- Zoliansanga Tlau
“Science leh Kristianna a indo em?” tih lehkhabu hi nikum 2024 kum tawp lama tihchhuah niin, rei lo teah hralh zawh vek a nih vangin, kumin January, 2025 thla tir lam khan copy 700 chhut leh a ni a. KL Offset Printer atanga chhut niin phek 251-a chhah, bu khat cheng 300 man a ni. A kawm hmalam-ah hian planet lem leh biakin lem a chuang a, a kawm hnung lamah Rev. Dr. Rodinmawia Ralte, Rev. P.c. Lalropuia, Prof. Zaithanzauva Pachuau leh Rev. Dr. R.L. Hnuni te thuziak tawi a chuang bawk. Thupui pariat chaiin, science leh kristianna nen a inzawm zia kan hmuh thei a, a ziaktu hian a suihzawm zel bawk niin a ngaih theih. Footnote awm tel hian he lehkhabu hi a tihlu hle. A ziaktupa Dr. Krista Roluahpuia hi chu tunlai Mizote zingah hre lo fa an awm lo ang tih tur a ni ang. Science huanga Physics subject-ah PhD thleng zir a ni tih erawh kan tarlang tel hram ang. Ama’n “Engkim, mita kan hmuh theih leh hmuh theih loh, kan suangtuahna khawvel zawng zawng siamtu hi Pathian a nih miau avangin chumi zir chianna science pawh hi ringtute’n kan ngaihven a pawimawh ka ti a. Science pathian lova a siamtu zawk Pathian kan en tlat pawimawh ka tih em avangin he lehkhabu hi ka ziak a ni” (p.11) tiin he lehkhabu a ziah chhan a sawi a, hei bakah hian “Ka lehkhabu ziah chhan ber chu science leh kristianna hi inhal lovin an kal thiang thin a ni tih hrilh fiah tumna a nih thu in hriat vek tawh ka ring” (p. 140) tiin a ziak leh bawk. A thuchah hi chhiartute’n kan hriat chian a duh viau a ni ang, a thu chai a sawifiahna kal zelah kan hriat chian lehzual nan “chumi awmzia chu” (p. 40, 52, 73, 78, 86, 87, 103, 126, 141, 151, 162, 164, 171, 173, 175, 176, 180, 183, 185, 187, 189, 191, 192, 195, 200, 202, 204, 206, 209, 210, 2012, 2013, 214, 217, 226, 228, 231, 233, 235, 241) han tihte “kan hre thiam em aw?” (p.40, 49, 74, 78, 82, 136, 153, 172, 186, 195, 199, 201, 203, 238) han tihte bakah “i hre thiam em” (p.190) tiin min hrilhfiah nawn awn awn bakah kan hriat thiam leh thiam loh min zawt fo mai. Ziah zawm leh zawm loh chungchangah pawh hmun thenkhata “finfiah” a tih laiin “hrilh fiah”, “sawi fiah” tiin a ziak lawi a, ziah zawm tur ni awm tak zingah heng “thil tih theihna”, “duh thu sama famkim”, “khua rel” , “za bi” (leh a dang pawh a la awm nual) tiin a ziak bawk. Rual u zawk te’n ‘tarmit vuah’ tih tur an tih pawh “tarmit fim bunin” tiin a ziak. Chhutsual (typolographical error) pawh hmuh tur a awm. Eng pawh ni se, Krista Roluahpuia science-ah hian Pathian a ropui hle a, Pathian thilsiam zirchianna chu science tiin a sawi mai niin a ngaih theih a. Science leh mathematics hmangin Pathian nen kan inpawl thei niin a ngai bawk a, science innghahna “…mathematics pawh hi dik lo ve thei” (196) niin a ngai bawk. Sam Harris-a’n “The End of faith” tia a lehkhabu thupuia a hman chu, a ep zawngin Ravi Zacharias-a khan “The End of Reason” tiin lehkhabu a chhuah ve leh a, hetiang deuh hian Krista Roluahpuia hian “Thil eng pawh ti dawn ila, kan thinlung chhunga a thawh phawt (ignite) a ngai a. Science hmanga thil kan zir chianna (scientific investigation) pawh hi kan kalpui tak tak dawn chuan kan thinlungah awmze nei taka a thawh phawt a ngai a ni. Kan thinlunga awmze nei taka thawk tur chuan, kan va zir chian tur laka kan rilru put hmang kha a pawimawh ta a ni. Foster ngaih dan chuan khua rel thil thleng (nature) zirna discipline, tuna modern science-a chhuah thei tur chuan an va zir chian, khua rel thil thleng kha zir chian tlak, zir bing theih leh en thlithlai phu a ni tih an pawm phawt a ngai a ti a. Chumi zir chian tlak leh zir chian theih anga va pawm theihna chu rinna (faith) atanga lo awm a ni ta a” (p.35) tiin a science-ah rinna a awm ngei thu a sawi bawk. A lehkhabu phek tin han chhiar hian Science leh Kristianna inzawmzia kan hmu thei a, a inzawmzia kan hmuh theihna turin a ziaktupa hian a tarlang fo bawk. Tin, tunlai tarmit (modernity) thlirna hmang chauha thil hrilhfiah leh ziah avanga thil pawimawh dang kan hlamchhiah theih thu a tarlang bawk a, ama’n “Modernity han tih rikngawt pawh hian thil fel hlel a awm nghal teuh a, a chhan chu hetiang tarmit atang chauha thil kan thlir chuan sakhuannate a tel thei lo tlat a.” (p.100) a ti. He lehkhabu hi modern science pian theihna tura a kawng zawh chhuina a ni tel a, hemi chhungah hian kristian hmasate leh Greek finna, Aristotle, Plato te zirtirna leh midangte zirtirna chhuina, sawifiahna leh a inzawm zia tarlanna a ni tel a, a tawpah modern physics huanga Quantum Mechanics hmanga a hmawr bawk a ni. A chapter tinah hian Pathian a zep tel thiam hle bawk.
