- Dr. J.T.Vanlalngheta, Ziak Mi Rûn
Sawrkar hi Hindi Grammar-ah chuan a nû lam sawina ‘feminine gender’ zinga an dah a a ni. Engtin nge Sawrkar hnutê chu kan hnêk ang?
State intodelh rih lo, chak taka hma sâwn mêk Mizoramah hian Sawrkar hna thawh hi ei zawna hlu tak la ni reng tura ngaih a nih avangin leh, khawii State/ram mahin dawrkar hna an pe thei lo tih a chiang a, ṭhat pawh a ṭha bawk lo va; chuvângin, Sawrkar laipui leh Mizoram Sawrkar chak tak chuan Sawrkar hna thawk lote (unorganised workers) hma sawnna hi a ngai pawimawh êm êm mai; mahse, hetia ban phâka awm reng pawh hman ṭangkai nachâng hre lo hi kan tam êm êm thung si a nih hi. Hman tur atâna ṭha, hman ṭangkai nachâng vak kan hriat si lohte tlêm tê chi 4 chauh lo târ lang ila:-
- E-SHRAM: Kum 16-59 inkar tâna a thlâwna inziah luh theihnaah hian mahni kut kea ei zawng mi tu pawh CSC-a inziah luh theih reng a ni. He Scheme hnuaiah hian chêt sual palh vanga thihna leh hna thawk thei tawh lo khawpa chêt sualna tâwk tan Rs 2, 00,000 (Nuai hnih) a dawn theih ang a. Hei bâkah hian hna pangngai thawk thei tawh lo (minor/partial disability)-te tân Rs 1,00,000 (nuai khat) a dawn theih dawn bawk a ni.
- PMSYM LEH NPS (NPS Traders): Kum 18-49 inkar, Sorkar hna thawk lote CSC-a inziak lûtten pension an neih ve theihna scheme a ni. He scheme zawmtute hi kum 60 an tlin chinah thla tin Rs 3000 an la thei a ni.
- ESI: Hei hi Private Firm eng pawh (dawr, sikul, hospital, hotel, restaurant, adt) mi 10 chin chhawrte inziah luhnaa thawhtute tân a ni. He ham ṭhatna dawng tur hian thla khata Rs 21000 aia tam lo hlawh chin nih a ngai thung. ESI hian amahin Dispensary a nei a; hospital thlun zawm pathum a nei a; chûngte chu: BN Hospital, ZMC & H leh Adventist Hospital-te an ni. ESI-a inziak lûtte ham ṭhatnate:-
(a) Hna thawktu leh a chhûngte a thlâwnin an inentîr thei a, a thlawnin damdawi an dawng thei bawk.
(b) A thlâwnin natna chungchanga investigation (thisen, zun test, ultra sound, scanning, CT Scan, MRI, etc) a tih theih.
(c) Hospital thlun zawmah hian mahni sum sêng lovin a awm thei;
(d) Hna thawktu a dam lohin chawlh a la thei.
(e) Tla bi kimin nau neih chawlh a lak theih bawk. - MBOCWWB: In sak leh a kaihhnawih: mistiri leh helper hrang hrang; lung la te, rawra chhû, rawng kap te leh a dangte ang chite tana tih he ham ṭhatna hi a lâr thawkhat tawh hle anga ngaih ni mah sela, chhan eng emaw avânha la inziak lût lo hrim hrim emaw, inziah luh nachang hre lo emawte leh, inziak lut tawhte pawh registration tih nun nachâng hriat loh vânga an dawn tûr dawng thei si lote an tam ṭhin hle nia a lang hi a pawi hle (Deptt-in theih tâwp a chhuah chung pawhin). Heta ham ṭhatna lar zualte chu: naupang lehkha zir ṭanpuina, nu nau pai ṭanpuina, tar, kum 60 chin chung lam pension, dam lohva inenkawlna, nupui pasal inneiha ṭanpuina, leh a dangte a ni.
A tawi thei ang bera ziah a nih avangin scheme-ho hi a lam tawi vekin ka ziak a, hriat belh duh neite chuan LESDE Deptt leh Common Service Centre (CSC)-ah zawh fiah theih a ni ang chu. Ka rawn ziah chhan ber erawh chu: heng scheme hmang thei chinte tana tih ni si, hmang ṭangkai kan tam leh si lo leh, inziak lût tawh, member nih chhan ang taka an han bill dawna inziah luhna lo thi reng emaw, document kim lo emaw, an han buaipui leh dawna han tih mai theih ni tawh si lo din hmuna dingte an awm fo avangin, hetiang hi a thlen loh nan inziak lut tawh reng reng chuan an registration an check zaih zauh a ngai a ni;
Chiang deuh zawkin han sawi leh ila: Heng scheme-a inziah luh uar a ṭha e; hei hi a nih rualin, a inziak lûtate ngei pawh, a bikin accident tawkte’n an ham ṭhatna lak tur ang an dîl, document pawimawh nei lâwk nachâng an hriat loh vanga an dawn tûr ang an dawng lo fo hi ka khawngaih êm a, chuvângin inziak lut tawhte chuan chêt sualna an tawhin, thihna a thlen chuan an chhungkaw zinga miin FIR copy, death certificate leh certificate pawimawh dang reng reng hi ngaih pawimawh hle tûr a ni. A rei tawh chuan hetiang hi pawm theih a ni tawh si lo.
Sawrkâr hnute (pawisa)a tam, a hne thei tur (hmangtu) tûra ngaih tam takten hnêk nachâng an hre hlawm lo va, hnêk nachâng hria mi ṭhenkhatte lah thil tel tur thil kim loh avânga hne hlei thei ta lo an awm leh si hi a pawi ṭhin ngawt mai; tûnlai ṭawng takin inlâk FIT deuh chu a ngai a nih hi maw le!
Deptt hrang hrangaah pawh mipui chanvo ni si, a mipui lam ina an ngaihven tawk loh hi awm thei a ni. Kawng lehlamah chuan, Deptt-a contact no dah, a mamawhten an biak dawna, phone call la ṭha si lo emaw hi awm theih a ni em? A ṭangkaipuitu tur khua leh tuite tana deptt lam pawh (contact) awlsam zâwkna (a more citizens friendly point) neih belh te a ngai ang em, deptt lamte an ṭan leh zial sauhna tûr te a awm thei ang em? He zawhna chhâng tûr hian Deptt pakhat chauh ni lovin, mipuiin direct-a an dawr zawng zawng inrn fiaha chhân tûr a ni ang. Ka’n tar lan bîk Deptt hi chuan hriat theih chinah an ti ṭha viau va, a dawrtute lam an ṭan a ngai hle thung niin a lang e.