- K. Vanlalneiha (author, Zobawm Nula leh Keimi)
He lehkhabu hi lehkhabu ro tling ni a, lehkhabu ro tling kan tih hian chiang taka thil lo lang thin a awm a; chu chu a ziaktu thil tum (objective) leh a thil thlir dan (worldview)-te a ni. Thuziak danglam tak a nihna leh, tin Mizo te’n kan suangtuah ngai loh leh kan rilrua kan hisap ngai loh finna min lo chhawpchhuah sakna hian a Mizo hnam ang zawng tan pawh thil hlu leh ril a ni tih hai rual a ni lo. Mizote tan lehkhabu dangdai leh pawimawh, finna leh hriatna lama chang dang (paradigm)-a min hlang kai theitu tur a ni. A theih apiangin chhiar ila, a thla hle ang!
Science hi systematic discipline a ni a, chu chuan universe chungchang zirna chu testable hypothesis leh predictions angin hriatna a siam a, a buatsaih a ni ka’n ti thei bâwk ang. Tin, science hian hriatna rintlak min pek theih chhan nia lang chu, zir dan kalphung mumal tak hmanga theory belhchian dawl a pek theih vâng a ni. Chu vângin science background tha nei chuan a ma thil tàwn leh a thil hmuh te a enfiah a, heng kan ngaihdân te hi logically coherent system-ah a thlùnzâwm a, chutah chuan a logical conclusion te chu nature khawvela thil thleng thenkhat nen a inmil em tih finfiah a tum a, chu chu observation leh experiment hmângin a finfiah ta thin a ni.
- Indo anga kan ngaih chhan
Khai le, ‘Science leh Kristianna: A indo emt’ tih lehkhabu Dr. Krista Roluahpuia ziakah chuan i han inkhar hnân dáwn ta ila. A thu tlângban atangin a pui chho viau a, ‘Science history ziah dan leh Kristianna’ Bung 1 na kan chhiar chuan Positivism ho thlirna tlâng atanga Science history ziak thin a nih avángin felhlel a awm tih a hria a!
Chuvângin hetiang hian a ráwn kamthâwt nghé nghé a ni. ‘Philosophy chhungah hian positivism an tih hi a awm a. Positivism chuan tuna science leh mathemmatics discipline ang ngawr ngawr hian thil nihna a thlir a, chutiang chuan thil engkim mai hi hriat tiam a tum a ni. Thil zir chianna eng pawh: logic, mathematics leh science hmanga finfiah ang chi chauh hi a pawm a. Positivism chuan hmuh leh khawih theih loh thlarau lam thil sakhuanate a hnawl a; tin, metaphysics te, alchemy te, astrology te, natural magic te pawh hi positivism tarmit atang chuan belh chian dawl lo an ni vek a ni’ a rawn ti a. Heta bûng 1 na kan chhiar hian Science history ziak dán diklo in pawi a kawih thùi theihzia leh science hmêl hmáng hmuh khawloh laklawh pawh a âwm theih dan a rawn tar lang a ni. Tin, Logical positivism hi Logical empiricism emaw Modern empiricism emaw tia hriat a ni bawk a.
Bûng 1 naah báwk hian Literature lama a mikhual lohzia chu phek-32 naah hian kan hmu thei a, ‘Eng pawh ni se, science leh Kristianna inlaichinna awmze thuk zawk hre fiah turin, a history ziah dan leh history kan chhiar dan hi a pawimawh em em a. Science leh Kristianna chungchanga kan ngaih dan tam zawk hi science history kan hriatna atanga kan neih a ni’ tiin a ziak a. Hetah hian philosophy lama a dai thûkzia a hmuh nghál theih bâwk a. Sawi tawh angin history ziak dán leh chhiar dàn a pawimawh a rawn tih ang khân lehkhachhiar dan chi hnih a awmzia a ráwn nemnghet chiang hle a, nunin a mamawh tak a hmuh loh chuan kan rinna thlêngin a ngháwng thuizia te, a pawiziate hi he lehkhabu ziaktu hian a vàr pawh hle a, chu vângin hemi bung atang hian science history kan hriat dan tam tak a rawn thlak danglam ta a ni.
