- Dr. C. Lalengkima
Mizoramah hian khawtlang leh veng inawp dan fel tak hi kan nei a, kan hmang tangkai viau bawk niin a lang. He inawpna hmang hian khawtlang inenkawlin kan duh chuan veng/khua atangin kan hnawt chhuak mai a. Veng chhung tihmingtha leh chawimawitu erawh kan duh chuan in hmunte hial kan pe ve mai bawk a. He inawpna tha leh danglam tak hi thil nihphung pangai emaw kan ti mai ang tih a hlauhawm hle mai. Pi leh pu atanga kan chhawm, vawiin ni thlenga kan la hmang tangkai em em a ni tih kan hriat fo a tha awm e.
Khawtlang inawpna tha danglam bik nei kan ni: Mizote hi tun hma Lal ho in min awp hun atanga thuneitu pahnih hmanga inawp (plural authority) thin kan ni a. Chu chu Lal ban tawh hnuah pawh kal pui zel niin, Lal thuneihna ang kha VC in la chhawngin, Zawlbuk inawpna ang kha YMA hian an la chhawng zel te pawh kan ti thei awm e. Khawtlang enkawl kawngah hian VC/LC leh YMA hi an kal kawp rial rial thin a, an thiltihtheih leh an kalphung a in ang lova, VC/LC anga tih rem loh pawh hi YMA anga hmalak thin a ni. Tin, sorkar dan hmang leh sorkar dan thlip thlel ni lova an kal thin avang hian thuneihna zau ru ang reng tak (semi-autonomous power) an nei deuh roh ni te pawh in a lang. Tun hma atangin Mizoram chhunga kan inawpma dan hi sorkar dan hmanga inenkawl aimah hian khawtlang kal khawm thuneihna hmanna (people power) a ni ti ila a sual awm love.
He hnam tih dan hmanga inawpna (traditional administration) tha tak hnuaiah hian sorkar tibuai lutuk lovin, keimahni tawkah kan inenkawl ve thei a, kan buaina leh harsatna te pawh keimahniin kan lo chingfel ve mai thin ni. Kan state sorkar a hausa tawk lova, sum leh mihring an neih tam loh avangin he inenkawlna hmang hian kan buaina leh harsatna tam tak kan lo ching fel thei hian state sorkar pawh kawng tam takin a chhawk zangkhai a, tangkai taka kan hman chhoh zel pawh hi thil tul tak a ni. Khawtlang inenkawlna atan ram danin a sawi bak chu khawtlang hruaitu ten ziak lo dan (unwritten rules) hmangin dan kan siam chawp mai thin a. Khawtlang mipui pawhin he inawpna tha tak hi zawmin YMA thu a ni emaw, VC/LC thu a ni emaw kan zawm tha viau mai.
Khawtlang leh vantlang zah lo kan pung zel dawn: Hetih mek lai hian khawvel hmasawnna sang zelah kan Mizo khawtlang inawpna leh enkawl dan zah tawk lo leh palzut tum, an hausak leh neih nunna, an nihna sang leh lalna hmanga rawn nek emaw palzam tum tawk hi kan awm mek a. YMA lo khing deuh uai uai te, VC/ LC te an lawmman a tlem deuh avanga ngaisang lo leh palzut tum hi kan awm ta zauh zauh mai. Chuvang tak chuan kan Mizo inawp dan leh inenkawl dan hi kan tih chak hi thil tul tak a ni. Inti lehkhathiam, sum nei, an nu leh pa te nihna chhuang tute, an nu leh pa te sum neih leh khua/veng a lo awm hmasa an nihna chhuanga khawtlang lo tawng duh mai te. Tleirawl hawklak awm tha duh lo, khawtlang tana hnawk viau mai te kan pung zel a. Aia upa zahna nei lo, khawtlang mitmei venna chang hre lo, sum an hmuh nana khawtlang zah miah lo te, hnam dang pawh thurualpui duh pawh kan tam ta viau awm e. Chuvangin, khawtlang rorelna kan tih chak a, tun aia khauh zawk leh huaisen zawka kan khua leh veng hi kan enkawl hi thil tul tak a ni.
