- R. Lalrawna
Mahmuaka Chhakchhuak, tunlaia ziaktu hriat hlawh tak chuan a lehkhabu pathumna tur ZOSANG tih chu a nu hming chawiin a han buatsaih leh a. He lehkhabu hi a belchiang hmasa ber tu ka ni mai thei a, a bul atanga a tawp thlengin ka chhiar chhuah vek avangin a chhungthu pawh ka hre ve nual a, lehkhabu chhiar tlak tak niin ka hria.
He lehkhabuah hian thu hlawm chi hrang hrang sawm leh paruk (16) awmin chungte chu; Changes I, II & III, Mizo District Council Chanchin, Thanpuii Pa ‘Kan Mizia’ thlirna, Mizo Tlawmngaihna siamthat a ngaih tawh dan, Mi bik James Dokhuma, Nun tam nei Zikpuii Pa, Lalmanga Section, Golden Temple beihna, Indira Gandhi hun hnuhnung lam, Rajiv Gandhi hun hnuhnung, Chhura chanchin, Little Boy leh Thlarawkpa Khuangchawi te hi a ni.
Heng thuhlawm hrang hrangte hi a mal mala sawiho tham a ni a. A bik takin ram leh hnam tluchhe tawh thawhlehna chanchin a ziah bik – Changes I – III te hi chu ram vei mite tan chhiar ngei ngei chi a ni ang. America ram tlukchhiatna ata an thawhleh dan chanchin hi a ngaihnawm em em a, kan ramah ngei pawh hetiang hian tlukchhiatna thlengin kan la tawn ve mai thei a, chung atan chuan he thuziak hi hre reng ila a tha ngei ang. German, Japan leh New Zealand ram tlukchhiatna ata an thawhleh dan a ziakte pawh hi chhiar nawn fo tlak a ni a, kum sawm tam liam tawh ami mah nisela kan ramah ngei pawh la thleng ve thei a ni. Entirnan sap tawng taka ‘spoon feeding’ anga ram mipui hruai chuan thinlung a ti noin thatchhiatna ruamah mi a hruai luh tawh dan chanchin chhiar tur awmte hi chhiar manhla tak a ni.
Mahmuaka hian ram a vei hle mai a, a thuziak hrang hrangte hi kan han chhiar pawhin ram veina lam hawi emaw tih vek tur a ni. Politics lam chanchina kan sawi tawp theih ngai loh tur Mizo District Council chanchin pawh he lehkhabuah hian kimchang takin leh ngaihnawm deuhin a rawn ziak a. A din tirh ata a tawp thleng, kum 1952 – 1972 thlenga ziakin a hunlaia dan chi hrang hrang pass te pawh a rawn tarlang leh bawk a, heng dan (Acts leh Rules) te hi vawiin thlenga la hman te pawh a awm. Hetiang taka MDC chanchin ziahna hi ka la chhiar loh vang pawh a ni ang a, ka la hmu mai lo a, kan politician-te bultan dan a ziak hi a bengvarthlak hle.
Thanpuii Pa ‘Kan Mizia’ thlirna a ziak hi chhiar manhla tak a ni bawk a. A chik hle mai tih pawh a hriatin a hawrawp zat, thumal zat leh tlar zat nen lam rawn tarlang vekin a chhung thute pawh a rawn phawrh chhuak tha hle. ‘Kan Mizia’ thuziakin a hunlaia boruak a neih dante pawh lehkhabu hrang hranga ziakte a rawn lachhuak bawk a, kawng zawhna neih tumte pawh an awm hial a nih kha. Khatiang taka thu dengkhawng ti mai ila, thu dik tak ni bawk si a ziak kha vawiina kan mizia nen hian a danglam em tiin han khaikhin ila a danglam vak lo ni awm tak a ni. Chuti a nih si chuan Thanpuii Pa ‘Kan Mizia’ thuziak ang hi vawiin hunah pawh ziah ala tul mai lawng maw a tih theih hial ang.
