Isua Krista Kraws, secular tarmit atangin

  • Dr. Krista Roluahpuia; IIT Gandhinagar

*A saw raltiang tlangah, kraws hlun tak chu a ding, *
Tuarna leh mualpho tarlanna chu;
Kei ka tan chu kraws, chu ngaihhlutawm ber a ni,
Mi sual tan mi tha ber a thi si.

  • Thuhma

Kum sawm chuang zet chu Science philosophy leh Science history ka chhiar ve ta a. Ka hriat ve ang ang te, mual ka liam hmain Mizote tan dah that a tha e ka tih avangin lehkhabu, ‘Science leh Kristianna: A Indo Em?’ tih chu ka ziak ve a. Philosophy leh a kaihhnawih ka chhiar atanga ka thil hriatthiam thar leh hmuhfiah te ziah tel duh ka nei nual a, mahse a tam zawk chu han thailan tel a rem lova. Chu’ng zing ami pakhat chu Isua Krista Kraws awmzia leh nihna, finnna leh thiamna, academic atang ngawr ngawra thlirna hi a ni.

Kristianna sakhua innghahna – Isua Krista Kraws chungchang leh a kaihhnawih awmzia nihna ril (philosophy) ka hriatthiam ve hnu hian a ropui ka ti em em a! Thianzaho inkawmkhawmnaah te chuan ka sawi fo a. Tunah hian Kristian sakhuana tarmit bun lem lovin lo sawifiah ka tum dawn a ni. Secular tarmit atanga thlirna han tih hrim hrim hi Kohhran pawn atanga thlirna emaw Sakhuana pawn atanga thlirna emaw pawh kan ti thei ang a. Mizote’n thlarau tarmit atanga thlirna an tih ep chiah (opposite) pawh kan ti thei ang chu. Chuvangin chhiar dan pawh kan thiam a pawimawh awm e.

  • Greco-Roman Khawvel

Kristianna chu Khawthlang-ho sakhua a ni a. Khawthlang-ho han tih hian Europe leh North America-a awmte a huam a. Khawthlang kalphung (Western tradition) chu Grik leh Rom-ho finna leh hriatna (Greco-Roman worldview)-in a chhum hmin a ni. Chumi avang chuan an khawvel, an kalphung, an thil hriatthiam dan kha hriat chian a pawimawh viau mai. Mahse, an history kan sawi hian, an hmanlai hun hrethiam tak tak turin a hun lai (hmanlai)-a an awm dan angin kan ngaihtuah (historical imagination) thiam a pawimawh hle ang.

Greco-Roman khawvelah chuan mawina leh duhawmna hi chak zawk nihnaah te, thiltithei nihnaah te, midang hnuaichhiah theihnaah te, midang thuhnuai theihnaah te, hausaknaah te, leh a dangteah a innghat a. Chumi awmzia chu thil tithei apiang, hausa apiang, mi chunga leng thei apiang te kha an duhawm a, an mawi a, an ngaihzawn awm a ni. Tuna kan hriatthiam dan angin khawngaihna emaw lainatna emaw ang chi hi a awm lem lo a. Hniam zawk leh berh zawk, pachhe zawk nihnaah engmah mawina leh hlutna (dignity) an hmu lem lo a ni. Mipui za zela 40 kha sal an ni a, a bak zawng raldo sipai an ni leh a. Lal leh lehkha ziaktu, leh philosopher te phei kha chu mi zawng zawng chunga leng an ni a, an indah chungnung (elite) em em a ni. An ei leh bar hausakna (economy) pawh sal neih tam zatah a innghat tlat a. Chuti khawp chuan an kalphung kha a danglam a. Hniam zawk leh berh zawkte va khawngaihna emaw va lainatna emaw va dawmkan tumna emaw kha a awm lem lo a ni.

A chung lama ka sawi ang khian thuneihna leh thil tihtheihna (power) neih kha an tan mawina leh duhawmna kengtu a ni. Ropuina tarlanna a ni tihna a nih chu. Rom mite’n an sal an hremna rapthlak ber chu Kraws-a khenbeh a ni a. Tin, an ram awpnaah dan bawhchhiate an hrem theih dan na ber chu Kraws-a khenbeh a ni bawk. Chutianga khenbehte chu misual ber anga puh an ni thin a ni. Kraws khenbeh hi dan bawhchhiate hremna a ni satliah lo a, Rom Sorkar tan ropuina, thuneihna leh thiltihtheihna entirna (symbol) pawimawh lutuk a ni. Thuneitu leh chak zawkin a thuhnuaia awm – dawrawm zawk leh chak lo zawk te a hnehna lantirna symbol a ni. Tin, Kraws khenbehna hi sawi thiam hleih theih loh khawpa na tawrhna a nih piah lamah inhmusitna lan tirna tawpkhawk, zahthlak tin reng lantirna a ni tel a, anchhedawngte tana thihna a ni.

