- Dr. C. Lalrampana
A KAMKÊUNA
Mizorama cheng hmasa berte lo zik chhuah dan hi sawi chian a har hle. Mahse, historian leh zirchiangtute chuan kan chetdan phung leh khawsakzia atanga an chhui danin China rama Shinlung emaw Chhinlungsan emaw atanga lo chhuak niin an ngai. Thenkhat chuan BC 210 vel atanga lo zi chhuak niin an sawi. Chumi hnuah Burma Shan State-ah insawnin Kabaw Valley, Khampat-ah an insawnleh a, a tawpah Chin Hills-ah insawnlehin an ngai. Mizo chanchin ziah hmasa ber chu kum zabi 16-na a?anga intanin Lushai Hills-ah, Lushai Hills Autonomous District Council kum 1952 khan neiin, 1972 khan UT-ah a hnu February 20, 1987 khan state puitling a lo ni ta a ni. Mizorama cheng hmasate hi tutenge tih dik taka hriat theih a ni lo. Kum sang tam tak chhunga history hausa leh buaithlak tak erawh kan nei tih a chiang. Rinthu inzep erawh tam tak a awm bawk.
RAMRIAH KAN AWM
Mizoram hian international border 722 kilometer a nei a. Myanmar Khawchhak leh Chhim lamah kilometer 404 leh Chhim lam kilometer 318-ah Bangladesh a ni. Mizoram hian State ramri Assam, Manipur leh Tripura te a nei bawk. Mizoram hi Latitude: 21°58′ n atanga 24°35′ N a sei zawng: 92°15′ E atanga 93°25′ E India hmarchhak biala awm a ni. Hetianga international leh state ramri nei thluah kan nih avang hian mihring khawsak phungah nawmna leh awlsamna tam tak awm mah se, dik lo taka sumdawnna kawng awlsam tak a nih avangin hming chhiat kan tawh phah nasa hle. Chungte chu hetiangin:
- Drug Smuggling: Mizoram hi Myanmar, a bik takin heroin leh methamphetamine atanga ruihhlo tawlhruk chingte tan transit point pawimawh tak a ni a, drug smuggling kawngpui ber a ni mek.
- Cigarette Smuggling: Cigarette tam tak chu Myanmar leh Bangladesh atangin Mizoramah an luhpui a, chhiah chawi an pumpelh avangin he Sumdawnna hi a hluar hle.
- Gold Smuggling: Myanmar leh ram dang atangin Mizoramah rangkachak an la lut nasa hle thin a, a tam zawk hi zohnahthlak unaute kaltlangin an la lut thin niin a lang.
- Timber Smuggling: Myanmar leh a chhehvel atangin far, teak, thinguk etc. an lalut nasa hle.
- Wildlife smuggling: Ramsa smuggling-a kal theihna tur transit point tha ta ni. Rannung, sakeibaknei, keite, leh sava ramdanga thawnchhuahna kawng remchang a nih avangin hetiang
Smuggling dona kawnga hmalakna:
Mizoram sawrkar chuan central agency-te nen hma a la mek a ni. - Ralthuam tawlhruk:
Mizoram hi indona ralthuam tawlhrukna kawng pawimawh tak a ni a, a bik takin Myanmar nena ramri a nih vang a ni.
Mizoram-Myanmar ramri hi India rama ralthuam phurh luh nan an hmang nasa hle. Hei hian India hmarchhak biala hel leh firfiakte nen inzawmna thuk tak a nei a ni. Thuneitute chuan ramri bulah surveillance leh patrol an tipung a, ralthuam smuggling leh helna dona tur special task force an din bawk. - Lunghlu lakluh: Mizoram kal tlanga lung hlu rubies, sapphires, leh jade ang chi lunghlu lakluhna kawng ber a ni. Thawmhnaw, *Document lem, thamna, leh official thenkhat rinawm tawklohnate avangin a hluar hle.
- Pawisa lem: Mizoram hi pawisa lem ‘fake note” hmanga sumdawnna kawng pawimawh a ni. India phai ram leh myanmar atanga pawisa lem lakluh tamna a ni a, a siamna khawl pawh bun tawk an awm a ni mahna!
HMACHHAWN A HUN
Smuggling dona kawnga hmalakna hi a nep rih hle. Heng harsatnate hmachhawn tur hian thuneitute chuan: Ramhnuai pilrila surveillance leh patrol tam zawk a dah a ngai ta. Smuggling dona tur special task forces chak tak din a hun.
Ramri Control leh Checks khauh zawk kalpui a tul takzet ta.
International agency-te nen thawhhona tha tak neiin smuggling networks-te zawn chhuaha thunun a hun hle. Rorbor Patrols tihpun a ngai takzet ta. Ramri venhimna tihchak leh ralthuam phurh luh lohna tura patrol tihpun a hun. Inter-Agency Coordination, Central agency-te nen thawhhona tha tak neiin, Border Security Force (BSF) leh Customs Department-te nen, smuggling dona tur ruahmanna tha zawk kan mamawh.
A TLÃNGKAWMNA
Heng hmalakna tur pawimawh tak takte hi a then kalpui mek ni mah se, a la nep hle a, chuvangin, smuggling activities tihtawp a, Mizoram venhimna tur hi tihtakzeta ngaihtuah a hun takzet ta. A bikin nitin heroin leh dandawi ruihhlo dang man a tam thei hle. Khing zawng zawng khi Mizoram Kristian 87.16% awmna ram, inkhawm taima tamna, Pathian Biak in tha leh changkang tamna, zawlnei ngah, politician tawngkaa ram hmangaihtu tamna ram, eiruk leh sum thianghlim lo hmanga inchhekarbawm tamna, a ruka nawhchizuar tamna nia sawi kan Zoram riangte kaltlanga tawlhruk thinte vek a ni a; kan zavaia tanruala dorem dan ngaihtuah a hun takzet ta e. Rorelna in sang berah zu ringawt kan buaipui luai luai reng ringawt a nih chuan Mizoram kaltlanga sualna chihrang hrang nitin zantina kal liam zut zut rengte khi kan do reh tawp lovang. Chuvangin, aw Zoram I Pathian tawk turin inpeih rawh le.