TLAU HNAM CHANCHIN LEH THLAHTU CHHUINA

  • Zoliansanga Tlau

Tun tumah hian Tlau hnam chanchin leh Tlau thlahtu kan hriat theih chin kan chhuiin kan enho dawn a. Chumi hma chuan kan pu puite lo chhuahna bul leh thlang kan tlak dan kan chhui hmasa phawt ang a, kan lehkhabu innghahna tur chu :

Mizo History (Mizo Hnam hrang hrangte chanchin) tih lehkhabu, 2011, 2015-a tihchhuah Hrangthiauva ziak leh
Mizote thlang thlak thu (China ram atanga Burma, Mizoram leh a bak thlenga Mizote thlang tlak dan, Mizo history chik taka chhuina) tih lehkhabu, 2023-a tihchhuah C. Chhuanvawra ziakte a ni ang. ‘Mizo Chanchin’ B. Lalthangliana ziah pawh kan hmang tel ang.

Mizo tobul chu a indawtin hetiang hian kan sawi thei ang : Mongoloid, Tibeto – Chinese, Tibeto – Burman, Assam – Burmese Branch, Kuki – Chin group tiin. Kan pi leh pute khan China atangin Tibet-ah, Tibet atangin Burma-ah, Burma atangin Mizoram-ah, tichuan, hmun dang dangah an pem kual ta niin alang. Pu B Lalthangliana chuan “Mizo thlahtu bulte China ram chhim chhak velah chengin, Tibet leh Burma ram hmar nena inrina velah an tawlh thla zel a, Burma ram hmar thlang Hukawng Valley-ah lo tawlh lutin, Chindwin lui an zawh chhuk zel a, Chindwin kama an chen hnuin tuna Kabaw Valley kan tih takah hian an awm ta a. Tichuan, Tibeto-Burman zinga tel hlawm hrang hrang nen Mizo pi pute chu an tla hrang taah dah ila a sual awm lo ve” (Mizo Chanchin, Third Edition – 2023,p.185) a ti a. C. Chhuanvawra paw’n “China rama Yunnan province leh a kiang vel atangin Tibeto-Burman tawng hmanghote chu a hlawm thei thei la inhlawmin Burma ram lam panin thlang an lo tla a. Hukawng Valley-ah AD zabi 4-na velah an lo thleng thla a. Hukawng Valley atang chuan heng – Kachin te, Meitei te, Mizo te hi an inkawp bik deuh tawh ni awmin a lang a. Kachinho Kachin rama an inbenbel hnuin Meitei leh Mizote chu la inkawpin Kawl phai hi an lo lut a. Chutah chuan an awm ta phawt a ni tih China ram atanga Burma ram lam pana thlang an lo tlak dan an sawi chu a ni kan ti thei awm e” (p. 62) a ti bawk.

Hrangthiauva’n “Mizo chuan Chhinlung hi kan pawm theuh va, ‘Chhinlung chhuak’ tih hi Mizo hnam a hlawma sawi nana kan hman zinga huap zau ber a ni nghe nghe…A awmna pawh Awksatlang tih bak upate pawhin an sawi ngai lo…Chhinlunga an awm lai chuan lal chu Chhinlunga a ni a, an khua chu Chhinglunga khua an ti a…” (p. 1 & 2) a ti a. He khuaah hian Chhinlunga a awm a ni awm e. Chinlung awmna tak hi kan hre thei rih lo. Hrangthiauva vek khan kum 1955-a Zasinga (Zachhinga) a kawm tumin, a kawma hian “Mizo thlahtu chu Mizova” a nih thu a hrilh. Tichuan, min thlahtute chu Chhinlung atangin Runkhawm-ah an awm leh a, hetah hian AD 1150 – 1250 vel an awm a ni mai thei, hetah hian Mizo bakah Meiteihote nen pawh an la awm ho a ni ang. Mizote thlah darhtu ber Thlahpaa a awm a, ani hian Duhliana, Taichenga leh Hrumtunga te a hring. He Runkawm khua-ah hian Lal pakhat Lianngaia a awm bawk. C. Chhuanvawra chuan “Mizo hnam thenna lian ber Duhlian leh Paihte leh pawih te hi China ramah kha chuan an la pian hran hi chu a rinawm vak lo, lo piang tawh pawh ni se, mahni chauhva tla fal rih lovin an hlawm thum hian hun rei tak chu an khawsa ho zawk ngei niin a rinawm” a ti a (p. 83).