Tun lai khawvel hriatthiamna tarmit atanga thlir chuan Greco-Roman khawvel kha mak pawh kan ti viau mai thei. Ni e, mak pawh a mak reng a ni, a chhan chu kan thil hriatthiam dan leh kalpui dan hi a danglam ta em mai a. A tawi zawngin, Greco-Roman khawvel chhungah khan tlawm zawk te, thuhnuai rawlh zawk te kha an ngaihzawn awm lova; a chak apiang, thil tithei apiang, midangte hnuaichhiah thei apiangte kha ngaihzawn awm, mawina leh duhawmna kengtu an ni.

  • Isua Krista Kraws, hnehna tarlanna

Rom sorkar khan Judai ram kha a awp a. Chumi an ram awp dan chu Isua Krista khan a bawhchhia nia an puhna avangin hrem a ni a, khenbeh a ni ve a ni. Mi tam tak khenbeh ni mah se, heta Isua Krista khenbehna hi chuan ken tel a nei ta teuh a. A chhan chu Isua Krista kha Pathian mihringa lo chang a ni a, Krawsa A thihna kha Ani tan chuan hnehna tarlanna a ni daih thung a! He ngaihdan hi a danglam (radical) em em a! A chhan chu a hma lama kan sawi ang khan Kraws chu thuneitu sang leh thil titheite’n an hnuai amite an diriamna, an tihmualphona, an chunga leng an ni tih lantirna symbol a ni. Chumi awmzia chu Kraws chu chak zawk te’n a chak lo zawkte an hneh zia lantirna, an thil tihtheihna power an tarlanna symbol a ni. Mahse, hemi hi Greco-Roman khawvelin a kalpui dan ni mah se Isua Krista kha chuan Kraws-a A thihna kha chak lo zawk (the weak)-in chak zawk (the victory)-te laka hnehna a channa a ni A ti a ni.

He ngaihdan hi a mak (radical) satliah lova, Rom leh Grik mite tan khan ngaihdan atthlak lutuk a ni. Ngaihdan radical lutuk leh mak lutuk a nihna chhan ber chu thil pawm dan thar, a hmaa la awm ngai lo a nih avang a ni a. Hriatna leh finna, kan pawm leh kal pui mek innghah nana kan hmante pawh hi, atirah chuan pawm dan dang hlak a nih loh chuan han pawm emaw han awih emaw kha a harsa thin a. Thil nihphung danglam, mak tak, awih ngai leh pawm ngai a nih khan danglamna a rawn siam thin a ni. Tirhkoh Paula kha Juda finna lam hria a nih bakah Grik leh Rom finna pawh hre tel a ni. Chumi awmzia chu Pathian mihringa lo channa te, tin Isua thawhlehna te pawh kha ani tan thil thar a ni lem lo. Grik leh Rom khawvelah khatiang lam hawi kha pawm dan sa a awm tlat tawh a ni. Chumi awmzia chu an pathiante pawh chuti ang lam hawi nihna nei niin an chhal ve tihna a nih chu.

Tirhkoh Puala pawh khan Pathian mihringa lo channa te, thawhlehna te pawh kha Isua Krista nihnaah pawm tel mah se amah tidanglamtu leh a tin zawn ber chu Kraws kha a ni. Pathian (transcendental) Kraws-a thihna – hmingchhiat, mualpho, diriam, tihduhdah, cheksawlh tin reng tawrhna kha, Grik leh Rom-ho tan chak zawkin a thil tihtheihna (power) lantirna ni mah se chak lo zawkin, dawrawm zawk leh te zawkin thiltithei zawk leh lian zawk laka hnehna a puanchhuahna a ni daih mai kha mak a ti a ni! Chuvangin a sawi tam ber leh a thu hril laimu pawh Kraws thu a ni ta reng a ni! Chik takin Paula lehkhathawnte hi han chhiar chhin mah teh, Kraws thu bak eng dang a sawi thei lo a ni ber mai! Ngaihnawm pawh a ngaihnawm a ni! Grik khawpui Korinth khua mite hnena lehkha a thawnnaah pawh khan chiang takin kraws thu chu midang pawm duh lo (Grik leh Rom)-te tan chuan thu atthlak a ni a ti a ni. Mahse, a chunga kan sawi ang khian helaia Kraws thu atthlakna leh makna taka hi a pawmtute tan chuan Kraws nihna awmzia sawifiah tu a ni thung tlat si a ni! A chhan chu – Isua Krista Kraws thihna kha hnehna channa, chak lo zawkin chak zawkte kan hneh theihna a ni tlat! Paula chuan chu chu hmangaihna avanga chhandamna a ni a ti a ni. Hetiang ang ngaihdan, hmangaihna avanga tawrhna hi chu a mak dawn bawk em a ni, Greco-Roman khawvel tan chuan. Mahse, hnehchhiah leh rethei te, sal leh mi dawrawm zawkte tan chuan Chanchin Tha a ni tlat thung si a ni!