George Wald (Nobel Prize in Medicine, 1967)-a’n “Science chu zawhna nen an cheng dun rial a” (Synthesis of Science and Religion : Critical Essay and Dialogues, 1987, p. 8) a lo tih angin, eng vangin nge Krista Roluahpuia hian a lehkhabu hmingah hian ‘Kristianna leh Science’ ti lo va “Science leh Kristianna” tia Science a ziah hmasak zawk ni ang. Kristian tih chu “Krista zuitu”-te (JF. Laldailova, English – Lushai Dictionary, 15th Reprint, 2005, p. 93) tihna a ni a, “Antiokei khuaah chuan a ni zirtirteho chu ‘Kristian’ an tih hmasak ber ni” (Tirh.11.26) tih a nih avangin ‘Kristian’ tih hi Isua Krista atanga lo chhuak, a thih hnua amah zuitute’n he hming hi lo pu ta an ni tih a hriat theih. Aristotelian Science hi BC zabi 4-na atanga lo awm chho tan a nih chuan Science hi a lo upa tawh hle a ni ang. Hei vang hian em ni Krista Roluahpuia hian Kristianna aia Science a ziah hmasak zawk nachhan, nge ni a hetiang lam pawh ngaihtuah chuang lovin a ziak tawp zawk. Mahse, Kristian ni tura thil lo zik chhuah chhoh dan Bible atanga enin, Isua pian hma daih atanga chhut theih a ni ve thei tho. Amah Krista Roluahpuia’n “Kawng hrang hrang atanga han chhui han chhui pawh hian modern science hi kristiante fa hrin a nihzia a lang fiah viau zel a ni” (Science leh Kristianna a indo em?, First Edition – 2024, Reprint – 2025, p.59) a tih hian ‘Ancient science’ a awm ngei ang tih a rin theih nghal a, chu chu ‘Kristian’ awm hmaa lo awm tawh niin a ngaih theih bawk. Eng pawh ni se, he lehkhabu han chhiar zawh takah chuan a ziaktupa hawi lam leh thlek lam ngaihtuahin ‘Kristianna leh Science’ tih aiin “Science leh Kristianna…” han tih chu a inhmeh phawt mai. A chhan chu Science a hmelhriat hnuah Kristian sakhua hi chiang takin a hmelhriat tan chauh niin a ngaih theih, ama’n “Physics zirlai nih chuan rin aiin science tarmit atang chauha thil thlir a lo awl khawp mai a. A rukin rei tak chhung chu rinna lamah ka buai ve a ni. Science chuan hmuh theih leh khawih theih thil hmang chauha thil a hrilh fiah avangin Thlarau Thianghlim leh a hna thawh rinna lamah te khan min hnuk hniam hman viau mai a…Science lo zik chhuah (science history) dan leh a nih phung (science philosophy) ka hriat chian loh em avangin science ka pathian hman tep zawk a ni tih ka hre thiam chho ta a! Ka inhmuh chhuah dan vel chu mi zinga tlangaupui tha niin ka hria a…Pathian zangaihna, hmangaihna leh khawngaihna a Fapa Isua Krista kal tlanga lo lang ropuizia hi a aia nasa zawkin min chantir zel a ni…Kraws hmangaihna leh khawngaihna ka hriat chian hnu hian thil dang hi ka lungkham em em tawh ngai lo va. Chuvangin, he lehkhabu hi kan tlangzarh ve thei tak takte a nih chuan mual lo liam ve dawn ta pawh ni ila, ka hahdam thei tawh ang!” (p. 7-10) a tih avangin.
Nikum 2024 kum tir lam-a lehkhabu chhuak, “Pathian Hi a Awm Tak Tak em?: Philosophy Leh Science atanga Thlirna” tih ziaktu Rosangpuia Fanai pawh kha Pathian ringtu kristian chhungkhuaa piang leh seilian niin kum 13 a nih kum, 2006, December thlaa Pastor PL. Biakchhawnna’n Tahan-a rawngbawlna a neih khan Pathian chhandamna awmzia hriain a piangthar a, chutia a hlim em em lai chuan rinhlelhna leh zawhna chuan a nunah bu rawn khuarin “Pathian hi a awm tak tak em tih te, Pathian hi a awm a nih pawhin tuin nge siam tih te, Pathian hian min hmangaih tak tak em tih te, Pathian hi min siamtu a ni tak tak em tih leh, zawhna hrang hrang chuan ka ngaihtuahna a luah khat ta tlat a” tiin a sawi a. Kum 2013-a Washington Adventist University-a Bachelor of Science a zirna chuan a thil thlir dan tlak danglam sakin, ama’n “Zawhna hrang hrang ka neih thinte leh Pathian awm ka rinhlelhna te kha thilmak a lo ni miah lo. Zawh awm ngawih ngawih pawh an lo ni ve ngei niin ka hria. Science ka zir tam tawlh tawlh a, siamtu a awm ngei nia ka rinna chu a lo nghet tawlh tawlh a, lehkhabu ka chhiar tam tawlh tawlh a, zawi zawiin ka zawhna hrang hrangte chu chhanin an lo awm a, rinhlelhna ata rinnah rahbi ka rap chho ta zel a ni” a ti thei ta a nih kha. (Pathian Hi a Awm Tak Tak em?: Philosophy Leh Science atanga Thlirna, 2024, p.4 -14). Krista Roluahpuia pawh hian “Natural philosophy (Science philosophy) lam ka chhiarna hian Kraws awmzia te min hmuh fiahtir deuh deuh a” (p. 8) a ti a. Heta ‘Natural philosophy’ a tih hi Pure science an tih zingah a bikin Physics ( hmana Natural Philosphy an tih) kha a ni a (The Hutchinson, Dictonary of Science, 1995, p. 523), ‘Philosophy of nature’ tiin an sawi bawk a, ancient leh medieval hunlaia physics, astronomy, biology leh metaphysics hmanga natural world zirna a ni. Ama sawi danin “Tunah phei chuan philosophy of science leh natural pilosophy lam hi physics ka tui ang chiah hian ka tuipui a…” (7) a tih hian ‘Tunah phei chuan ‘philosophy of science’ leh ‘philosophy of nature’ lam hi tunlai (modern) physics ka tui ang chiah hian ka tuipui a’ a tihna a ni. Ama’n “Modern science leh hmanlai science danglamna lian tak pakhat chu hmanlai science chu logical reasoning-ah a innghat a, modern science erawh chu logical reasoning leh experiment hmanga finfiahnaah (emperical) a ngai pawimawh ve ve thung” (p.55) a tih bawk kha.