Duhlian, Taicheng leh Hrumtung hote hian sam sawisak dan hrang an nei theuh va. Duhlianho zawng chuan an hnung lamah sam an zial a, Taichengho chuan an phiar a, Hrumtungho chuan an chip hma lam hretah an zial thung. Hrangthiauva chuan “Duhliana thlahte chuan Taichenga thlahte chu ‘sam phiar ho’ an ti a, Paihte an ti bawk a; anni Taichenga thlahten hnung lama sam zial ho chu ‘Duhlianho’ an ti thung a, an tawng pawh Duhlian tawng an ti bawk a. Hrumtunga thlahte chuan Duhlianho chu ‘Hmar’ an ti a, anni Duhlian lamin hma lama sam zialho chu ‘Pawih’ an ti thung a” tiin a ziak (p.7). A chunga kan sawi tawh khi han hrualmum lawk ila, Chhunglunga a awm a, a thlah zingah Thlahpaa a awm leh a, Thlahpaa chuan Duhlian, Taichenga leh Hrumtunga te a hring a. Hrangthiauva chuan, “Mizo hnam hnung lama sam zial thinte chu – Lusei hnam 21 te; Tochuanga thlah – Hmar hnahthlak zawng zawng te; Thangpuia thlah – Lusiho leh Hmaihangho te; Chawngtui leh Chawngzo te; Lamsial leh Buang te; Bawng leh Mualthuam te; Dawn leh Pangkhua te; Khiangte leh Thaute te; Ralte leh Chawngthu te; Khawlhring leh Vangchhia te; Tlau te; Pautu te; Ngente te; Lenchungho te; Khuanglawi, Khuangchhip leh Kawm te; Bualte, Bawlte leh Chemte te; Zawngte te, Kawilam leh Lianhna te, Dawlawngho te hi an ni” (p. 11) a ti.

Duhlian ho zinga hlawm lian tak chu Luseiho an ni a. Luiseiho hi Luseia thlahte an ni a. Luseia chu Khampat lal niin Lianngaia fapa a ni. Luseia chu Runkawm atangin Khampatah (AD 1300 hmalam deuh khan) a awm ni ma thei, Bungpui a phun nghe nghe. Luseia chuan fapa pathum: Chhakchhuaka, Tochuanga leh Thangpuiate a nei a. Luseia a thih hnu chuan an kal darh ta a. Chhakchhuaka chuan Khamphat chhuahsanin Thanghnemah a awm phawt a, chumi hnuah khawchhakah an awm leh a, hemi hnu hian Chhakchhuaka fapa Mauva hoin Run lui kam lawk Lunglui khuaah an awm leh a, heta an awm chhung hi AD 1400 – 1450 vel bawr an awm a ni mai thei. Pu B Lalthangliana paw’n “Lentlang leh Tiau inkarah chuan Luseite chu an tam deuh deuh a, an inthlah pung zel bawk a. Khaw hrang hrang an din a, Seipui, Sanzawl, Bochung, Chawngthu, Khawsum, Bualzawl, Tlangkhua, Lungkhua, Lianduh, Tlauhmun, Lawitlang, Tuilum, Auhmun, Hlaizawl leh Chawnghawih te hi an chenna a ni. Heng khuate hi Lentlang dunga awm a ni a, inkalh pawh tawn theih vek a ni . Tun thleng hian an sulhnu hmuh tur a la awm a, hmun thenkhatah chuan khua a la ding a, thenkhat dangah erawh a ram tawh a, phul a ni tawh hlawm” a ti. Amah vekin “Len tlang leh Tiau inkara an awm lai hian chi peng leh chi peng hrang hrang hian mahni tih dan hrang hret hretin sakhua an nei tawh a, biak nan pawh vawk an hmang deuh ber a ni awm e. An sakhaw biakna vawk lu chu khawlaiah an tar teuh a. Tichuan an intih thiam loh tumin chi leh chi peng tea tanghoin an invuakthlaksak ta chiam a. Chi tlem deuh leh dawih zawkte chu khawlaiah tar ngam lovin vawk lu chu banglaiah an tar ta an ti. Hei hi indona hmasa ber pawl niin an sawi” (B. Lalthangliana, ‘Mizo Chanchin’, Third Edition, 2023 (Revised), p.129 & 130) a ti bawk.

Lungluiah hian Piuia thlahte leh Ngambawma thlate chuan an rawn fin a. Luseiho chu Lunglui atangin Tlangkhuaah an insawn leh a. Hetah hian Mauva chu a thi a, a fapa Thlatea’n a ai a awh a. Tlangkhua atangin Thlatea fapa Sepuia chuan Muchhip tlang hnuaiah khua dinin AD 1500 – 1600 vel chhung an awm leh a. A khaw hming chu Dailung tih a ni a. A hnuah Seipuia hming chawiin Seipui khua tih a ni ta a. Tiau chhaka Luseiho khawpui pawimawh ber leh lian ber a ni ta nghe nghe. He hmunah hian Chhakchhuaka thlahte bakah Piuia, Ngambawma leh Ralteho an awm khawm a ni ang. “Seipui khua hi a hmun a rem ang reng hle a, hmar thlang lamah Muchhip tlang a awm a, hmar chhak lamah Khuakhamlu tlang a thluang phei a, thlang lamah Lentlang a inkham ruah bawk a…Seipui khaw tlan tuikhur hi nipui vanglai pawha kang ngai lo niin an sawi. Seipui khaw hmun hi tlang hual vek, a tui tlan tha tawk tak a nih avangin hmanlai atanga khaw dinna awm reng a ni a ti theih a. Kum 1972-ah pawh hian mi an la cheng a, in 57 lai an la tling a, mihring 361 lai an cheng a ni”‘ tiin B. Lalthangliana’n a ziak (Mizo Chanchin, p.131).