Mizo tlawmngaihna siamthat a tul dan a rawn ziah erawh hi chu a kimchang chiah lo nain a kamkeuna ang deuh chauhah ngai ila. A ni reng a, tun hma kha chuan Mizo tlawmngaihna kha a ropui em em thin nain khatiang kha tun hun atan chuan a rem vek lohna chin alo awm thei tawh tlat mai. Midangte pawh hian helam hi rawn ziak ve zel sela a thain a rinawm a, kan khawtlang nunah hian tlawmngaihna kawng hrang hrangte hi kan inhrilh mawlh mawlh a ngai a, kan thangtharte hian an hre lo mai ang tih pawh thil hlauhawm tak a ni thei bawk awm e. Sawi tur a tam mai a, James Dokhuma chanchin a rawn ziah pawh hi a bengvarthlak hle mai. Pu Doa kha a hrechiang taktu ka ni mai thei a, mi bik a nihna kha a awm nual thei ang. Thusawi thiam a ni a, lehkha ziak thiam a ni bawkin talent a nei tha em em a, an chhungkaw chanchin pawh a ngaihnawmin ama mimal chanchin pawh nileng daih sawi tur a awm hial awm e. Tunhnai lawka Hrangbana College-a a puala hun hman a ni kha lawmawm ka ti a, kan zirlaite hian Pu Doa chanchin hi hre thar reng sela ka duh a ni.
Nun tam nei Zikpuii Pa tih hmanga a rawn ziah pawh hi a ngaihnawm hle mai a, a chipchiar tha hle bawk. Chhungkaw pa a nihnaa a chhuanawm zia a rawn tarlang a, politics lama a chhuanawmna chi hrang hranga rawn tarlang lehin Mizo politics chanchina session neihnaa ‘No Confidence Motion’ pulut hmasa bertu a nihnate min hrilh lehin thu leh hla lama a chhuanawmzia min hrilh leh bawk. Zikpuii Pa hi a mimal chanchin hrim hrim kha a ngaihnawm a, a thiltih leh a kawngzawh reng reng kha a rualrem lo ve em em thin tak nain thawnthu ngaihnawm tak a tling. Chuti chung chuang thu leh hla lama a kutchhuakte hi luhchilh tham a tling thei zel bawk a, vawiin thleng pawha chhiar hlawh ala ni thei reng hi ropuina a ni kan ti lo thei lo ang.
Hriangtuinek khuaa hrilengin nunna tam tak a suat chanchin he lehkhabua hmuh tur a awm hi a bngvarthlak hle mai. Lalmanga Section hi vawiin thleng Phuaibuang khuaa YMA section pakhat hming an la puttir hi a lawmawm ngawt mai. Kum 1919 April leh May thla chhunga Zawnghri natna avanga mi tam tak boral a, a khaw nawta an mang tep hialna kha thil rapthlak tak a ni. Ni khatah mi 24-te an phum a, thlan pakhata ruang pahnih/ pathum phumna pawh an nei thluah bawkin he hri avanga nunna chan zawng zawng hi chhinchhiah danah chuan mi 380 an niin chhinchhiah lohte nen chuan mi 400 tling ngei tura ngaih a ni. Chutiang taka hri hlauhawmin a nuai chung chuan an lal fapa Lalmanga chuan ruang thiarin nitin hun a hmang a, a fakawm takmeuh. Tunlai hun ang chu nisela chuan chawimawina ropui tak neihna tham a ni a, tuna Phuaibuang khuaah an YMA section pakhat hming atana an hmang hi a lawmawm hle.
Mahmuaka’n a lehkhabu chhunga thu a dahte hi a ngaihnawm hlawm hle a, thil chhinchhiah tlak tak tak an ni. Sikh ho awmna hmunpui Golden Temple beihna chanchinte hi chhiar hlawh tak tur a nih ngei ka ring a, Indira Gandhi hun hnuhnung lam chanchin a ziahte leh Rajiv Gandhi thihna kimchang taka a rawn ziahte hi chhiar hmaih chiah ka ngai lo. Mizo thawnthua kan sawi ngun ber ni hial tur Chhura chanchin kimchang taka a rawn ziakte hi lo chhiar ve ngei ula ka duh a, thil tam tak bul tanna nia kan ngaih Thlanrawnpa Khuangchawi chanchin a rawn ziahte pawh hi thil chhinchhiah tlak tak tur a ni. Hetiang taka chi hrang hrang bu khata chhiar tur a awm hi a lawmawm a, a buatsaihtu Mahmuaka ngei pawh a taimakna a fakawm. A kamkeuna chauh kan han sawi nain lehkhabu dang pawh ziak zel turin duhsakna ka hlan nghal bawk e.