‘Science’ tih hi latin tawng ‘Scientia’ tih atanga lak niin, hriatna, thiamna (Knowledge) tihna niin, “any systematic field of study or body of knowledge that aims, through experiment, observation and deduction, to produce reliable explanation of phenomena, with reference to the material and physical world” tih a ni (The Hutchinson, Dictonary of Science, 1995, p. 523). Sap tawnga ‘Christianity’ tih chu “Krista Kohhran, Kristianna” (JF. Laldailova, p. 93) tihna a ni bawk. Krista Roluahpuia lehkhabu hming awmzia nia lang chu, Science leh kristian nihna hi a indo em, a inkalh em tihna a ni ber ang. Hei hian Bible leh Science a khawih tel nghal a; mahse, he lehkhabu ziaktu hi chuan a lehkhabuah hetiang lam hi chu a telh lem lo, “Englightenment philosopher leh scientist thenkhatte’n Kristian hmasate, finna leh thiamna do ber (anti-science) anga an sawi tlat hi chu zawmpui diak diak a har thin viau a ni! Eng pawh ni se, Bible lam atanga chhui zauna lam chu ka lehkhabuah hian ziah lan tam ka tum lo a. Kristian hmasate hun laia thil thleng, Bible pawn atanga thlirna lam chhawp chhuah ka lo tum dawn a ni” (p. 61) a ti.
Han peng lawk ila, Dr. Pc. Biaksiama khan ‘Bible leh Science’ Vol – I, (First Edition – 1988, Second Edition – 1996, Third Edition – 2007) a tichhuak tawh a. Science aia Bible rintlak zawk zia leh dik zawk zia chu Creationist-te thu leh hla leh Science vek hmanga a chhuina ni berin a hriat a. K. Lalchhandama’n (Department of Zoology, PUC) he lehkhabu a bihchiannaah “He buin min fah a tum ber chu he khawvela chengte zawng zawng hi Pathian siam kan ni tih piah lamah, Bible a ngit a ngeta pawm a, khawvel hi kum sang tlemtea siam, Nova lawnga dam khawchuakte atangin leilung luahtu nungcha chi tin hi an lo piang darh ta tih hi chatuan hawlh tlang thudik fir kak a ni tiin leh, a lehlamah science thiamnaa an chhut chhuah van (universe) leh leilung upat zawng te, thlahtu bul atanga nungcha chi hrang hrang lo insiam dan evolution an tihte hi chu rin thu phuarpawleng, ‘Setana bill’ chhang a ni tih a ni ber” tiin a lo sawi tawh a. Tin, he lehkhabuah hian science thu a awm loh thu hetiang hian a ziak bawk, “A thu ken zawng zawng tih theih tur hi science atang chuan a leh a linga vut tui thlawr bel tih tur a ni thung. A bu hmingah a tel ve tih mai lovah chuan science thu leh hla reng reng a chuang lo va. Bible thu pawm dan zim tak, creationism thurin a rawn bepui mai a ni, a ziaktu awmhawp thu pawh a ni lo va, creationist-te thu leh hla thlankhawm Zotawngin min hlui a ni ber. Science lam hawi intial ve teuh pawh scienctific literature atanga lak ni lovin, heng creationist-te thukhawchang vek hi a ni” tiin (Science Vision 7(3), July – September, 2007, 90-95: Bible leh Science Bihchianna Hmasa). Hei hian a tarlan chu Bible leh Science chungchanga science a thlirna lai tawk turin science-ah a chiang lo niin a ngaih theih a, Bible bik pawh hi a lehkhabu tihchhuah tho ‘Bible leh Science Vol -II’ Revd Chuauthuama’n a review-naah “Bible ram mite chuan lei hi a zawl duai, van kaikulh khawng takin khuh tlat angin an ngai thin. P.C. Biaksiama erawh chuan Bible ziaktute hian lei mumzia pawh an lo hria a ni tih tan chhanah Harry Rimmer-a’n Isaia 40:22-a ‘leilung khualkhungna’ a hrilhfiah dan a rawn thur chhuak a. Mahse, helaia ‘kualkhungna’ hian Bible hman danah chuan lei khuhtu van dumpawl, Juda-ten khawng bura an ngaih khi a kawk zawk. Lei mum thu sawi nan an hmang ngai lo…P.C. Biaksiama hian Liberal Theology a beih nasat ang bawkin Form Criticism pawh a bei nasa a, Tradition Criticism leh Redaction Criticism erawh chu a nek nep deuh…Miten Conservative pachal leh kulhpuia an ngaih John Scott-a te meuh pawh P.C. Biaksiama mitah chuan an tling zo dawn lo niin a lang. Ani chuan, ‘Bible hi Pathian thu a ni a, mihring thu pawh a ni’ a ti mauh mai si a…Biblical Criticism zawng zawng hi a mausam ta vek emaw tih mai turin a bei nasa hle a, mahse, amah ngei pawhin chik taka thil chhuina (criticism) hmanrua tho hmangin a ngaih dan chu nem ngheh a tum leh lawi si a. Khawvel thiamna lo thang zel atanga miin Bible thu dik hmuh chhuah an tum dan chu hnawlin, khawvel thiamna tho (Science) hmangin Bible thu dika a ngaih dan nemngheh tumin a bei leh si hi thil inchu lo a ni” (Kum Sawmhnih Sulhnu, Second Reprint – 2010, p. 116 -121) pawh hian P.C Biaksiama Bible thlir dan tur pawh a hriat thiam theih deuh ruak ang. Thil pawimawh ni ta chu kan rilrua awn lam kan neih mite hriat tura kan tarlanin, kan awn lam ni lo, a ep zawnga thil awmhote chu ar chuk tui lo va chhuah khera, a nihna bak baka sawi leh deua nuihsawh kher a tul lo ang. Mizo-in Bible leh Science chungchang kan hriat dan leh kan hriat theihna hnar P.C. Biaksiama lehkhabu (Sap tawngin awm nual mah se) hian lai takin thil a thlir lo va, Bible ngaihhlut lutukna lamah Science hmuh hniam theihna kawngka a hawng a, Bible rintlakzia sawifiah nan Science a hmang leh tho si. Hei vang hian Krista Roluahpuia hian Science leh kristianna sawifiah ngai nia a hriat avangin a lehkhabu hi a ziak ta a ni ang. Rev. Dr. Ramengliana chuan “Chuvang chuan alawm, Science ngaihsan avang maia Pathian awm rin loh hi a finthlak loh ni. Science in sakhua a kalh si lo. Princeton mathematician David Berlinski-a’n, ‘Science hian sakhua