Luseiho chu AD 1600 – 1760 chhung khan Tiau chhakah an la awm niin a ngaih theih a. Hetih lai hian hnung lama sam zial thenkhat : Ralte, Chawngthu, Khiangte, Hmar thenkhat, Pautu, Pangkhua, Ngente leh a dangte pawh Tiau thlang lamah an la chhuk lo niin alang. AD 1700 hma deuh atangin Run leh Tiau inkarah Lusei khaw 15 lai a awm tawh thu C. Chhuanvawra’n a ziak a (p.180). Tiau atanga Mizoram lama thlang thla hmasa ber chu Lusei zingah Chuaungoho niin Hranghthiauva’n a ziak a, AD 1720 khan Tuilum chhuahsan angin a tarlang bawk. Tiau leh Tuipui inkarah hian AD 1760 – 1790 inkar an awm a nih hmel. AD 1770 – 1800 chhungin Mizo thlang thla hmasa leh hnuhnung ber te’n Mizoram an thleng vek a nih hmel a. C. Chhuanvawra chuan “…thlang an tla ta a, a then an chhuk thui deuh va, a then an kal thui deuh va. Lusei theuh ni siin a then an inkawp a; a indovate pawh chu a hnuah an inkawp leh tho va. A ruh no no chhuakah tih hun a lo thleng a ni ber” tiin a ziak nghe nghe (p.197).

Khampat lal Luseia’n fapa pathum a nei a, a mi lai chu Tochuanga a ni a, Tochuanga chuan fapa Hmara a nei a, Hmara chuan fapa panga a nei a. Chung zingah chuan a upa ber dawttu chu Piuia a ni. Piuia’n fapa Chhura a nei a, “Khawlhring, Vangchhia leh Tlau te hi Chhura fapa Lawitlanga nau Lalmichhinga thlahte an ni an ti a, hhura thlah zingah an chhiar tel a. A then erawh chuan an chhar tel lo va, Khawlhring, Vangchhia leh Tlau chu hnung lama sam zialho zinga hnam hranpa ve reng an ni a, Khawlhring Tlangkhuaa awm thin an ni an ti thung.” Hrangthiauva sawi dan chuan Chhura thlah nawlpuite chuan Manipur lamah AD 1700 vel khan an phei a, a thente chu Ngama thlahte nen an awm khawmuang a, Sailo chhak nawrin an run khan bawih niin an zingah an tel a ni awm e. Tiau thlanga Tlau hnam chanchina langsar ber chu Vanhnuailiana khuaa Vanapa nena chengho Pasaltha Chawngduma kha a ni a. Kum 1870 kum tawp lam khan Vanhnuailiana chu kum 52 mi lek niin a thi a ni. Hrangthiauva vek khan a lehkhabu (Bung – VIII: Duhlian dangte) tih thupui hmanga a ziakah chuan hetiang hian Tlau chanchin a sawi, “Khawlhring leh Vangchhe chanchina kan sawi tawh ang khan Tlau hnam chu Khawlhring leh Vangchhiate nen Chhura fapa naupang zawk lalmichhinga thlahte nia sawi a awm a. Anmahni hnam upate tho zinga mi dangte erawh chuan hnung lama sam zialho zinga hnam hlawm hranpa, hnam unauza niin an insawi thung a. A bul lam chu a enga pawh chu ni se, hnung lama sam zial thin an ni tih leh Khawlhring Tlangkhuaah an awm khawm thin tih hi an hun hmasa lam kan hriat hlat theih ber chu a ni. Khawlhring Tlangkhuaa an awm lai chuan bul ber nih inchuhin an inhnial a, sa lu te an invuak thlaksak ta a. Khawlhring leh Vangchhia chu an tangrual a, Tlauho chu an hnawtchhuak ta a. Tlauho kal chhuak chu Tlauhmunah khian an va awm ta a. Tlauho awmna a nih avangin a khaw hming chuan Tlauhmun tih a phu hlen ta a ni.

An thalahtu bul hriat hlat ber chu Tlauva a ni a. Tlauva chuan Vantawla leh Thlengngana a hring a. Vantawla thahte chu Tlauhmun atang chuan Tuibualah an awm hrang a, chuvangin an thlah kal zelte chuan Tlau-Bualchhuak an inti bik ta zel a, Tuibuala awm thinho tihna mai a ni. Amaherawhchu Tlau dangte aia danglam bik riauna an nei : Pawih angin chhipah sam an zial thin a. Chuvang chuan Tlau hi pawih an ni reng emaw an tih phah fo.