  • Khawvel tidanglam tu – Kraws

A tir lama ka sawi ang khan Greco-Roman khawvelah chuan chak zawk leh lian zawk, thuneihna duh duha lek kawh thei te, midangte hnuaichhiah thei te kha an ngaihzawn awm a, chutiang lam thil chu mawina leh duhawmna kengtu a ni. Dik leh fel an tihte pawh chutiang atang vek chuan an teh a ni ber a. Mahse, Isua Krista Kraws tuarna hian hnehchhiah tuartute’n dikna chanvo (dignity) an neih zia a lan tir a, chu chu an lo hmuh fiah thei ta a ni. A chhan chu anchhedawng Kraws-a khenbeh khan ‘hnehna’ an tan a puang chhuak tlat a. Tin, tlawm zawk leh thuhnuai rawlh zawk nihnaah pawh mawina leh duhawmna a awm ve theih zia a rawn lan tir bawk a ni. He thil pawm dan hi hmanlai Greco-Roman hun laia pawm dan nena inpersan lutuk, a ep chiah (opposite) a ni. Kraws thihna avangin, ‘duh taka chhandamte vek’ kan nihna chuan intluktlanna lungphum (concept) pawimawh lutuk pawh a lo pian chhuah tir thei hial a ni.

Rom-in Kristianna, an hnam leh ram sakhua anga an pawm hnu pawh khan Kraws hi ualau takin an lek lam thei lo. A chnan chu Kraws kha inhmuhsitna, indiriamna entirna – anchhedawng a ni tlat! Kum sang bi sawm vel a ral hnuah chauh Kraws kha tlawm zawk leh chak lo zawkte hnehna tarlanna, hmangaihna vawrtawp lantirna symbol angin an lek lam thei chauh reng a ni. Kristian ziding – Catholic leh Orthodox-te’n Kraws an lek lam nasat em em chhan pawh hi tuna kan sawi lai mek vang hi a ni pakhat a! Patristic (Kohhran pa)-te kha Kraws nihna leh a ken telah khan an lo chiang em a ni! Tunah chuan Kraws hi khawvel finna leh hriatna (civilization) awm tawh zawng zawngah symbol hman lar ber leh pawimawh ber, danglamna thlentu thuk ber leh ril ber – mawina leh duhawmna, dikna leh felna tarlangtu a ni ta a ni. Hmusitawm leh anchhedawng Kraws khan duhawmna leh mawina Isua Krista avangin a lo nei thei ta a! Symbol zawng zawnga mawi ber leh duhawm ber, hmangaihna leh duhawmna tinreng kengtu a ni. Hemi ngei mai hi, Kristiante tan pawh, Pathian hmangaihna leh khawngaihna, A Fapa Isua Krista kaltlanga kan chan, kan thurin laimu chu a ni ta a ni!

Galatia mite hnena Paula lehkhathawn bung 3na chang 28-te hi a ngaihnawm ka ti thin a! A chhan chu hemi changah hian Juda mi emaw Grik mi emaw, sal leh a neitu emaw, hmeichhia leh mipa emaw kan awm hrang thei tawh lova Isua Krista Kraws avangin pumkhat, inang vek kan ni a ti a ni. Grik leh Rom khawvelah khan tuna intluktlanna (equality) kan tih fote hi a awm miah lo a. A tir lama ka sawi angin sal an tam em em a, lal leh an khawnbawlte kha an lal em em a. Mahse, Isua Kraws avanga dinhmun inang vek – Kraws chhandamna avanga kan neihna hian tunlai, modernity chhunga intluk tlanna hi a rawn hring chhuak a ni. Kristian ni mah ila, India ramah kan awm miau a. India ram chu tun hnai, Europe-hovin min awp hnuah chauh Western tradition (Kristianna lam hawi) kan hmelhriat a. Intluktlanna te, modern democracy te, leh a dangte kan sawi ve thei ta a ni. Mahse, Hindu kalphungah erawh intluktlanna a awm loh zia leh intluktlan lohna hi an kal dan tur ve hrim hrim angah ngaihna a len zia kan hmu thiam thei ang. Tuna kan constitution pawh hi Western tradition pum chhuak, an lak chhawn liau liau, Hindu kalphung nena inpersan lutuk a ni.