hi a kalh angah kan ngai a nih pawhin, scientific theory te vang a ni lo tih hriat tel a tha. Heng theory te hian Pathian an sawi te ngai si lo va. Scientist thenkhatin Pathian awm lohzia anmahni pindan chhung atanga an sawi pap pap hian Science thudik awm sa sawi an ni lem lo, Pathian awm leh awm loh chungchang phei chu hla tak a ni’ tiin, amah sakhaw mi tak ni lem lo mah se Science hminga miten sakhua an beihna chu thiah tumin Science-in a thlen theih chin an sawi a ni. USA-a National Academy of Sciences pawhin, ‘Sakhaw thenkhat zirtirna leh evolution inkalh anga ngaihna chhan chu Science leh sakhua hian khawvel chungchangah zawhna inang lo an chhang ve ve a. Lei leh van awm chhan leh hringnun thiltum te hi Science-in a hriat tum a ni lo. Science leh sakhua hian hringfate tan thil pawimawh tak tak an lo thlen tawh a, thil hlu tak tak an thlen zel bawk ang…Science chu he khawvel hmuh theih chin sawifiahna a ni a. Hei bak hi a pen thei lo va, hemi khawvel piah lam sawina a ni lo. Pathian awm leh awm loh chungchangah chuan Science-in thuthlukna a nei lo’ tiin a lo puang zawk hial a ni” a ti. Prof. Zaithanzauva Pachuau pawhin “Scientist thenkhatin Pathian do ni awm taka thu an ziah avanga Science-in Pathian a do anga ngaih rikngawt hi a dik tawk lo. Entirnan, musician thenkhat chu atheist firfiak anga ngaih theih an ni a, chuvang chuan music hian Pathian a do kan ti ngawt dawn em ni? Atheist puipa zinga mi Richard Dawkins-a leh Peter Atkins-a te thuziak tam tak te hi chu chik taka chhut chuan a scientific lem lova, tam tak chu thudik hrulah an rin dan (belief) thiam deuhin an ziak tih hriat a tha…Science hian thlir dan pawm bik a nei lo va, chumi khami thlir dan chu pawm tur a ni a ti ngai lo va; mihringin kan thlir dan kan lo neih sa kha Science-ah kan seng lut zawk thin a ni. Genetics zirna lama lar tak, atheist ni bawk, Richard C. Lewontin-a chuan materialism hi miin thupuiah an neih tawh chuan Science hian thu awih harsa leh dik hlel deuh pawh sawi mah se, a lamah an tang zel tih a sawi” a ti bawk (Hringnun Zawhna Ril: Pathian a awm nge awm lo?, 2015, p.52 & 24 – 25).
Dr. P.C. Biaksiama vek khan “Science chu thil dik tak hmuh theih a tarlang a, chawhchhuah theih, finfiah theih thil zirna hi a ni” a tih leh “Science chu thudik zawnchhuahna a ni” (Bible leh Science – Vol – I, Revised and Enlarged 2007, p.2 & 3) a tih hian ‘Rational Realism'(” chuan Scientific law te hi thudik emaw, thudik anga pawm theih hnai ber emaw a ni a; Science chuan thutak zawngin, leilung leh khawvel hi a nihna anga puan chhuah a tum mai a ni”) tarmit vuah chungin a sawi tihna a ni a. Rational Realism bakah hian ‘Rational Nonrealism’ (“Science hian thil nih dan dik tak a phawrh chhuak zo bik lo va, a thil sawi ang diak diak hi a nih dan a ni chuang lo, a lan dan hnai ber a sawi mai a ni”) leh ‘Nonrational Nonrealism’ (“Science pawh hi ngaihdanin a kaihhruai a ni a, theory inkalh te hi suihrem theih a ni lo va, tan bik nei lo va ngaih Science thuneihna pawh hi a buaipuitu pawl (Scientific community) thua kal deuh mai a ni”) tih pawh a la awm (Hringnun Zawhna Ril: Pathian a awm nge awm lo?, 2015, p.49 & 50). Dr. P.C. Biaksiama Science hmuh dan hi J.P. Moreland-a’n scientism-ah pawh Strong scientism (“There are no truth apart from scientific truths, and even if there were, there would be no reason to believe them”) a tih nen a inzul hle (If God Made the Universe Who Made God?, Reprint – 2009, p.189). Krista Roluahpuia’n “Positivism chuan tuna Science leh mathematics discipline ang ngawr ngawr hian thil nihna a thlir a, chutiang chuan thil engkim mai hi hriat thiam a tum a ni. Thil zir chianna eng pawh : logic, mathematics leh science hmanga finfiah theih ang chi chauh hi a pawm a…hmuh leh khawih theih loh thlarau lam thil sakhuanate a hnawl a” a tih angin Dr. P.C. Biaksiama khan Science chungchangah Positivism hmangin thil a thlir tih a chiang hle a, hei vang hian a science leh a bible hi a inkalh niin a ngaih theih. Dr. P.C. Biaksiama thu vuakthlak pakhat “Kan taksa hriatna chi nga ten an hriat a, an hmuh a, an tem atanga an tarlan theih chinte chu…a tawi zawngin science chu hmuh theih thilah a innghat thung” (BS, p. 4) tih chu K. Lalchhandama’n a pawmpui lo hle a ni ang, “A hming chauh tal pawha science huanga baptisma chang tlak lo, science-a hmethai chem bila bil tih tichiang tur tawk fangin, ‘ Kan taksa hriatna chi nga ten an hriat a, an hmuh a, an tem atanga an tarlan theih chinte chu…a tawi zawngin science chu hmuh theih thilah a innghat thung’ (p. 4) tiin zirtirna bulthum a’n hawng phawt a, a zirlaite chu an fail chiang ngawt ang. Tunge atom hmu tawh? Tunge quark lo hrual mum? Tunge hydrogen bond lo zai chat? tunge DNA lo phiar chhin tawh? ban han phar huk teh u. Tumah reng an awm lo, pakhat te mah. Science chuan hmuh theih leh theih loh te, finfiahna leh tanchhan (evidence) ziktluak tak hmangin a chhui chhuak mai a ni” a ti hmiah mai . Prof. Zaithanzauva Pachuau pawhin “Science chuan khawvela thil awm, eng emaw dan (law) mumal takin a thunun chu hypothesis, experiment, data, evidence, modified hypothesis, theory, prediction, explanation leh a dangte hmangin sawifiah a tum a” (Hringnun Zawhna Ril: Pathian a awm nge awm lo?, 2015, p.27) tiin a sawi bawk.