Thengngana chuan Chawngchina a hring a, Chawngchina chuan Chawngvawra a hring a, Chawngvawran Thatthanga a hring a ni. Thatthanga chu Tlauhmuna lal hnuhnung ber a ni a. An thlahte chuan thlang an tla a, Mizoramah an awm vek hlawm. Thatthanga chuan Thatkima a hriang a, Thatkima’n Chawngduma leh Chalpawnga a hring a. Chawngduma chu Mizo pasaltha hmingthang tak hi a ni.

Hmanlai sakhaw biak lai kah chuan Tlauho chuan an thlahtute zingah Chawngchina te, Chawngvawra te, Thatthanga te hi an lam tel ziah thin. Tlauho thlang tla chu Tiau thlang lamah belrawhmual neiin an awm zui lo va, mi khua leh tuiah an awm darh zo ta a ni. Tiau thlang lama Tlau hnam zinga langsar ber chu Chawng duma a ni. Vanhnuailiana khuaa awm thin a ni a, Vanapa te nena hun khata khawsa ho thin an ni. Mi huaisen, pasaltha langar tak a ni. In lam leh ram lamah thang a chhuah a, sai ngho tha tak nei a kap bawk. A sai kah ngho tha chu chawiin thinga to chi par saingho anga var sei deuh hi Chawngduma saingho an lo vuah a ni. Vanhnuailiana thih hmuin thlang a tla a, Kawbel ram Tleu tlangah khua a siam a, a khaw hmun hlui chu tun thlengin Chawngduma hmun an la ti reng a ni…” (p. 269-324) tiin.

Hrangthiauva ziah dan atang chuan Chhinglunga a awm a, Chhinglunga fapa Thlahpaa, Thlahpaa chuan fapa Duhliana, Taichenga leh Hrumtunga a nei a. Duhliana chuan Lianngaia a hring a, Lianngaia chuan Luseia, Luseia chuan Chhakchhuaka, Tochunga leh Thangpuia te hring a, Tochuanga chuan Hmara a hring a, Hmara chuan Ngama, Piuia, Bialtea, Hrangkawla, Vaipheia te a hring. Piuia chuan Chhura a hring a, Chhura’n Lawitlanga leh Lalmichhinga te a hring. Tlau hi Lalmichhinga thlah nia pawm an awm laiin hnung lama sam zialho zinga hnam hranpa ve renga ngai an awm bawk. Tlau thlahtu hriat hlat theih ber chu Tlauva a ni a, ani hian Vantawla leh Thlengngana te a hring a. “Vantawla thahte chu Tlauhmun atang chuan Tuibualah an awm hrang a, chuvangin an thlah kal zelte chuan Tlau-Bualchhuak an inti bik ta zel a, Tuibuala awm thinho tihna mai a ni. Amaherawhchu Tlau dangte aia danglam bik riauna an nei : Pawih angin chhipah san an zial thin a. Chuvang chuan Tlau hi pawih an ni reng emaw an tih phah fo”. Pasaltha Chawngduma hi Thlengngana thah a ni thu kan hmu bawk.

Tlau hnam chanchin leh thlahtute lo chhui veleh ila. Lehkabu kan hmuh theih theih atangin kan enho ang.

Rev. Liangkhaia chuan a lehkhabu ‘Mizo Chanchin’ (1938, 1947, p. 31 – 32′)-ah chuan Mizo hnam hrang hrangte a tarlang a, chung zingah chuan Tlau hnam hetiang hian a sawi “He mite hi an tlem teh na a, an lang hle bawk thin a ni. Tuna Zahau khawpui, Tlauhmun an tih khi he mite hmun hi a ni a, Mizorama mi chak Chula hi Tlau a ni a, mi huaisen Chawngduma pawh hi Tlau a ni, an ti” tiin a ziak a. Tlau hnam chu : Bual chhuak, Bawlchhim, Vantawl leh Theng ngam an awm thu a tarlang bawk.

Hrangthiauva lekhabu ‘Mizo History (Mizo hnam hrang hrangte chanchin)’ (2011, 2015, p.323 & 324) tihah chuan Tlau chanchin a ziak nual a. Ani chuan Tlau hnam chu Chhura fapa naupang zawk Lalmichhinga thlahte nia sawi an awm thu a tarlang a. Khawlhring Tlangkhuaah Khawlhring leh Vangchhia te nen awm hoin bul ber nih inchuhin an inhnial a. Khawlhring leh Vangchhia chu tangrualin Tlauho chu an hnawtchhuak ta a, tichuan, Tlauhmunah khian an awm ta niin a ziak. Tin, Tlau hi hnung lama sam zial thin an nih thu a ziak a. Khawlhring tlang khuaa an awm lai hi AD 1600 atangin a nih hmel thu a ziak tel bawk (p.316). Tlau thlahtubul a chhut hlat theih ber chu Tlauva niin, Vantawla leh Thlengngana a hring thute a tarlang a. “Vantawla thlahte chu Tlauhmun atang chuan Tuibualah an awm hrang a, chuvangin an thlah kal zelte chhuan Tlau-Bualchhuak an inti bik zel a, tuibualah awm thin ho tihna mai a ni…Tlau dangte aia danglam bikna riau an nei : Pawih angin an chhipah sam an zial thin a. Chuvang chuan Tlau hi pawih an ni reng emaw an tih phah fo” (p.323) a ti. Hrangthiauva lehkhabu tho ‘Mizo Chanchin (History & Culture of the Mizo,1978, p. 15)’-ah chuan “Khawlhring, Vangchhia leh Tlau-ho hi an lo chhuahna bul chiah hriat a ni lo va. Hrumtung thlah ai chuan Duhlian thlah an nih chu a rinawm zawk a” a ti bawk.

