“Ka nu, tap suh, vai ramah ka kal dawn
Rei lo te kan inthen ang;
Kan Pathian zarah kan dam tawn ang a,
Ka nu kan inhmu leh ang”

He lai kan han chhiar chuan Zikpuii Pa thawnthu, CC Coy rilru-ah a lo lang lo thei lo. Kan han sawi duah chhan chu heng hun laia Thanga rilru–a thlarau thawktu hian kan lehkhabu thlir tur ziaktu F. Vanlalrochana rilru-ah hian nasa takin a thawk ang tih a rin theih a ni.

A lehkhabu hming atang ngawt pawhin sawi tur a va tam em. Heti hian a chhung thu-a inziak tur awm ang chu kan rin thiam mai chuan ka ring. Hnam Vohna leh hmangaihna atanga lo chhuak a nih rualin mihring nun leh rilru put hmang hrim hrim siam thatna leh chher hriam duhna atanga lo chhuak a ni kan ti thei awm e.

He lehkhabu hian a tum chu Hnam Philosophy her rem a ni. Philosophy hi a mawl thei ang bera kan sawi dawn chuan “Love of Wisdom” tia hrilh fiah thin a ni a. Chu chu zau takin a theh darh leh theih ang.

Kawng engkima finna nei tura finna ngainatna, hriatthiamna kawnga inkhalhna tur thu awmze nei leh en liam mai mai loh tur, a bu-a a rawn sawi fiah dan ang hian, “Mihring nuna zawhna pawimawh inzawh a, chhanna zawnna” tiin kan hre thei ang chu. He hnam hian a hawi zawng hi a siam dik a ngai a, chu a hawi zawng her rem tura finna hmanga tuaihnumtu tur thu leh hla thawh hlawk tak tur chu he lehkhabu-a philosophy inphumte hi a ni.

Thupui hmasa pali hi tlema sawi deuh ngai a nih avangin kan sawi thui hlek ang a, bung then dawt leh atang chuan a hlawm hlawk hlawkin kan en tawh mai ang.

Lehkhabu Then 1-naah hian Finna bulthut thenkhat a rawn ziak a: Socrates, Plato, Aristotle leh Stoic Philosophy chanchin te an ni.

Heng zinga pakhat pawh hi sawi fe tham a ni a, ama’rawhchu he lehkhabu ziaktu hian lehkhabu a release hmaa a sawi angina mipui nawlpui hriatthiam chin tur leh ngaihnawm chin tur tlem te la chhuakin ngaihtuahna keu hawngtu tur chanchin a rawn zep mai chauh a ni.

Khawthlang ram Philosophy lungthu pathumte chu Socrates, Plato leh Aristotle te hi an ni. An zinga upa ber chu Socrates hi a ni a. Socrates chuan Plato a zirtir a, Plato chuan Aristotle a zirtir ve leh a.

Socrates hian lehkhabu a ziak lo a, a thu leh hla hi Plato leh Xenophon ten an lo ziak a. Anni hnen atang hian Socrates-a zirtirna kan hre thei a ni.

Philosopher Cicero chuan “Socrates hian Van atangin Philosophy a ko thla” a ti hial a. Dialectical Method hmangin zirtirna tangkai tak tak a pe thin a. Chu chu Elanchus tiin an sawi bawk.

Chu a zirtir danah chuan thupui chai theih tur a han chhawp chhuak a. Entirnan “Mawina hi eng nge?” tih ang chite chu inzawtin, hrilh fiah dan hrang hrangin an hrilh fiah zel a. an ngaihdan thawh khawm hrang hrang chu chhanna an thlifim ta thin a ni.

Socrates-a zirtirna ang hi tunlai thangtharte erawh chuan kan chhui chet chet chet peih tawh lo a, chhiar zau lo leh hre zau em em chuang si lo hian pawm loh leh ngaihdan zim tak kan nei a, kan thil hriat dik lohte kan pawm ngam lo va, kan thlasik mau puah phawng phawng ringawt hi he lehkhabu hian a fuh lo niin a ngai.

Hetiang zawnga kan ngaihtuahna siam rem hi he lehkhabu tir atanga a tawp thlenga a sawi tum chu a ni. Socrates-a ngaihdan atang chuan mahni hriat loh pawm ngamna te, mahni inbih chian ngamna te, chhungril nun tuai thar vte, tha famkim ni tura intuai hriam reng hi a duh a, chu chuan mihring nun hi kawng dikah a pentir thin a ni tih chu a zirtirna khaikhawmna a ni.

Eng pawh nise, Socrates zirtirna atanga thu chai tham tak tak a rawn tar lan hi sawi vek sen a ni lo a, a ngaihnawmna lam aiin finna thuril puak chhuah a tumna hi a lian zawk a. Mi fing Socrates chu tur hmanga intihlum tura tih a ni a. BC 399 khan a thi a ni.