Hei vang hian bung khatna “Science History Ziah Dan leh Kristianna” tihah hian Krista Roluahpuia hian, Science History ziah dan a ngaih pawimawh tluk zetin a ziaktute a ngaih pawimawh thu kan hmu a, chutah chuan tawp mai lovin a chhiar tute pawimawh thu pawh a sawi, “Science leh kristianna inlaichhinna, awmze thuk zawk hre fiah turin, a history ziah dan leh history kan chhiar dan hi a pawimawh em em a” (p.32) tiin. Science history ziaktute chu history lamah thiamna nei lo leh positivism tarmit hmang chauhva thil thlir thinah a ngai a. “Positivist-hoin science history an ziah dan hi historian-hoin history ziah dan phunga an duh loh em em, a dingchang ber leh a thleng sang ber tarmit atang ngawr ngawr hmanga va ziahna ang chi kha a ni ber a” (p. 16) tiin a ziak bawk. Hei hian a hrin chhuah chu ama’n “Kan hriat awm chhun chu – hmanah chuan Science leh Kristianna a indo thin tih kha a ni leh mai a” (p. 14) a tih kha a ni. Science leh Kristianna indo tirtu zinga pakhat a tih pawh John William Draper niin, a lehkhabu ‘History of the conflict between Religion and Science’ tih a ziah vang niin a sawi. Science history-a hming chuang Giordano Bruno pawh kha ‘Science avanga martar’ anga hriat niin tarlan ni mah se, positivism thlirna ni lo va myticism, magic leh sakhuana hmanga thlirin Copernican astronomy tantu a nihna aiin Hermetic zirtirna a tlangaupui vanga hal hlum niin he lehkhabu ziaktu hian a tarlang (p.18). Krista Roluahpuia hian Science history ziaktute chu “idealist historian” ni se a duh a, “Idealist historian chuan khua rel kal phung (nature) leh kan rilru ngaihtuahna (mind) hi a thliar hrang a; he mite pahnih atanga a hrang ve vea hriatna leh finna lo awm pawh an ngai pawimawh ve ve a ni. Science chuan khua rel awm dan leh nihna lam a thlur bing niin an pawm a, chu chu natural science an ti. Tin, rilru ngaihtuahna lamah chuan sakhuana te, ethics te, art te, literature te, psychology te, socilogy te, political theory te leh education te an tel a ni” (p.27) tiin idealist historian nihna a sawifiah tel bawk.
Teb Cabal-a’n “Bible-Science inhnialna lian tham pathum chauh kohhran hian a hmachhawn tawh a, chungte chu: Copernican Controversy, Darwinian Controversy leh age-of-the-earth Controversy” tiin a sawi a (If God Made the Universe Who Made God?, p.125). A sawi hmasak ber “Copernican Controversy” chungchang hi Krista Roluahpuia hian a lehkhabuah hian a chhuiin a ziak nual a, a phena thil awm min hrilhfiah fo bawk. Copernican astronomy chu Heliocentricism tih nen thuhmun niin ni (sun) hi a laiah awmin planet te’n an hel kual tih zirna a ni a. Hetih hun lai hi Aristotelian philosophy-in mipui a thunun lai leh kohhran ngei paw’n a awn lam a ni nghe nghe. Hei vang hian Heliocentric model aiin Geocentric model in a buk a rit zawk ang tih a rin theih. Tunlai mi nawlpuiin Kohhran leh Science a indo nia kan sawi fo nachhan, Galileo-a leh kohhran buaina kha kohhran leh science tiin kan hriain kan sawi mai thei a; mahse, Krista Roluahpuia hi chuan a pawm lo va “Kohhran leh science innghirnghona ai mahin Aristotelian philosophy science thar lo pian dawn avanga buaina kha a lian zawk a ni…Copernican theory kha science dang, neo-Platonic science lo chhuah theihna tura hma hruaitu a lo ni ta chiah bawk a ni. Chumi science chuan pawm dan leh tih dan thar a neih ve si avang khan awlsam tea han pawm nghal mai kha a har viau dawn a ni…A tawi zawngin, Galileo avanga thil hmuh chhuah avang hian natural science leh philosophy chhungah buaina a awm tihna a ni ber mai” a ti (p.21&22).
Bung hnihna “Science, Kristianna Lei Thaah” tih thupui hmanga a thuziah a tlipnaah chuan “…Kristian lei tha atangin modern science hi a lo to a, lo thang chho zel a ni tih kan chhuina a ni. Kristian thlirna atanga chhuina a ni ber a, tarmit hran daih atanga thlirna pawh a awm teuh thei ang” (p. 58 & 59) a ti a, “Kristian thlirna atanga chhuina a ni ber a, tarmit hran daih atanga thlirna pawh a awm teuh thei ang” a tih hi ka pawmpui viau mai, a chhan chu kan tarlan thupui ni kher loa thupui dang hmanga a thuziak chhiar pawhin, a Biliography a tarlan-te hian rilru lai tak put a tihar thei ang; tunlai Pathian awm ringlo, Scientist-te thu leh hla, kristian pawnlam mite thuziahte pawh tarlan nual theih ni se ka lo ti ve e. A tikimtuah ‘The four horsemen of New Atheism’ an tihte zinga sakhuana leh science indo tira inhmelmak tir tute awrawl pawh hriat tel ve a chakawm tho. Mahse amah Krista Roluahpuia vek hian chik taka a zir chian hnuah “Kawng hrang hrang atanga han chhui han chhui pawh hian modern science hi kristiante fa hrin a nihzia a lang fiah viau zel a ni” (p.59) a tih avangin Kristian ni ve lem lo te, Pathian awm ringlo te tan pawh, a ‘bias’ a tih theih chuang lo ang. A hun hmasa lama Pathian awm ringlo ni thin; mahse a thil hmuh chhuah avanga kristian ni ta Lee Strobel-a chuan “Mak ka tih em em chu, ka finfiahna atangin Science hian ringhlelh chunga Bible-a Pathian ang maia lang Siamtu rinna a thlawp tih min hrilh hria hi a ni. Ka thil hmuh chhuahte hian min tiphur a, tichuan history lam ka hawi ta a…Dik taka sawi chuan, kristian-te thurin chungchang thukzia leh zauzia ka hriatna avangin mak ka ti em em zawk a. Tin, midangte ang bawkin chanchinbu lam hna leh dan chungchang lo zir ve tawh ka nihna chuan duhthlan tur dang min nei tir thei lo va; thu dik lam hawi mai chu ka tih tur a ni ta. Tichuan, November ni 8, 1981 khan ka thil zir chinnaa evidence-in min hruaina lam, pan turin rinnaa ke penin, Isua zuitu ka lo ni ve ta a. Ka nupui thil tawn ang bawkin a hnu zelah ka nungchang leh nunphung, ngaihhlut leh dah hmasak chu thil tha zawngin a inthlak danglam ve ta a ni” (If God Made the Universe Who Made God? Fourth Reprint – 2009, p.4) a ti kha. Eng pawh ni se, “Eng vangin nge kristiannain a nawr kal European cultur-ah hian modern science kan tih hi a lo pian kher? Chhan a awm a ni. Chu chu kan ngaihtuah ho dawn a ni.” (p.34) a tih chhanna chu, “Europe nun phung leh ram inrel bawl dan kha Kristian culture nei a ni tlat a ni. Kristian Bible thlirna, Judeo -Christian thlirna tarmit kha an bun tlat a ni. Kan thil zir chian tur, khua rel thil thleng hian awmze nei leh pawimawh tak, kan hriat ngai loh hmuh chhuah tur min pe thei a ni tih rinna miin a neih theihna hian a huam zau viau mai a. Chumi avang chuan Kristian philosopher-te kha an inhawng zau khawp mai a. Pearcy leh Thaxton-te phei chuan Kristian philosopher-te khan anmahni ngaihtuah chhuah philosophy ni lo hmanga khua rel zir chiannate pawh kha an ngai pawimawh thei zel a, Aristotelianism leh neo-Platonism phei chu anmahni Kristian pumah an chher hriam tha leh a, thil tam tak zir nan leh hrilh fiah nan an hmang a ni tiin an sawi” (35 & 36) tih a ni, hetiang a nih avang hian tuna modern Science kan tih hi kristian theologian leh kristiante’n Pathian thilsiam an rin dan leh Greek finna hmer kawp atanga thil chikna leh tihchhinna hmanga lo in chher chho niin a ngaih theih.