Encyclopaedic Ethnography of the Himalayan Tribes Vol – 1 (Edited by Narendra S. Bisht and T.S Bankoti, 2004, p. 1640 – 1643)-ah chuan Tlau chanchin a inziak nual a. He lehkhabuah hian Tlau hnam chu Pawih zar peng (offshoot) niin a tarlang a. Tlau tih chu ” Sa pelhnaa kawng bo”(“is one who has lost his way while hunting”) tihna niin, an thlahtu Hlawnthlenga chu Chin hills-ah a thiante nen sa pelin an chhuak a, an haw lamah kawng an bo ta a. Chuta tang chuan mite’n ‘Tlau’ an tih phah thu a inziak. He lehkhabuah vek hian Tlau hnam chu chi li : Tlau-Bualchhuak, Vantawl, Bawlchhim leh Thlengngan a awm thu a tarlang tel.

Hrangtawna lehkhabu ‘History of Tlau Hnam ‘kum 1986-a a tihchhuahah chuan Pawih, chhip lama sam zial chi zawng zawng leh Hmar/Mar (Hmar hnam ni lovin, Hmarhcha tia hmar anga lam tur), tukkum lama sam zial chi ho zawng zawngin a then a, Tlau pawh Hmar/Mar (Lai {Pawi} hovin Lusei an koh dan; Hrangthiauva chuan Thlahpa fapa pathum: Duhliana, Taichenga leh Hrumtunga te zinga Hrumtunga thlahte chuan Duhlianho chu “Hmar”) an nih thu a ziak a – tukkum lama sam zial thin an nih thu a sawi tel. Chelhlova chu Tlauhmunah a lal a. A hnuah amaha lal reng lovin Zahauva nen an lal dun a. Amaherawhchu, an inngeih ta lo va. A hnuah Chelhlova chu a boral tak avangin a fapa Tlauva leh Zahauva te chu an intai a, tichuan, Tlauva chuan lalna chang lovin Tuibualah a pem ta a. Hetah hian fapa neiin Bualchhuaka a sa a. Tlauva hian fapa paruk : Bualchhuaka, Bawlchhima, Thlenngana, Vantawla, Chawntenga leh Khukhauva te a nei a. Tlauva fate khi Tlau hnam peng hrang hrangah an chawi tel ta thin a ni. Tlauva fate zingah hian Chawntenga leh Khukhauva te hi chu Tiau thlangah chhuk thla ve lovin Chin hills leh Zathlir velah an awm niin a ziak bawk. Tlauva fapa upa ber Bualchhuaka chu Tuibual atangin Tiau thlang lama Sailo khaw lamah a pem ta a. A fapa Chula chu Selesih leh Zopui vela Lallula khaw mi chak tak leh hming thang tak a ni a. Chula chuan Pachima a hring a, Pachima’n Chawnghuthanga a hring a. Heng ho zawng zawng hian an tukkumah sam an ziak vek a ni. Tlauva chu Tuibuala lalna a chang tak lohvah chuan a fate dang thlah mi tlem te te chu Pawih – chhipa sam zial ho bulah khawsain, Pawihin an chim hneh em avangin, an pawih hmuhte angin an chhipah sam an zial a. A hnuah Tiau thlangah lo chhuk thlain ‘Tlau Pawih’ an inti a ni ang tiin a ziak bawk.

Tlau sakhaw serh bik ‘Hringchhung’ leh ‘Hnuaipui’-ah te Pawih tel an phal ngai lo va. Chutiangin, Pawih sakhaw serh bik ‘Nutar’ leh adangah Tlau tel ve an phal ngai lo bawk. Tlauvin sial an talh hmasak berah se te an talh thin a, chu se lu chu hnahin an tuam a, seluphanah an tar thin a, chu chu ‘se lu fun’ an ti a. Chutiang chu Pawihin an ti ve ngai lo va; Pawihin ‘hnuaipui’ an neih lo bawk avangin Tlau hi Pawih ni lovin Hmar/Mar – tukhum lama sam zial thin an ni e tiin a ziak bawk a. Hetiang hian Tlau thlahtute a chhui bawk:

Niluna’n Chelhlova a hring a, Chelhlova’n Tlauva a hring a, Tlauva’n Bualchhuaka a hring a, Bualchhuaka’n Chula a hring a, Chula’n Pachima a hring a, Pachima’n Chawnghuthanga a hring a, Chawnghuthanga’n Khuangpuilala a hring a, Khuangpuilala’n Chaleka a hring a, Chaleka’n Khawsatawka a hring a, Khawsatawka’n Aibawka a hring a, Aibawka’n Lalbawma a hring a, Lalbawma’n Thawmvunga a hring.