“Plato-a, pa tlo” tih thupui-ah hian kan sawi tawh angina Socrates-a chu tur in turin Athens Sorkar chuan a ti a, a zirlai ni thin Plato chuan a haw em em mai a, Democracy rorelna chu tha niin a hre ta lo a ni. Plato chuan, “Ram chu mi fing leh tha berte kutah a awm tur a ni” tih chu a duh dan a ni a. A thens chu a tan a him lo niin a hria a, chumi hmun chhuahsabn chuan Pythagoras-a pawlte zingah a tel ren rawn a, kum 40 mi a nihin Greese ramah a kir leh ta a ni.

Plato-a hian kut chhuak ngaihlutawm deuh deuh pathum The Republic, The Statesman leh The Laws te a nei a. Plato hian “Ideal Sate” a nei a, chutah chuan mi chi thum Venghimtu, roreltu, hnathawktu an awm a. Chutah chuan rorelna tha a awm theih nan chuan Roreltute chuan zirna pangngai bakah Music, Gymnastic, indo thlengin an zir chhuak vek tur a ni tiin a sawi. He a duh tuina hian a kaihruai nasa hle a, Philosopher King chungchang pawh tam tak a rawn tar lang a ni.

Theory Of Form chungchang-a Plato-a ngaihdan inziak hi han tar lang ta ila. Entitrna apekah chuan Puk chhungah khaidiata hlin mi pakhat a awm a, puk chhungah chuan eng an chhi bawk a. Khawnvar engine a chhun theih chin chu kha puk chhunga awmin khawvel a hriat dan chu a ni.

Puk chhung nun atanga khawvel nun teh chu a fuh thei lo angin Pathian nihna leh dinhmun sawi dan chu a dang vek a ni. Puk chhung chu tuna khawvel ang hi a ni a, a pawn lam erawh khawvel tak tak (The world of Forms) a ni thung.

Heng hi Plato-a chungchanga thil langsar zualte an ni a. Sawi dawn chuan sawi tur a tam. Plato hian pa valai a nih chuan a ngaihdan a rum el ul khawp mai a, mahsela, a lo upat a, thil tam tak a tawn hnu chuan a inzirna leh hriatna a lo pung a, a ngaihtuahna khaw thlir a thlak hret hret a. A hun hnuhnung lama a thu ziakte leh a hun tir lama a thu ziakte chu a inang ta lo nia sawi a ni.

Aristotle chu Plato-a Sikulah kum 20 a inchiah a. Ethics, Political theory, Metaphysics leh Philosophy of Science lama hmahruaitu a ni. A ngaihdan sawi tam tak zingah ‘Pathian’ chungchang bik a sawina hi lo en ta ila. BC 384-ah a piang a, Isua pian hma kum 300 hma lamah khan a nun tam zawk a lo hmang tawh. Heti chung hian Pathian a awm hi a ring a, Kristiante Pathian ang hi chu a sawi a ni chiah lo thung.

Lei leh Vana thil thleng hi Pathian vang a ni a ti a. Khawvel thil thlengah hian a inrawlh lo a, Ama’rawh chu khawvelin thlen a tum leh khawvel awm chhan chu Pathian a ni tiin a sawi. Theistic Philosopher-te tanhmun pakhat, Cosmological argument hi Aristotle bul tan hi niin, Thomasa Aquinas leh mi dangin an hmang chho zel a ni.

Aristotle chuan Pathian chu Siamtirtu leh awmtirtu a ti a, Siamtui vangin engkim hi awm ve-ah a ngai. Thil engkim mai hi kawngkal mumal tak nei niin a hria a, Lei leh vana thil awm te kan thlir chuan siamtu leh enkawltu hi Pathian a ni tih a chiang niin a sawi. Aristotle chuan Pathian chu Actus Purus a ti a, chu chu danglam ve ngai lo niin a hria a ni.

Literature lama a ngaihdan leh a sulhnu tam tak hi tun hun thlenga thangtharte puitu a ni zel a. Plato chuan thil tak tak ni lem lo, mihring rilru so phulin a siam atangin Poet-te hian lem an chang mai mai niin a ngai a. A tak taka atanga peng bo hla hle-ah a hria a ni.

Aristotle ve thung chuan thil hmuh phak loh leh hriat phak lohva thil awm dan a nih an ganga sawi chhawng lovca a tulna leh tih loh theih lohvin a turna atanga sawi chhuah ta niin a ngai thung a ni.

Aristotle hi a hun lai ngaihtuah chuan mi thil hre em em mai a ni a. Tun hun thleng pawha pawimawh leh tangkai thei su kawtu leh lo thliar feltu a ni.