- Kristian leithaah science
Bung hnihna, phek-35 naah hian ‘Rinna bawk’ a rawn tih hian mihring nun chhûngril ber zuk khawih che thintu chu ‘Rinna’ a ni tih hi a chiang hle a, heti ang hian a rawn ziak nghe nghe a ni, ‘Thil eng pawh hi ti dâwn ila, kan thinlung chhunga thawh phawt (ignite) a ngai a. Science hmanga thil zir chianna (scientific investigation) pawh hi han kalpui tak tak dâwn chuan kan thinlungah awmze nei taka a thàwh phâwt angai a ni. Ka’n thinlunga awmze nei taka tháwk tur chuan, kan va zir chian tur laka kan rilru put hmang kha a pawimawh ta a ni’ tia phek-35 naa ‘rilru put hmang’ a rawn sawi chhuahna chhán hi, mihring nun reng reng hi mi dang nun dan entâwnna a ni deuh vek avángin fimkhur taka chêt lak a pawimâwhzia a rawn kâmkèu na pakhat niin a hriat a. Tin, Greek finna chuan modern science a lo pian theih nana science than chhoh zelna a tihthuanawp dan te, tin science chuan Pathian ropuizia a rawn tar langtu a nih zia a ziak uar hle a ni.
- Greek fate leh Latin fate
Phek 67-naa ni ruk chhunga Pathian thilsiam chungchang leh Greco-Roman science ka chhiar hian eng emaw hian min khawih che tlat mai a. ‘Greco-Roman science leh Kristiana chungchang hi chhiar nuam ka ti a. Lehkhabu ziaktu chu chhiartu pawh a nih tel miau avangin hemi chungchang phei hi chu ka chhiar rei khawp mai. Ka chhiar apianga ka rilru la deuhtu pakhat chu Hexaemeron chungchang hi a ni. Hexaemeron chu awlsam tea hrilh fiah dawn chuan, ni ruk chhunga Pathianin lei leh van (universe) engkim a siam dan sawi zauna leh sawi fiahna a ni’ tiin hlawm khatna hi han la chhuak lâwk ila.
Thil nimai theiah hian thudik hi a inphum reng tih helai thu kan chhiar hian a hriat theih viau mai, ngaih dan thar leh thlir dan tharte min neihtirin nun chhungril hlimna phak tawk te-in kan lo nei ve a, literature pawh a her danglam thei fu niin a rinawm e. Bung 3 naa a ziah tum ber nia lang chu Kristian hmasate kha Greek mifing pui pui leh Latin (Rom-ho) fing em em te’n an chawi seilen a nih dan rawn ziah a ni. Chuangin finna leh thiamna haw tur chi leh do tur chi an loh dan a rawn finfiah chiang hle! Kohhran hruaitu leh enkawltu pawh Greek leh Latin mifing em em te an nih zia ngaihnawm takin a rawn ziak a. Juda-ho ai atanga Greek leh Latin-ho atanga Kristiana inlet an tam fe zawk ziate pawh a rawn sawi tel a, chuvangin ‘Israel fate’ kan in tih ang hian ‘Greek fate’, ‘Latin fate’ i in ti ve ang u a rawn ti a ni. Hei hian ngaihtuahna a tikal thui khawp mai!
- Science hmasa pathumte
Bung 4-na, Science hmasa pathumte ka’n chhiar thlen chuan bung 1 na lamah a let zeuh thu kan hmu nghal thei ang. Hemi thupui hmang hian Aristotelian science leh Neo-Platonic science te, mechanistic science te a rawn kamkeu nghal a. Modern science, tuna science lo hringchhuaktute science 3 hi an innghahna philosophy-te nen lam chiang takin a rawn ziak a. Kristian sakhua nena inzawm vek, Kristiante science a nih zia a hrilhfiah chiang hle. Aristotelian Science huang chhungah chuan Pathian kha Logician angin an ngai a. Neo-Platonic Science huang chhungah chuan Magician (Dawithiam) angina an ngai thung a, tin Mechanistic Science chhungah chuan Mechanical Engineer thiam tak angina Pathian kha an ngai a ni. Chutianga Pathian en chung chuan an chheh vela thil thleng leh awmte kha an zir chiang thin a ni. Khuarel (nature) siamtu Pathian an rin tlat avangin khuarelah thil kal phung fel tak (natural law) Kristiante khan an beisei a, chumi avang chuan modern science a lo chhuak a ti a ni.
- Science chhungah khawnge Pathian a awm?
