I bul lamah te mah la, i tawp lamah i lian ang

• Isaak Roluahpuia; JF Cottage, Shillong

Ziak thiam tàwp thang JK Rowling-i lehkhabu ‘𝐇𝐚𝐫𝐫𝐲 𝐏𝐨𝐭𝐭𝐞𝐫 𝐚𝐧𝐝 𝐭𝐡𝐞 𝐆𝐨𝐛𝐥𝐞𝐭 𝐨𝐟 𝐅𝐢𝐫𝐞’-ah chuan, “𝐈𝐭 𝐦𝐚𝐭𝐭𝐞𝐫𝐬 𝐧𝐨𝐭 𝐰𝐡𝐚𝐭 𝐬𝐨𝐦𝐞𝐨𝐧𝐞 𝐢𝐬 𝐛𝐨𝐫𝐧, 𝐛𝐮𝐭 𝐰𝐡𝐚𝐭 𝐭𝐡𝐞𝐲 𝐠𝐫𝐨𝐰 𝐭𝐨 𝐛𝐞,” tih hi kan hmù a.

Mizo tawng chuan, “𝐀 𝐜𝐡𝐚𝐰𝐫 𝐜𝐡𝐡𝐮𝐚𝐡𝐧𝐚 𝐥𝐚𝐦 𝐜𝐡𝐡𝐮𝐢 𝐚 𝐧𝐠á𝐢 𝐥𝐨 𝐯𝐞, 𝐞𝐧𝐠 𝐦𝐢 𝐧𝐠𝐞 𝐚 𝐫𝐚𝐰𝐧 𝐧𝐢 𝐭â𝐤 𝐭𝐢𝐡 𝐡𝐢 𝐚 𝐩𝐚𝐰𝐢𝐦𝐚𝐰𝐡 𝐛𝐞𝐫,” tihna tluk a ni àwm e.

𝐂𝐡𝐚𝐫𝐥𝐞𝐬 𝐃𝐢𝐜𝐤𝐞𝐧𝐬-a pan lái nun kha a awhawm lo teh asin! Leiba ngah vàngin a pa’n lung inah a tànsan a. Kum 12 mi chauh a nih lái khán sum-pái thawh chhuah a ngaih avàngin mi pheikhawk nâwt făituah a tang thìn. Mahse, Dickens-a chu tu nge a nih khawvêl hian a hai lo va, nghilh thei hian a máwi lo! 𝐎𝐥𝐢𝐯𝐞𝐫 𝐓𝐰𝐢𝐬𝐭, 𝐀 𝐂𝐡𝐫𝐢𝐬𝐭𝐦𝐚𝐬 𝐂𝐚𝐫𝐨𝐥 leh 𝐆𝐫𝐞𝐚𝐭 𝐄𝐱𝐩𝐞𝐜𝐭𝐚𝐭𝐢𝐨𝐧𝐬 avàng ringawt pawh hian khawvêlah hian a sakhming a dài tawh lo vang.

Khawvêlin 𝐒𝐡𝐞𝐫𝐥𝐨𝐜𝐤 𝐇𝐨𝐥𝐦𝐞𝐬 (Sir Arthur Conan Doyle) leh 𝐇𝐞𝐫𝐜𝐮𝐥𝐞 𝐏𝐨𝐢𝐫𝐨𝐭 leh 𝐌𝐢𝐬𝐬 𝐌𝐚𝐫𝐩𝐥𝐞 (‘Queen of Crime’ Agatha Christie) te a hriat hmá daih khân detective thawnthu leh Gothic fiction-a sulsutu pawimawh, sawi hmaih theih loh mi pakhat a awm a, a hming chu 𝐄𝐝𝐠𝐚𝐫 𝐀𝐥𝐥𝐚𝐧 𝐏𝐨𝐞-a a ni. Kum 3 mî chauh a nihin a nu leh pa’n an boralsan a, a thu lovin, a rem tihna pawh tel lovin. Fahrah nun hrehawm tak a hmang a. Mahse, khawvêla ziak mi hming thang ber leh poet tha zínga sawi hmaih theih loh a rawn ni a. A thu leh hlate hi vawiin thlengin kan la chai luai luai tâk hi maw!

Mi ngo tawnga ‘𝐄𝐧𝐥𝐢𝐠𝐡𝐭𝐞𝐧𝐦𝐞𝐧𝐭’ an tih hun láia huvăng ngah ber páwla sawi chu 𝐉𝐞𝐚𝐧-𝐉𝐚𝐜𝐪𝐮𝐞𝐬 𝐑𝐨𝐮𝐬𝐬𝐞𝐚𝐮-a kha a ni. A rawn piang fel chauh ta mâw tihin amah hringtu nu ngêi chuan a thihsan nghâl a. ‘Ka Pa’ ti-a a koh tùr bera lah chuan a hnuchhawn hmak a, kum 10 mî chauh a nih láiin a pa chuan Geneva-ah a pèmsan daih asin! Mahse, Harh Tharna Hun an tih láia thinker tha ber zínga chhiar tel a ni.