Greek mi pakhat Citium chuan “Mihring nun tha leh hlimna hi nuna thil lo thleng apiang lo pawm thiamna leh leilung dan hnuaia ibntuk luh tiamna te atangin a lo thleng a ni” tiin Stoic Philosophy bul tanna tura thu pawimawh a lo sawi chhuak a. Stoic Philosophy kan tih chuan thil thleng hi a nih dan anga pawm thiam leh hriatthiamte, thil tha zawk thlen theih nana inher rem thiam leh kan thunun theih thilte leh kan thunun theih loh thilte hriat chian a, pawm thiam te an ni.

Greek-ho khan an in an sakin mipui vantlang hman tur kalkawng a awm thin a, chu chu ‘Stoa’ an ti a. Chlai hmuna ding chuan Zenoa chuan a zirtir thin. ‘Stoa’ tih atang chuan Greek thu mal ‘Stoikos’ tih a lo piang a. Chu chu Stoic tih tobul a lo ni ta a.

Stoic-ho chuan an nitin nuna an thil tawn pawimawhte chu an ngai pawimawh em em a, chuta tang chuan an nun tana zirtir nei thei tur thu tha tak tak an chhinchhiah fo thin. Tihsual ka nei em, eng nge thil tha ka tih ve theih, vawiin lama ka tih loh naktukah mi dangte tan thil tha eng nge ka la tih theih tiin an ngaihtuah a. Tichuan mi tha zawk ni turin an muhil siai siai a, chu chu rilru thar nen an thawh chhuahpui ta thin a ni.

Stoic inzirtirna hi tam tak aswi tur a awm a. Heti hian Bung khatnaa thupui palite chu tlem azawng kan han sawi thuak thuak a. Bung hnihna atang chuan a thu funte kan sawi thung ang.

Bung hnihnaah hian nun bul thut, thupui then pasarih : hlimna, dawhtheihna, Angelte thlawh theih chhan, thu dik, a hun laia dik, rilru put dan dik, thu awih tih hmang ten a rawn ziak a. A chhunga inziak tlangpui chauh han sawi ta ila.

Carpe diem awmzia chu “Tuna I hun hman mek kha chen la, nakina thil lo thleng turah chuan I rilru tihah suh” tihna a ni. Tun huna kan hlim loh chuan nakinah a hlim ngawt theih loh. Tun huna hlim taka hunk an hman chuan nakin hunk an siam tha a ni zel zawk.

Seneca chuan “Tun dinhmunah khan lawm zir rawh, io neih chinah lungawi rawh” tiin a sawi a. George Elliot chuan mihring damdawi tha ber chu mi dang tana thil tha tih a, mahni tih tur tih leh tih loh tur tih loh a ti.

General San Tzu chuan, “Art of War”-ah heti hian a ziak a, “ I hmelma chua thinchhe viau a nih chuan, a thinchhiatna leh insum theih lohna kha hman tangkai tum rawh. Tihthinrim tum la, a hnen mai theih tur anga chak lo angina inlantir tum la, a chapona a chhuak ang a, insum thei loin a bei mai ang che” tiin a sawi a. Sipai hotute chu mihring insumtheih lohna hmang tangkai turin a fuih thin. Dawhtheihna hi mihring nun laimu a ni a, kan hmanhmawh luat vang hian kan che phelh pheng phung a, kan phak tawk sanga kan chanvo tur hmun sang hi kan chuan loh phah fo thin.

US Secretary of State hmasa ber, thu thiam leh mi ril Thomas Jefferson chuan Declaration Independence thuhmaah mi zawng zawng intluk tlang vek kan ni tih thu chu uar takin a ziak a. Chu chu President Abraham Lincoln khan innghah nana hmangin sal chhuahna dar a rawn vaw ta a. Chu intluk tlanna ziaktu hmasa Thomas Jefferson chuan sal erawh chu a nei ve a. A hun laia hian US Congress pawh an inhnial nasa a ni. A hun lai chuan sal neih kha dik lohna chu a awm lo.
Nimahsela miin an ti ve tho tih vanga eiruk leh sual lam thil pawm zamna hi kan ramah pawh thil pawi tak a ni ta. Danin a phal avanga eng emaw tihdanglam vanga hamthatna neih hi tuman min hrem phah dawn lo pawh a ni thei, a hun laia dik nia lang dik si lo hi a awm a ni.

March ni 11, Kum 1966 (Zirtawpni) zan dar 10 velah Thanthuama inah Rev. HS Luaia leh Darchhawna an inhmu a, Pu. Luaia chuan Aizawl atanga sipai lo kalte chu kap ve lo turin leh an nupui fanaute vanga lo inbengdai turin Darchhawna hnenah thu a chah a. Rev. HS Luaia hian sipaiho chet rawvazia a lo hmu tawh a, Lunglei mipuite chuan tawng ve lo se a duhpui a ni.