He lehkhabu hian science thiamna leh finna lo than chhoh dan, natural philosophy, theology leh science tarmit atangin a rawn zirchiang a ni ber a. Hemi avang hian science lo chhuah dan diktak leh a chhunga harsatna awm neuh neuh pawh hriat fiah a ti awl khawp mai. Chu’ng zingah chuan science tihmasawntu, modern science tipiangtu Kristiante’n science chhung atanga Pathian an hloh tak dan kha a ni.
Pathianin thil a siam khan a siam tawp a, an awm dan tur a ruahman a, chutiang chuan khua rel hi a kal tawp a ni ti pawl an awm a rawn ti a. A awm dan tur ruahman dan chu mathematical law hmangin a ni an ti a. Mathematical law hmang chuan khua rel Pathian kutchhhuak chu an han zir tak tak a, a lo ropui em em mai si a. Khua rel Pathian siam ropuina leh makna avang chuan a Siamtu an hre chang thei ta lo a ni. Chumi avang chuan thilsiam hmang veka engkim hrilhfiah tumna, materialism lamte a lo chhuak ta a, chu chuan Pathian awm rin lohna, atheism lamte a rawn hring chhuak veleh ta zel a ni tiin ngaihnawm takin a ziak a ni.
Tin, scientist thenkhatin Pathianin lei leh van a siam khan a thilsiamah a tel ve zel a. A Thlarau hmangin a chen chilh zel a ni ti an awm bawk a. Mahse, thilsiamah Pathian a tel ve anga va ngaihna khan thilsiam Pathian anga biak duhna (patheism) a hring tel veleh ta tho a. Chumi avang chuan hemi ngaihdan pahnih – a thilsiamah a tel ve zel tih leh an awm dan tur a ruahman a, a inrawlh tawh lo tih kha a buaithlak ta ve ve a ni. Mahse, a ziaktu hian scientist ropui tak tak Descartes te, Newton te, Boyle te, Leibniz te, leh midangte’n he buaina hi chin fel an tum dan – science chhunga Pathian a tel ve zel dan an ngaihtuah chhuahte ngaihnawm takin a rawn ziak a ni.
- Mathematics, Relativity leh Quantum
Dr. Krista Roluahpuia hian mathematics lo pian chhuah dan philosophy ngaihnawm takin bung 6 naah a lo ziak bawk a. Dik lo thei lo anga mihringin kan ngaih ve ngawt dan bulthut (metaphysics) te, tin kan chawh dan kalhmang (epistemology) te a rawn thlur bing a. Mathematics chu subject dang ang thoa dik lo thei ve tho a nih dan a rawn ziak a ni. Mathematics chu kan mit, beng, hnar, vun leh lei anga hriatna atan kan hman ang hian hman tur niin a rawn chhawp chhuak bawk a. Kan mitin Pathian lehkhabu kan chhiar a, A pawlna kan dawng thin ang hian mathematics hmangin Pathian thilsiam kan va hrechiang thei a, a siamtu amah nena inpawlna thianghlim kan nei thei a ti a ni.
Relativity ziah nan hian bung khat tawp a hmang a. Hetah hian relativity hian a hmaa science kalphung a tihdanglam zia a rawn ziak a. A hma chuan thil rih zawng, inkar hlat zawng leh hunte hi a thlirtu azira danglam thei lo angin science chuan a ngai a mahse relativity atang chuan a lo ni miah si lo tih a rawn thlur bing a ni. Tin, relativity hian a tum ber chu physical law kan tihte hi a danglam ngai loa, a ngai reng a ni tih finfiahna a ni tiin bung 6 na a rawn khar a ni.
Quantum mechanics a ziahna bung hi bung tawp ber a ni. Hemi bungah hian quantum science a danglam bik zia, a hma amite zawng zawng nen a inan loh zia a rawn sawi a. Modern science khan sakhuana te, metaphysics te, leh ethics te kha science atangin a thehchhuak a ni a rawn ti a. Mahse, quantum mechanics chhungah hian atom awm dan te, an nihna te, leh a dang tam tak engmah kan hriat chian theih loh avangin sakhuana, metaphysics leh ethics te, science chuan a lo mamawh ve ta a ni tiin ngaihnawm takin a rawn ziak a ni.
He lehkhabu han chhiar chuan hriatthiam awl tak ni miah si lo a ni a. Mahse chik taka chhiar chuan hriatna leh finna lamah thil thar hlir min fah a, a ngaihnawm takzet a ni. He lehkhabu hi Mizo Kristiante’n chhiar theuh ila. Kan rinna leh Pathian kan biakna kawngah min puih ngei ka ring a ni.