‘History of Tlau Hnam’ tih ziaktu B Khawnghinga chuan “Hmanlaia Tlau thlahtute chenna hmun chu Zathlir, Tlauhmun leh Cherhmun te khi an ni a. Helai hmunah hian 1200 – 1700 AD velah an cheng nia rin a ni. Tin, Tlaua pa hi Chelhlova a ni a 1675 – 1700 AD velah Tlauhmunah Lal a ni a. Mahse, amahin a lal lo va, Jahauva nen lal in khing (inkawp) in an lala chutianga lal in kawp chu an inngeih ta lo va, Chelhlova chuan a chang ta lo va, a lo thi ta bawk si a, Tichuan Tlauva chu Tuibualah a pem ta a, tuibualah chuan Tlauva chuan fa a nei a…Belbuana fapa Niluna, Niluna fapa Chelhlohva, Chelhlohva fapa Tlauva, Tlauva fate : Bualchhuaka, Bawlchhima, Vantawla, Thlengngana, Chawntenga, Khuhkhauva” tiin a ziak.

‘Hmasang Zofate Chanchin’ tih ziaktu H. Lalrinawma chuan “Tlau ho hi Laizo chikhat Duhlian tawng hmang an ni a. An chhuahna bul chu Jahau khawpui Tlauhmun an tih hi a ni a. Duhlian ho zingah, Seipui leh a chheh vel khuaah an khawsa a, Lusei ho thlang an tlak khan Tlau ho hian a nawlpuiin an zui ve a, a thente chu Burma-ah an awm teuh bawk” a ti. ‘Mizo Chanchin’ tih ziaktu Zatluanga chuan Tlau Hnam chu”Bualchhuak, Bawlchhim, Vantawl leh Thlangngan” an awm thu a ziak ve bawk.

Hrangthiauva chuan a lehkhabu ‘Mizo History (Mizo Hnam Hrang Hrangte Chanchin)’ tihah chuan (p.323, 324) hetiang hian Pasaltha Chawngduma thlahtute a ziak a:

“Tlauva’n Thlengngana a hring a, Thlengngana’n Chawngchina a hring a, Chawngchina chuan Chawngvawra a hring a, Chawngvawra’n Thatthanga a hring a ni. Thatthanga chu Tlauhmuna lal hnuhnung ber a ni. Thatthanga chuan Thatkima a hring a, Thatkima’n Chawngduma leh Chalpawnga a hring a. Chawngduma chu Mizo Pasaltha hmingthang tak hi a ni.”

Hrangthiauva lehkhabu tho ‘Mizo Chanchin (History & Culture of the Mizo)’ (p.130)-ah chuan Chawngduma thlahtu leh thlahte hetiang hian a ziak bawk :

“Tlauva’n Thlengngana a hring a, Thlengngana’n Chawngvawra, Chawngvawra’n Chawngchina, Chawngchina’n Thatthanga, Thatthanga’n Thatkima, Thatkima’n Chawngduma leh Chalpawnga a hring a ni. Tin, Chawngduma’n Thangvuka leh Lera a hring a, Lera’n Dartuahkunga a hring.”

‘Ethnography Report On The Hmars Of Assam’ tih lehkhabuah chuan Tlau hi Hmar chi peng angin a tarlang bawk a. Hmar tih chu “Hmer” tihna niin tukum lama sam zial thin niin a inziak a. Tlau chu Bawlism, Bawlsuok, Thlengngam leh Vantawl a awm thu a inziak tel bawk.

C. Chhuanvawra chuan “…Tlau hi khawlhring leh Vangchhia nen hnam inunau an ni a. Tlauho hian Khawlhring Tlangkhua chhuahsanin Tlauhmun khua an pan a. An thlahtu bul chu Tlauva a ni an ti. Tlauva chuan Vantawla leh Thlengngana a hring a. Vantawla thlahte chu Tlauhmun atang chuan Tuibualah an awm hrang a, Tlau Bualchhuak an intih phah ta a. Anniho hian hnung lamah sam zial lovin hma lamah an zial thin a. Mahse, thisenah chuan Khawlhring leh Vangchhe chanchina kan sawi tawh ang khan Hmar, Duhlian an ni.