Bung thumnaah hian “Kristian Hmasate leh Greco-Roman Science” Bible-a Thuthlung Thar hi Greek tawnga ziah a ni kha. Bible ziaktute a bikin Thuthlung Thar ziaktute kha Greek finna leh thiamna khan a chiah hneh hle niin he lehkhabu ziaktu hian a ngai a, Greco-Roman Science (332 BC – 642 AD) leh kristian hmasa te kha an lo inhnim hnai hle bawk a ni ang tih a rin theih nachhan chu “Monastery leh Cathedral school lamah Pathian zirnaah pawh zir tel ngai a ni ta zel a. Tin, University hmasa ber kum za bi 11-na chhoa a din khan theology degree nei turin quadrivium (geometry, arithmetics, astronomy leh music zirna) khi an zir phawt a ngai a, chu chu hun rei tak chhunga University zirna an kalpui dan pawh a nih kha. Heng hun lai pawh hian Kristian hmasate khan Science leh finna hrim hrim hi an do lo a ni tih chu a tin zawn theih viau mai” (p.4) a ti hian a tarlang thei ang. Greek finna leh Pathian an hriat dan dawh zawmin modern science pian theihna tur kawng kha kristian hmasa te khan an lo sial hle a nih tih hemi bung atang hian a hriat thei a. Modern science-a inertia, momentum tihte hring chhuaktu chu Greek Kristian philosopher John Philoponos-a niin a tarlang bawk. Ronald Nash-a’n, “For more than a century, liberal critics of the Christian faith have been claiming that early Christianity was heavily influenced by Platonism, Stoicism, the pagan mystery religions, or other movements in the Hellenistic world” (If God Made the Universe Who Made God?, p.59) a tih chu pawmpuiin “Kristianna chu Greek leh Latin, hnam changkang leh fing sate chawi len a lo ni reng mai si a. Chuvangin, ‘Israel fate’ kan intih ang tho hian ‘Greek fate, ‘Latin fate’, kan intih a rem lutuk tho a ni!” (p. 94) a ti. Hetiang hian a khaikhawm, “Kristianna kal phungah hrim hrim khan finna leh thiamna lam, philosophy leh science a tel nghal a ni tih a ni deuh ber mai a. Chu chu kristianna a pian tirh atanga intan nghal a ni. Enlightenment hnua thil hriat sual vawrh darh (myth) avang leh history, tunlai tarmit atang chauha thlirna ngawr ngawr atanga ziah a tam em avangin, kristian hmasate kha finna leh thiamna do bur angah kan ngai tlat a. mahse, hemi bung 3-naa kan thu ziakte atang hian modern science pian theihna tura an thawh hlawkzia leh finna lam zirna chi hrim hrim kha an sakhuanaa bet that a nihzia kan hmu fiah theih ka ring a ni” (p.99) tiin.
Bung linaah hian “Science Hmasa Pathumte” tih thupuiah hian Science pathum : Aristotelian Science, Neo-Platonic Science leh Mechanistic Science te tarlan a ni a. Ama’n, “Aristotelian science chhungah chuan khawvel hi thil nung lian pui angin an hmu a ni. Neo-Platonic science chhungah ve thung kha chuan Pathian kha Magician ropui tak angin an ngai a. Mechanistic science chhungah erawh chuan khawvel hi khawl angin an hre thiam a; Pathian pawh Mechanical Engineer thiam tak ang niin an pawm a ni…Aritotelian science hian thi nung lam zirna, bilogy-ah a thawh hlawk em em a, Neo-Plationic sceince erawh chuan Chemistry, Astronomy lamah hmun pawimawh tak a chang a. Mechanistics science ve thung chuan mechanics (thil chet dan zirna) lam zirnaah te, themodynamics lamah te bul tumtu tak tak a ni. Chutih rual chuan, modern science atanga thlirin, science kal phunga awmze nei lo (irrational) ber leh thlarau lam tel tamna ber, neo-Platonism hian a thawh hlawk ber a ni tih erawh kan hre thiam thei awm e” (p.140 – 142) tia kan hmuh ang hian science pathumte thil thlir dan a hriat thiam theih deuh ruak ang. Aristotle-a finna leh theology suihfinna chu Scholasticism tih a ni a, suihfin tura a hnar kai tu ber pawh Thomas Aquinas-a (c. 1225 – 1274) a ni a. Zikpuii pa’n “Pipute hla pangai kha thesis ni se, missionary-ho hla chu anti-thesis a lo ni ang. Mahse, missionary hla kan thiam chian theih loh avangin kan rilrem zawngin hla chi hran kan siam chhuak a, chu chu synthesis a ni” (C. Lalawmpuia vanchiau, Tualchher Criticism, 2024, p.119) a lo tih angin Aristotle-a’n lung (Heart) hnathawh a hriat dan kha ‘thesis’ ni ta se, Galen-a lung hnathawh hriat dan chu ‘anti-thesis’ a ni leh ang a, William Harvey-a chuan Aristotle leh Galen-a te hriatna phiar zawm a, ama zir chhuah nena a suihfin chu ‘synthesis’ a ni ang. Science pawh hi hmasawn zel leh mi hmasate lo hmuh chhuah anga, a hnu leh mite zirna atanga danglam thei leh danglam fo niin a hriat theih. He lehkhabu ziaktu hian Aristotle-a science a sawifiahnaah hian inkalh deuh awmin a lang a, “Modern sceince leh hmanlai science danglamna lian tak pakhat chu hmanlai science chu logical reasoning-ah a innghat a, modern science erawh logical reasoning leh experiment hmanga finfiahnaah (emperical) a ngai pawimawh ve ve” (p.55) a tih laiin “Aristotelian science hian thil nung (organism) nihna atanga zau taka thil dang thlirna lam a ken thuk avang leh a taka enchhin (emperical experiment) lam a hman nasat avangin medical science zirna lamah a thawh hlawk hle a” a ti leh lawi a. Ancient science huangah hian Aritotelian science hi a tel lo zawk em ni dawn le?