Darchhawna leh a thianpa Sangliana bakah Rev. CL Hminga te chuan Pukpui sipaite chu an va be ta a. “Kan lo kap ngei dawn” ti leh an ngen anga tih loh mai duh karah kah loh an titlu ta a. MNF sipaite chu Tlabung lamah kal a, East Pakistan lam pan an titlu ta a. Chutianga thu awihna avang chuan Lunglei khua chuan a tuar tur angina a tuar loh phah ta a.

Heng hi Then hnihnaa inziak zual zapui a ni a, a then thumna chu Khawvel hmachhawn dan a ni. Thil pawimawh tak tak sawi tur a awm lain a thui lutuk loh nan a pawimawh ka tih zual pahnih thum han tar lang ta ila.

Pu. Chhunga, Mizoram Chief Minister kha kum 1952-62 inkar khan hlawhchhamna leh harsatna lian tak tak a tawk ve nual a, 1972-ah erawh Kolasib bialah MLA atan thlan a ni a. Khang a hlawhchhamna leh vanduaina karah khan beidawng ngat se chu Mizoram CM hmasa ber a ni lo tawp ang. Tlona leh dawhtheihna hi tuma hneh theih loh chakna tui fim a ni. Hmanhmawh suh, I tlai palh ang e. I nih tur ang I thlen hma hian a lo lungawi palh ang e.

Mihring nun min tihmasawn lotu chu chan tawka kan lungawina hi a ni. Hmasawnna a dal thei a, kan hmuh tawka lungawina hian thil thar temna min titui lo vek fo a ni.

Chawimawi tlak chu chawimawi tur a ni a, fak talk chu fak mai tur a ni. Hitlera chuan amah thah tumtu nia a hriat General Romnel chu German Sorkar-in an tihlum a. Mahse, Hitler-0a laka kha chen lo rinawm tawh chu invuina ropui tak nena thlah liam a ni ta tho.

Sawi tur hi a va tam em. Heti hian he lai bung then hi khai khawm ang. Then thumna hian khawvel hmachhawn dan min zirtir a, mi chungah leh keimahni chung ngeiah rilru put dan tur , hma lam pan dan tur min hrilh a ni.

Then lina hi Mizote leh Kristianna tih a ni. Thupui 5 a rawn nei a : Pathian tih, Calvina zirtirna, Pathiana awm em, Kohna leh Rawngbawltu rawngbawlna tih te an ni.

A tawp khar nan he lai thupui zinga pakhat “Kohna” a rawn ziah hi en thuak thuak ang. He lehkhabu ziaktu hi a pa Pastor a ni a, a hna interview-naah, “Eng vanga Pastor zir lo nge a nih” an zawt a. Kohna dawn loh thu a sawi. KJohna chu eng nge ni ta ang?

U2 hotupa Bono-a hi Kristian tha tak a ni a, Ethiopia-a fahrah enkawlna hmunah a nupui nen an awm ve reng thin a. Africa naupang AIDS vei mekte chu a Pathianin a hmangaih lo ni ten a hria a, eng mahg tihsual nei lo chute vaka hrehawma an awm chu Pathian a chhuahchhal ve ta fo mai. Chutia atawngtai lai chuan a thinlungah, “Nangmah nei kha kal ta che, nangmah khan hna thawk ta che” tih chu a lo thleng ta. A thinlungah chuan, “Rock Star ka ni, Social Worker ka ni lo” tiin a lo tang ve tang tang tho a.

Nimahsela, kohna chu a thinlungah a chiang si. A hnu-ah chuan chu kohna chu hai der thei a ni ta lo.

Chung AIDS veite tan chuan Dollar Tluklehdingawn 15 zet a hai chhuak a, mi tam takin a sawmna tlawm tak chu an pawm zui ve ta a ni. Hei hi ni Kohna chu….

Sawi tawh angina he lehkhabu hian Mizote hi finna min zawn chhuahtir a, ngaihtuah zui tur thu thuk tak min hlui a tum a. A ngaihnawmna leh hriat nuam ringawt chhawp chhuah a tum lo. Ti tak taktute tana finna mei det a tum a ni.

Thanga’n kum 1908 bawr vela a chhungte hnenah engkim huama finna zir a a liam tur, a tum nghet tak a sawi chhuak lai hmu ve phak lo ma hila, mitthlaah hian a lo lang ve thei tlat. Heng hun laia “Mizo fate u, finna zawng ula” titu ngaihtuahna hi mit puttir ve a tum a. Nimahsela, heng hun lai leh tun huna finna kan zawn dan erawh a inang kher tawh lo ang.

Kan theihtawp kan chhuah a, kan ngaihtuahna he lehkhabu hmang hian kan tah hriam a, beiseina nung neia finna chu kan zawn chhuah a ngai ta e.

Leave a Reply

error: Content is protected !!