Thlengngana thlahte hi chu Luseiho karah an darh thuai a, tukkhumah sam an zial a. Tlauhmun leh Tuibuala an awm hi an darh ta a, hmun dangah belrawhmual neiin an awm zui thei ta lo a ni.Chawngduma erawh chuan Vanhnuailiana thih hnu 1870 lam tawhah khan Khawbel ram Tleu tlangah khua a nei leh niin an sawi” tiin (Mizote Thlang Tlak Thu, 2023, p. 155 & 156) a ziak.

A chunga kan tarlanah khian hriat dan leh ziah danah inang lo a awm tih kan hre thei ang a. Eng pawh ni se, hetiang hian han khaikhawm dawn ta ila. Tlau thlahtu chu Tlauva niin fapa Bualchhuaka, Vantawla, Thlengngana, Chawntenga, Khuhkhauva te an ni a. Chawngtenga leh Khuhkhauva te hi Tiau thlang lamah an chhuk thlak ve loh avangin kan hre lar lo a ni ang. Tlau ho khua chu Tlauhmun a ni a. Tlauhmuna an awm hma hian Khawlhring Tlangkhuaah an awm ang a. Chumi hnuah Tuibualah an awm leh a ni ang. Hrangthiauva’n Vantawla thlahte chu Tuibuala an awm tak avanga Tlau-Bualchhuak ni anga a tarlan erawh hriat sual palh a ni mai thei. Ziaktu tam zawk khian Tlauva fa an sawi zingah Bualchhuaka, vantawla, Bawlchhima, Thlengngana leh a dangte an nih thu an tarlan si a. Tuibual hi Pawih khua a ni mai thei, Hrangthaiuva’n Tlau-Bualchhuak chungchang a sawinaah “Tlau dangte aia danglam bik riauna an nei : Pawih angin chhipah sam an zial thin a. Chuvang chuan Tlau hi pawih an ni reng emaw an tih phah fo” a lo ti a. Hemi kal zelin a nghawng an thlahtu pawh Hlawnthlenga a nih thu Encyclopedia Ethnography of the Himalayan Tribes-in a tarlang a. “Hlawnthlenga” tih hi ‘Hlawmcheuva’ tih tur a ni ang, Chhinglunga fapa Thlahpaa fate pathum zing ami Hrumtunga, Hrumtunga fapa panga zing ami Hlawncheuva, hmalama sam zialho, Duhlianhoin ‘Pawih’ an tih kha a ni ang (Hrangthiauva, p. 374 & 375). Sawitu tam zawk khian Tlauho chu Duhlian zing ami hnung lama sam zial thin an ni tih an tarlang. Hrangtawna khian Tlau sakhaw serh bik a awm thu tarlangin, ‘Hringchhung’ leh ‘Hnuaipui’ a nih thu a sawi. Rev. Dr. Zairema chuan, “Hnuaipui hi in hnuai leh lei inthuah thuah riata cheng niin an ngai a. A hnena thil hlan chu Vawkpui a ni a, ‘chhurpui’ an vuah, kawmchar kawngka thlang lam in hnuaiah vawkpui, no nei tawh ngei chu an sadawtin a dawt a, an talh thin. A serh chu uluk takin an phum a, a sa an chhum hmin chu in chhungah an ei a, ni thum chhunga ei zawh tur a ni, a ei tur hi chuan khawtual mi dang pawh an sawm thei” (Pi Pute Biak Hi, 2009, p. 20) a ti. Hrangtawna vek hian Bualchhuaka fapa chu Chula a nih thu a sawi bawk. B. Lalkhawnghinga chuan tlau thlahtu a chhui hlat theih ber chu Belbuana a ni a, Hrangtawna chhui hlat theih ber chu Niluna a ni. An pahnih chhui dan hi han phiar zawm ta ila, Belbuana’n Niluna a hring a, Niluna’n Chelhlova, Chelhlova’n Tlauva, Tlauva’n Bualchhuaka (leh a dangte), Buakchhuaka’n Chula, Chula’n Pachima, Pchima’n Chawnghuthanga, Chawnghuthanga’n Khuangpuilala, Khuangpuilana’n Chaleka, Chaleka’n Khawsatawka, Khawsatawka’n Aibawka, Aibawka’n Lalbawma, Lalbawma’n Thawmvunga a hring. Hrangthiauva chhut dan nen inhne rem lo a awm avangin, a chhiartu khaikhawm turin kan dah mai a ngai ang. Ani chuan Chhinglunga a awm a, Chhinglunga fapa Thlahpaa, Thlahpaa chuan fapa Duhliana, Taichenga leh Hrumtunga a nei a. Duhliana chuan Lianngaia a hring a, Lianngaia chuan Luseia, Luseia chuan Chhakchhuaka, Tochunga leh Thangpuia te hring a, Tochuanga chuan Hmara a hring a, Hmara chuan Ngama, Piuia, Bialtea, Hrangkawla, Vaipheia te a hring. Piuia chuan Chhura a hring a, Chhura’n Lawitlanga leh Lalmichhinga te a hring. Tlau hi Lalmichhinga thlah nia pawm an awm laiin hnung lama sam zialho zinga hnam hranpa ve renga ngai an awm bawk. Tlau thlahtu hriat hlat theih ber chu Tlauva a ni a, ani hian Vantawla leh Thlengngana te a hring a ti si a.