Neo-Platonic science hi Greco-Roman hun laiin Kristianna chhunga seng luh a ni a (p. 101 – 111), “sakhuanain hmun pawimawh tak a chhanna science, neo-Platonic science hi kum za bi 16 leh 17-na lama science an kalpui dan kha a ni” (p.127). Ama’n”mak deuh mai chu Copernicus khan experimental data thar eng mah a nei lo a, neo-Platonism zirtirna avang liau liauin ni zawk hi leiin a hel a ni a ti thei a ni” (p.113) a ti a. Scientific Revolution thlentu pawh Heliocentric theory a ni thu a sawi tel. Sawi chhunzawm zelin, “kan sawi tum ber pakhat chu, leiin ni a hel tih va pawm theih mai lohna kha kohhran leh science inkar ni loin Aristotelian science leh neo-Platonic science inthialna angin thlir thiam a pawimawh tih hi a ni. A dik a ni, a chhan chu heliocentric theory khan experimental data hmuh tur engmah a nei lo va, ngaih dan thar (philosophical ideas) a nihna bak sawi tur an nei lo. An innghahna ber pawh, heliocentric hmanga ni leh thla leh arsi kal kual dan an han chhut khan, an mathematics chawh dan kha geocentric aiin a awlsam zawk tihna a ni mai” (p. 116) a ti bawk.
Mechanistic science Galileo-a kha a bul tantu a ni a. Krista Roluahpuia hian, “Copernicus-te angin neo-Platonic science zir dan a kalpui ve tihna erawh a ni lo a. Neo-Platonism chhungah Copernicus-te kha chuan van lam atangin chhinchhiahna emaw thu ruk eng emaw an beisei thin a; mahse, Galileo hi chuan chutiang chu a beisei ve lo. Kepler-a’n planet-in ni a helna kawng hi a bial lo va, a sawl a ni tih pawh kha a pawmpui chuang lo va…Mathematics taka thil a zir theihna kha ani chuan a ngai pawimawh ta chat a ni. Chuvangin a rin a Pathian pawh kha mathematician ropui tak angin a hmu tlat a” (p. 131- 133) a ti. Rene Descartes-a khan he mechanistic science leh theology hi a thlunzawm a, ani chuan Pathian chu engineer thluak tha chungchuang niin a pawm a, lei leh vana thil awm zawng zawngte Siamtu Ropui ber angin a ngai a ni (p. 135 & 136). Isaac Newton-a chungchang hetiang hian a sawi, “Newton-a hi neo-Platonic lutuk, Pathian ring em emtu a ni. Mahse, englightenment hnu modern science chhungah chuan Pathianin hmun pawimawh a chang tawh si lo. Chuvangin, a hun laia enlightenment philosopher-hoin Newton-a philosophy an lem duak duak theih nan, a mechanistic science-na lai hmang hian Voltaire leh enlightenment puipate khan Newton-a kut chhuakte kha an han zuar ta vak mai a. A neo-Platonic em emzia lam an sawi tel duh tawh bawk si lo. A sakhaw rinna te, alchemy thiam a nihna te, science chhunga thlarau lam hna thawh (active principles) ringtu a nihnate an han hlihsak ve ta mai a nih kha!” (p. 138) tiin.
Bung ngana “Science Chhungah Khaiawh Nge Pathian A Awm” tih thupui hmanga a thuziah hi a pawimawh hle a. Ngun taka chhiar ngai leh ngaihtuah ngai thil a ni. Krista Roluahpuia hian, “Tunlai mite chuan sceince lo zik chhuah dan an ngaihtuah apiangin science leh kristianna indo angin an ngai zel a. Mahse, sceince than chhoh dan hi chik zawka kan en chuan, kristian scientist leh philosopher-te’n Pathian awmna tur (role) chungchangah buaina an nei a ni tih kan hre thiam thei ang” (p. 143) tiin a’n sawi hawng a. Sawi chhunzawm zelin, “Classical sceince kan tih mai, tuna kan science sawi pathum ngaihtuah chhuaktute kha kristian an ni deuh vek a. Chuvangin, Pathianin lei leh van (universe) a siam khan engtia awm zel turin nge a ruahman tih zawhna chhanna khan science pathumte kha a then hrang a ni ber. Lei leh van a siam khan an awm dan tur (natural law) a ruahman a, a thlah zalen tawp a, a inrawlh tawh ngai lo nge? Nge nia a la siam mek a, a la inrawlh ve zel zawk?…” (p. 144) tiin zawhna a siam. A chhanna chu (He lehkhabu ziaktu ziah danin) Pathian awmna science neo-Platonic leh Pathian awmna science no tho mah se, Pathian sawi bo theihna science, mechanistic science te pahnihte hi suihzawma phiar zawm tur a ni. Tin, Newton-a pawm dan a tih, “Pathianin thil a siam a, a ruahman dan anga a kaltir khan active principles hmangin a tel zel a, planet-te pawh kum za sang tam tak chuang aia rei chutiang chuan an thlawk kual thei a ti a. Mahse, Pathianin a awmpuina leh hruaina hmangin a zu siam rem zeuh zeuh a tul niin a pawm thung…Newton-a tan khan khawvel (universe) hi sana lian pui ang a ni ve tho a. Mahse, sana pawh kan siam that a ngai zeuh zeuh ang hian khawvel (universe) Siamtu pawh hian a thawm that zeuh zeuh a ngai a tihna a ni ber” hian nature chungchanga Pathian inrawl dan a sawifiah viau mai. Pathianin khawvel a siam khan an awm zel dan tur a duang sa vek a, mahse, an awm dan tur kha a tidanglam thei a, siamthat a ngaihin a siam tha thin bawk. A thil siamte chu vilin hmu vek mah se, an awm zel dan tur a lo ruahman angin an awm choh a phalsak niin a ngaih theih. Newton-a pawm dan hi neo-Platonic science leh mechnistic science-in Pathian pawimawhna an sawina aiin Pathian a dah chungnung zawk niin he lehkhabu ziaktu hian a ngai hial nghe nghe.