Thu pài nuam ziak mi, a hming tak Samuel Langhorne Clement-a, keini Zo tláng sánga chengte’na 𝐌𝐚𝐫𝐤 𝐓𝐰𝐚𝐢𝐧-a ti-a kan hriata pawh hi to bul lamah chuan mi neinung leh awm thei chhúngkua an ni bîk lo. Kum 11 mî a nihin a pa a boral a, chuta chinah phei chuan retheih namén lovin an rethei a. Sikul a kái thei tawh lo va, a chhúngkua a chàwm theih nán khâwl chhutna dàwrah a thawk zui a. An inhnangfâkna tùr pawisa beitham tak chuan a chhúngkua chu a chàwm thìn a. ‘Tlachham’ tih leh ‘tlabal’ tih thu malte zawng, a tán thil thar a ni mawlh lo. Mahse, Mark Twain-a chu tu nge a nih khawvêl hian a hria! Mi thenkhat chuan 𝐅𝐚𝐭𝐡𝐞𝐫 𝐨𝐟 𝐀𝐦𝐞𝐫𝐢𝐜𝐚𝐧 𝐋𝐢𝐭𝐞𝐫𝐚𝐭𝐮𝐫𝐞’ an ti hial a. Heng a lehkhabu ‘𝐓𝐡𝐞 𝐀𝐝𝐯𝐞𝐧𝐭𝐮𝐫𝐞𝐬 𝐨𝐟 𝐓𝐨𝐦 𝐒𝐚𝐰𝐲𝐞𝐫’ leh ‘𝐓𝐡𝐞 𝐀𝐝𝐯𝐞𝐧𝐭𝐮𝐫𝐞𝐬 𝐨𝐟 𝐇𝐮𝐜𝐤𝐥𝐞𝐛𝐞𝐫𝐫𝐲 𝐅𝐢𝐧𝐧’ avàng ngawt pawh hian a hming a dài leh tawh ngăi lo vang.

Sangtiago-a zin kawng vànga khawvêlin a hriat, ‘𝐓𝐡𝐞 𝐀𝐥𝐜𝐡𝐞𝐦𝐢𝐬𝐭’, thawnthu chul thei lo ziaktu 𝐏𝐚𝐮𝐥𝐨 𝐂𝐨𝐞𝐥𝐡𝐨-a pawh khán a naupan lái atang tawhin ziak mi nih a duh thìn a. Mahse, nu leh pa khauh tak, fet tak, fir si, fate enkawlna kawnga an thatna tùr a nih chuan tairaw tiang pawh hman mai hreh lo, tunlái tawnga ‘strict’ tak a neih avàngin a tum ang chuan a awm thei ta hauh lo mai a. Rilru lamah harsatna a nei zui a, ruih hlote a khawih zui a, zawhte no nei ang maiin hmun tin hmun tangah a insuan chhèn a. Lung inah pawh a táng hman hial a ni! Mahse, vawiinah chuan khawvèla ziak mi hming thang ber zínga mi a ni a. A lehkhabute hian ram tin a déng chhuak a, mite chhiar hlawh ber a ni.

To bul lamah inchhuanna tùr kan nei lo pawh a ni thei e, pianna hmunin azir loh avàng pawhin lei rem kan rap lawk lawk lo pawh a ni thei; hei hi i hre reng ang u – Pathian hian mi tin tán hun remcháng a ruat fel vek a, chu hun tha bawh pelh lo tùr chuan ‘a ngaihna’ hria nih kan tum theuh dáwn nia.

Vànnei tùr hian thawhrim a ngái a, mi taima nih a ngái. Chhuanlam siam hi hlawhtlinna kawnga min dàltu lungpui a ni. Nun hlui hian hlimthlá angin min zui zěl a: mahse, kan hlimthlá a nih miau avàngin kan chêt dàn ang zelin a che thìn tih hria ang che. I thu nun theih thilah chuan fímkhur hle la, i thu nun phâk bâk i chungah a lo thleng a nih pawhin pawm thiam i zir dáwn nia. I bul lamah tě mah la, i tàwp lamah i lian ang.

𝑲𝒉𝒂𝒘𝒊 𝒂t𝒂𝒏𝒈𝒂 𝒍𝒐 𝒄𝒉𝒉𝒖𝒂𝒌 𝒏𝒈𝒆?
𝑲𝒉𝒂𝒘𝒊𝒊 𝒉𝒎𝒖𝒏𝒂 𝒔𝒆𝒊𝒍𝒊𝒂𝒏 𝒏𝒈𝒆?
𝑻𝒖𝒊 𝒑𝒂𝒘𝒉 𝒂 𝒕𝒉𝒊𝒂𝒏𝒈𝒉𝒍𝒊𝒎 𝒑𝒉𝒂𝒘𝒕 𝒄𝒉𝒖𝒂𝒏, 𝑨 𝒄𝒉𝒉𝒖𝒂𝒉𝒏𝒂 𝒉𝒓𝒊𝒂𝒕 𝒂 𝒏𝒈𝒂𝒊 𝒍𝒐.

— 𝐇𝐫𝐚𝐰𝐯𝐚