Pu Biakmawia, Haulawng khua te’n an chhuina engah leh a chunga kan tarlan lehkhabu te’n an sawi dan bakah Saihranga fa u ber ka Pi Saikalkhami (L) min hrilh danin hetiang hian thlahtute ka chhui ve a:

Chhinglunga, Thlahpaa, Duhliana, Luseia, Tochuanga, Hmara, Piuia, Chhura, Lalmichhinga, Lalmichhinga fapa Belbuana, Belbuana fapa Niluna, Niluna fapa Chelhlova, Chelhlova fapa Tlauva, Tlauva fapa Bualchhuaka, Bualchhuaka fapa Chula, (Chula hian fa engzat nge a neih kan hre mai rih lo va, Hrangtawna chuan Chula fapa Pachima a ti a, Ka pu Biakmawia chu dan chuan Chula fapa chu Hmarkhawliana a ni. Chula hian Fapa Pachima leh Hmarkhawliana a nei a ni mai thei.) Chula fapa Hmarkhawliana, Hmarkhawliana fapa Hmarkhawchhana, Hmarkhawchhana fapa Darhmingthanga, Darhmingthanga fapa Darthangpuia, Darthangpuia fapa pathumna (a upa lam atanga chhiara pathumna) Lianzinga, Lianzinga fapa Saihranga, Saihranga fapa (naupang lam atanga chhiara pahnihna) Challianmawia, Challianmawia fapa Zoremsanga, Zoremsanga fapa Zoliansanga Tlau, Zoliansanga Tlau fapa Raymond Malsawmhlua Tlau.

Ka pa Zoremsanga kha kum 2002 khan a boral a. Ka pu Challianmawia hi kum 1994 khan a boral bawk. Saihranga hi zirtirtu a ni a, Kristian a ni bawk. V. Force ‘A’ pawl-ah a tel ve a, kum 1980 khan kum 62 mi niin a boral. A nupui chu Nuthangi Pachuau a ni a, Puanthui thiam hmasa a ni a, ni 15, April, 1962 khan kum 62 mi niin a boral. Lianzinga hi pasaltha niin in leh ram lamah thangchhuah thei a ni a. Sai 10 a kap a, Sele pathum a kap bawk. A nupui hming chu Sumkungi a ni a. Lianzinga hi ni 25 June, 1942 khan kum 97 mi niin a boral bawk.

Tirhkoh Paula’n Timothea hnena a lehkhathawn-ah chuan (1Tmothea 1:4) “Thawnthu mai mai leh thlahtute hming chhui sen loh chhui bansan rawh se” tiin a ziak a. Hetiang thu hi Bible-ah hmu mah ila, thlahtute chhuina Bible-ah hian hmuh tur a awm nual. Thuthlung thar lamah pawh Mathaia leh Luka’n Isua Krista thlahtute an chhui a. An chhui danah in anna awm mah se, danglamna pawh a awm tih kan hre thei ang. Luka chuan Isua Krista atangin a let zawnga chhûi chho vin, Abrahama zawhah Adama, a tawpah Pathianah a chhûi tawp a nih kha. Mathaia erawh chuan Abrahama tanga tanin Davida-ah, a tawpah Isua Krista-ah a chhui tawp a. Judate khan thlahtute chhûi hi an ngai pawimawh hle a ni ang. “Thlahtute chhui loh emaw thlahte chhui loh emaw chu ‘nu leh pa’ nei lo leh thlah nei lo an ti hial ?hin” (Zotawng Bible Dictionary, Second Revised Edition – 2013, p. 1008) a ni awm e.

PIANNA LAM KA CHHUI LO BY HRAWVA KHIANGTE

Pianna thu lam ka chhui lo,
Hming pawh hriat a ngai chuang lo,
Thinlung lam a dik phawt chuan,
Mi ropuiah ka ngai thin.

Hausakna ka ngaithla lo,
Rethei te pawh ni mah se,
Mihring thinlung dik tak chu,
A neih chuan a tawk a ni.

Khawi atanga lo chhuak nge?
Khawi hmuna sêi lian nge?
Tui pawh a thianghlim phawt chuan,
A chhuahna hriat a ngai lo.

Lal in nge ni hnam tlâwm in,
A chenna hriat a ngai lo,
Hei erawh min chhang teh?
Mi rinawm a ni em le?
(Dr. Laltluangliana Khiangte, Mizo Hla leh Chhamhlate : Hla leh Chhamhla Thlir Dan Thar, 2009, p.55&56)

Leave a Reply

error: Content is protected !!