A nihna takah chuan French revolution te, Russian revolution te, leh communism kalphung lo chhuakte khan Kristianna inrelbawl dan (Christian institution) kha an va do a ni mai a. Mahse, an tan hmun leh an kalphung erawh a Kristian em em a, Kristian innghahna (seed bed) an va do lo hrim hrim a ni. Kristian rinna laimu atang vekin Kohhran kha an va do a ni. A chian em em na chu – Kraws avanga mi rethei leh harsa zawk ngaihsak duhna, khawngaih theihna leh hmangaih theihna lo chhuak avangin, mi harsa leh berh zawkte chhan tumin hma an la a ni. Kraws hian dawrawm zawk leh hnehchhiah tuartute tan chhandamna a rawn kawhhmuh miau avangin tlem zawk leh te zawk, thil tithei lo zawk leh tuar zawk te lam tang nih theihna pawh a rawn keng tel vek a, chu chu communist lamin an buaipui a ni tlat a ni.

Chutiang zelin atheist tam takte pawh hi kei ni ai aia Kristianna innghahna, kan sawi mek, nunpui thuk zawk an ni thin. Mi rethei leh harsa zawk chanvo tlangaupui thinte ngat phei chu Kristian ruh tak an ni thei a; Pathian awm ring lo mah se Isua Krista chhandamna innghahna (concept) hi an nunpui ve tlat tihna a ni. ‘Kristian tih atan a mawi lo’ miin a tih theih chhan pawh hi Kristianna innghahna a hriatthiam avangin chumi atang chuan hetiang ngaihdan hi a sawi chuak thei thin a ni. Khawvel history awm tawh zawng zawngah, Kristianna innghahna chiang taka dotu chu Nietzsche kha a ni ang. Ani khan Kristianna hi a hrechiang em em a. Tha leh dik, mawi leh fel kan tehna zawng zawng pawh Kristianna Kraws atanga lo awm a ni tih a hriat avangin hmanlai Greco-Roman hun laia an pawm dan ang khan thil pawm dan leh nih dan a rawn thar thawh leh a ni. Ani kha chuan mawina leh duhawmna, dikna leh felna hi chak zawk nihna leh thiltihtheihnaah a awm a ni a rawn ti a. Hetianga a hrilhfiahna avanga khawvelin kan thil tawn chu sawi thui ngai lovin kan hre vek awm e.

Sawi thui pawh a chakawm viau a mahse a thui lutuk dawn e. Ka sawi tum ber zawka chu: tha leh fel, mawi leh duhawm tehna hi, Western tradition chhungah a danglam theih chhan chu Kraws avang a ni takzet a ni. I awih loh chuan Mizoram pawnah, Hindu unaute bulah hian han khawsa ve chhin teh. Anni tan chuan mawi leh duhawmna hi tlawmna leh thuhnuairawlhnaah a awm meuh lo a. Anni tan chuan ropui leh ngaihsanawm tehna hi sang zawk leh chak zawk, thiltitheitu nihnaah a ni. Mahse, vai unau zingah pawh Western education chhul chhuakte, leh Europe leh North America lama lo cheng tawhte erawh chuan Kristianna avanga pawm dan kan neihte hi min tawm pui thei viau thung.

  • Tlipna

Lehkhabu anga ziah ka tum a ni a, article anga ziah chuan sawi kim a har viau mai. Lungngaih Haptaah ngei ka khawrpum thei erawh ka lawm a ni! Serkawna sikul kan kal ve lai khan Rev. Dr. H.S. Luaia sermon kha kan ngaithla ve teuh hman a. Thupui hrang hrang sawi thin mah se ‘Kraws thu’-ah bawk a let leh thin a. Isua Krista Kraws thihna hmang hian a thusawi a titawp thin. Khatih hun lai khan a ril zia leh thuk zia ka lo ngaihtuah thleng phak ngai lo! Mahse, Pathian hmangaihna leh khawngaihna vawrtawp, A Fapa Isua Krista Kraws kaltlanga lo lang ka hriatthiam ve hnu hian Kraws ril zia leh thuk zia hi ka hrethiam ve ta a ni. Kraws hi Kristiante tan chuan kan innghahna lungphum a ni takzet a ni. Hmusitawm ni thin kha khawvela thil ngaihzawnawm ber leh mawi ber a nih theihna chu Pathian hmangaihna vawrtawp tarlanna a nih vang a ni. Chhiartute, Good Friday chibai mawlh mawlh ule!

Leave a Reply

error: Content is protected !!