Krista Roluahpuia hian bung ruknaa “Science Innghahna Mathematics: Dik lo Thei Lo a Ni Em?” tihah hian science pathum te zinga pahnih neo-Platonic science leh mechanistic science te khan mathematics an hmang tam niin kan hmu a. Euclid-a khan mathematics innghahna, dik lo thei lo, a dik leh famkim nghal, finfiah pawh ngai lo (axiom) a nei niin a ngai a. “Mathematical law chuan natural law awm dan a hrilhfiah ve mai emaw an tih lai khan, thenkhatin natural law thlentirtu emaw an ti chho tan ta a” (p. 176), “Science-in a tum ber chu he axion hmanga mathematics han chawh a, thil nihna dik famkim (truth) zawn chhuah a lo ni ta a ni. Ziah tawh angin, axiomatic method chuan thu dik sa (axion) atanga awm ze nei taka ngaihtuahna (logical reasoning) hmangin thu dik dang hmuh chhuah an tum thin a ni” (p. 177), hei hian mathematics chu dik lo thei lo, famkim niin an hria a, thil tihchian nan leh sawifiah nan mathematics hman kher a ngaih phah ta hial a; mahse, kum 1820 atang khan methematics innghahna axiomatic method-ah hian dik hlel a awm niin an hria a. Hei vang hian Krista Roluahpuia chuan, “…mathematics pawh hi dik lo ve thei, kan mita kan hmuh zawng zawng a rin tlak loh ang chiah hian a rin tlak bur lo tihna a nih chu. Mahse, kan mitin, kan bengin thu dik famkim (truth) kan tih chu kan hre thei tho si a ni. Chtiang chiah chuan mathematics pawh hi Pathianin khua rel kal phng a din dan leh ruahman dan va hriat chian nan, leh Amah pawl nan kan hmang dawn tihna a nih chu. I mita Pathian thu i chhiarin Pathian i pawl thin, i benga Pathian fakna hlate i nghahthlak khan i danglam thin. Chutiang chuan mathematics hmanga Pathian thil siam ropuizia i hriat thiam khan, Amah nen inpawlna thianghlim i nei ve tihna a ni” (p. 196) a ti.
Bung sarihna “Einstein-a Relativity Theory” tihah hian Albert Einstein-a Special theory of relativity (1905) leh General theory of relativity (1915) chungchang Mizo tawnga sawifiahna leh sawi zauna a ni a. N. Malsawmtluangi leh P.C. Lalremruati te’n thawk duna kum 2023-a an lehkhabu tihchhuah ‘Universe (Mizo Tawngin)’ tihah pawh khan Einstein-a Relativity chungchang hi an ziak nual a. Heng lehkhabu pahnihte hi Relativity chungchang Mizo tawnga sawfiahna pangngai deuh an ni mai thei. Sap tawng lamah chuan chhiar tur a awm nual tho nachungin Stephen Hawking-a’n ‘A Brief History of Time’ kum 1988 kuma a tih chhuaha mi kha hriat a awlsam viau bawk.
He bungah hian Einstein-a theory hi Postmdernism thupui zinga pakhat relativism (thu dik a awm chuang lo va, a thlirtu a zira dika dik lo mai a ni) tih rin dan nen hriat pawlhin Einstein-a theory a lo lar viau khan relativism dikzia nemnghet angin an tarlan fo a ni awm e. A dam lai pawh khan Albert Einstein-a khan “Philosophical relativist kan ni lo e” (p. 214 – 215) a lo ti hial a. A thlirtu a zira danglam a tih chu hmun, thil pahnih inkar (space) hi a ni a, a theory-in “…a tum ber erawh chu, physical law te hi a pangngai reng , a danglam lo tih finfiahna kha a ni “, “…physics law-te hi a thlirtu a zirin a danglam ngai lo va, khawi hmun atang pawhin teh ila a inang vek a ni; khuarel kalphung (natural law) hi a pangngai reng a ni tihna a nih chu”. Krista Roluahpuia hian Einstein-a theory avang hian kristiante kan buai tur a ni lo va, “A thil siam ropuizia hai lanna a ni zel a ni” (p. 215 & 217) a ti then mai.
A bung tawp berah hian “Quantam mechanics – Science Thar Ber Chu” tiin QM chu Sub-atomic particle hmanga thil zirna tiin a sawi mai thei ang a. Jeremy Royal Howard-a khan ‘Does the “New Physics” conflict with Christianity?’ tih thupui hmanga a thuziahah, “…QM overturn natural law and rationality, leaving us with an incomprehensible, uncreated universe. Standard physics says matter can be neither created nor destroyed by naturally means, but some scientist (falsely) claim that quantam particles naturally pop in an out of existence. From this, leading atheists claim the whole universe ‘sprang’ into existence naturally. No Creator necessary. Furthermore, they say even God exists and created the universe, QM show He made a world He cannot control…In summary, the new physics highlights human finitude but does nothing to overturn God as a Author and Ruler of creation” (If God Made the Universe Who Made God?, p.128 – 130) tiin a ziak a. Krista Roluahpuia pawh hian, “Quantam khawvel chu engtin nge a awm chiah, eng nge a nih chiah hre vek rih lo mah ila. Tin, a tangkaina avang te, eng emaw nihna danglam tak a neih avang tein miin zir thin mah se. Khua rel thil siam hi, Pathian inpuanna (Book of nature) a nih miau avangin, a nihna kan hriat chian nan, Amah nena inpawl nan leh a ropuizia hmuh chhuah nan quantam mechanics pawh kan zir zel dawn tihna a ni” (p. 244) a ti.