Vengin enkawlna dan bihchianna: Mizoram khawtlang inenkawlna dante hi VC leh LC thuneihna petu dan ‘The Lushai Hill District Council (Village Councils) Act 1953’ leh ‘Mizoram Municipalities (Ward Committee and Local Council) Rule 2010’ hian VC leh LC thuneihna a pek bak hian kan inenkawl nasa hle mai a. A nihna takah chuan heng dan hmang chauh hian in enkawl dawn ila, kan in enkawl tak tak theih meuh lo ang tih tur a ni. Tun hma lam khan khan kan Lalte khan ‘ni leh tha kara leng’ an inti thin a. A awmzia chu thuneihna zau tak an nei tihna a ni. Khatiang ang thuneihna sang tak an lo neih ang deuh kha khua leh veng inenkawlna pawh hian kan chhawm deuh roh em aw tih tur a ni. Kan khawbil dan, kan khaw bil inenkawlna tiin keimahni tawkah kan kengkawh ve thin a. Hei pawh hi sorkar dan anga ni lo, mipui aiawh an nihna anga hriatthiamna hmanga ziak lo dan a ni. Ziak lo dan mah nise a lal viau a, tun thleng hian ngaipawimawh a hlawh viau zel chu a nih hi maw.
YMA hi sorkar hnuaia mi a ni ve lova, chuvangin sorkar dan hian a phuar viau lova, a tih tur leh hmalakna chin pawh sawi thiam har tak a ni. Khawtlang mamawh anga dan leh thupek an siam avangin an duh chuan hma an la zau thei viau a ni. Zu zuar an hnawh chhuah ngawt te, mi in an kalh sak ngawt te hi eng sorkar dan khawiah mah a chuang awm loa. Mahse, an ti a, kan zawm lo ngam lova, an ti mek zel chu a nih hi maw. VC/LC leh YMA te hi mipuite tlan tlin, mipui aiawh, an phena khawtlang mipui awmna an nih avang hian heng khing ngam leh an duh loh zawnga awm hi thil tih fo chi a nih a rinawm loh. Chuvangin, heng dan te hi tangkai tak leh thiam taka kan hmang fo a tul hle awm e.
Khawtlang hruaitu huaisen kan mamawh a ni: Mizo khawtlang inawpna kalpui dan en hian sorkar lam atang chuan hei aia inawpna tha zawk emaw khauh zawk hi beisei chi a ni lem lo. Mawhphurhna leh thuneihna an pek nasat pauh leh an chunga mite lal dan a nep ting zel avangin, VC/LC te thuneihna sang zawk pek hi chu beisei chi a ni lovang. Chutih rualin kan khawtlangah sualna, buaina, harsatna chin fel tur a pung zel bawk si a. Hetiang karah hian veng chhung a hruaitu VC/LC lam emaw YMA hruaitu lam pawh kan huaisen a, kan chak leh zual a ngai hle mai. Dan ang ni lo, dan in a sawi baka inenkawl kan ni sa sa a, huai taka kan kalpui zel hi a ngai a ni.
A chang hi chuan khawtlanga kan buaina thenkhat hi khawtlanga chin fel mai ngaih chang te pawh hi a awm em aw tih theih a ni. Misual leh awmtha duh lo, chhungkua leh khawtlang tana hnawk te pawh hi police a kan pek hian anni hian an kawl rei peih bik lova, khawtlanga lo in zilh a lo inchin fel hi a pawi lo mai ang em? Chutih rual chuan kan thahnemngaih luatah hian nunna thlenga pawi thei tura chet palh te pawh awm thei a nih avang hian fing taka hma kan lak erawh a tul hle awm e. Veng leh khua a kan inawpna hi VC bikah hian Ni za hlawh (MGNREGS) cut hlauhna hian thui tak a hril a, YMA erawh chhiatni thatni a buaipui ve loh hlauhna hmang hian thui tak chu kan inenkawl a. Eng anga hausa leh neinung, eng anga lal pawh nise, kan han thih a, chhiat kan han tawh meuh chuan khawtlang tangpuina tel miah lova mahni a kal ngam chu lo awm pawh nise kan la tam lem lo khawp ang. Chuvangin, kan duh chuan kan veng chhung inenkawlna leh inawpna hi kan ti chak thei viau a ni.
Tun hnaiah Aizawl veng pathum chuan Zoram mipui barakhaih dawt khawpin thuthlukna an siam a. Veng pakhat chuan an veng hmusittu a puh chu veng chhungah phum an rem ti lova. An thutiamah an din ngheh avangin mi tam tak in an dem viau mai. Veng pahnih YMA chuan Zoram pum huapa lar, ruihhlo kaihhnawiha an man, an venga dawr siam chu khar turin an hriattir bawk a. Heng thil thleng pahnih hi Zoram titi a ti tam hle mai. Heng vengte hian eng sorkar dan behchhan mahin heng thil an ti hran lo, mahse Mizo inawpna dan, ziak lo dan siamchawp hmangin thu an ti tlu a, mahse an thupek hian awmzia erawh thui tak a nei si a ni. Chuvangin, khawtlang hruaitute hian fin an chhuah a, an taimak a, an huaisen phawt chuan mipui hi an hnungah kan ding reng a ni tih hria in, kan khawtlang him nan, kan khua a lo nawm zawk nan hian nasa takin hna kan thawk thei a ni.