- Lalnuntawma Fanai
I ek leh a thli, i ina i bawlhhlawh tenawma i ngaihte, hmanraw tangkaia an sawngbawl tawhna khawvela kan chen mek lai hian, rilrua lo lang thup ram pakhat a awm a, chu chu Singapore khi a ni. An faina an larpuina chhana hmalatu pawimawh tak, 1960 chhoa an Prime Minister huaisen, hmathlir nei chunga faina atchilhtu Lee Kuan Yew, March ni 13, 2015 a a thih khan, an ram mipuite chuan, “Lee kuan, kan lawm e, hetiang ram min hruai thlengtu i ni,” tiin mittui nen an thlah liam a, a ruang en tur ringawt pawhin km 2 dawn mipui an intlar a, an ngaisang tak zet a ni,” tiin hetih laia a hmuna awm Mizo tlangval pakhatin min hrilh a, a ngaihnawm hle.
Hmana hnam bal tia hriat thinte kan lawnna zar hi a sâng ta! Faina mawngpawp thawla kan inteh dan pawh a fet ve ta hle. Faina kawngah ram tin, state tin, hnam tin kan inel ta a ni ber a, tihtur erawh kan la ngah hle. Hmabak ko tak kan hmachhawn mek a, tawpsan a thiang lo. Kan koa innghat faina kawngah hmathlir kan nei ngam tur a ni. Comprehensive Plan for Municipal Waste Management in Aizawl tih thupuia nei chunga, kum 2 chhunga India ram khawpui fai bera Aizawl puan tuma rilru ti huaisen ngamte thawm hi ngaihnawm tak a ni. Kan tum kan tihsanna hian a hmasawn zawngin min hruai dawn a, mi tumah kan ralbang bik tur a ni lo. A neitu kan ni. Kan ta a ni.
Engvangin nge mi hi an fai ringawt? He zawhna chhânna atana tangkai deuh chu zirtirna tha leh dân kenkawhna a ni. Hrem ngai hrem ngam sorkar, a tha zawnga mipui zirtirna leh mipui nena inhnehnai thiam leh thawkho thiam kan mamawh. Chu dân chu kenkawh a nih chuan, zirtir ngai, dân lo zawmtu mipuite hian chu kawng chu kan lo zawh ve mai a, chu thil pahnih kalkawp chu a inthlawp tha em? A mawngpawp lai thawl tur a awm em tih hi kan vil zui tur a ni. Mihring rilru hi a tha zawnga inhruai theih a ni a, kan thatna zâwk kan partirna hmunah khawvel hi a nawm zâwk zel avângin faina kawngah pawh chu chu kan hmachhuan tur pawimawh tak a ni. Miin engtin nge bawlhhlawh a thlir a, engtin nge khawvelin bawlhhlawh hi a sawngbawl a; hmanraw tangkaiah a hman? tihte hi mimal tinin kan zir thar a ngai.
State danga Municipal Corporation ten bawlhhlawh tawih thei atanga leitha an siam an hralh anga kan kal ve ta te hi lawma kut ben ve na tham a ni. Ni khatah bawlhhlawh tawih thei atanga leitha kan siam chhuah theih zat siam thei loa kan awm chhan hi, mahni in luma bawlhhlawh thliar tha lo kan la awm teuh vang a ni. Dik lo hi dika kan siam dawn chuan, chhungkaw tinte hian kan mawhphurhna kan hlen chhuah ve a ngai. Hei hi tawih thei lo a ni, hei hi tawih thei a ni, tia sorkar hotuten min hrilh a, a thliar dan tur min pek tawh chuan, kan duty ka hlen ve a tul tihna a ni. I bawlhhlawh kha sorkarin awmze neiin a sawngbawl a, pawisaah a chantir mek; hei hi khawvel kalphung a ni ta! Bawlhhlawh thliar tha la, mi thanharh laiin thangharh ve rawh.
Ran ek te, mihring ekte atangin leitha siam a ni. Tenawm kha hmanraw tangkaiah an let ta tihna a ni. Chu chu hriain, sorkarin sum tam tak sengin a paihna hmun tur a siam a, driver thuawi leh rilru dik pu chinte chuan chulai hmun chu an pan a, hla deuh atang pawhin an inkhalh thleng a, an paih a; chu chu mipui leh sorkar rawng an bawlna a ni. Fak hlawh val rual an ni tihna a nih chu. Mahni duhna laia bun mai ching driver rilru hi siam that a, her danglam a ngai a, hrem an ngai bawk! Hei hi faina mawngpawp thawl ngai, siamthat ngei ngei ngai lai chu a ni. Dân kalha thil ti thinte veng a, man chhuak turin, khawl mit var CCTV nen, khawpui dai hi hual belh zel tum a ni ta hial mai! Kan va tang em! A tha e. Sorkarin veng thenkhat ek leh tuichhe paihna tur bik khawl a bun pawh hman mek a ni. Hmasawnna zel hi kan tum tur a ni a, nikum aiin vawiinah hma ka sawn a ngai a, faina kawngah hmathlir huaisen kan nei ngam tur a ni.
Kan ngaihsak ngai loh, kan la neih ngaih loh, In thiahna bungraw sawngbawlna tur (Construction & Demolition waste center) Hualngohmuna siam mek te, bawlhhlawh tawih thei lo bik sawngbawlna (Material recovery facility) tur Luangmuala siam mek te, MINECO-ah Sewerage Treatment Plant an siam mekte hi hriat a nuam leh phawt. Damdawiin leh clinic te bawlhhlawh (Common Bio-medical waste treatment plant) sawngbawlna Tuiriala mi hman tawhte pawh hi kan hmasawnna zinga mi a nih avângin lawma kut ben ve te pawh a sual lo ang.
Kan leivung paih duhdah avânga kan tawrhnate zir chiangin, mi thanemngaite hi an feh chhuak a, kan panna lai an hmu a, an âu lawm lawm reng a nih hi. Mipui leh sorkar insiam thatna tura an chêtna leh an âu hla avâng hian fakna pawh hi dawng ve fo rawh se. Mihring rilruin thlir dan dik a neih a, khawvel hi a hmuh fuh a tul. Kawr kama awm ten fai duhna rilru pu a, awmze neia bawlhhlawh sawngbawl a ni tih an hriat avângin, mahni in luma bawlhhlawh fun hran sa te chu motor-ah an lo vawm kai mai zâwk a ni. Kawr kama kan chen avângin bawlhhlawh paih thla bik zel turin eng dikna chanvo mah kan nei bik lo a, a mawhphurtuten a chinfel dan an ngaihtuah a ngai. Dân lalna ram, dân rorelnain mipui rilru a tha zawnga a hruaina atangin veng fai leh ram fai tiin kan la hmingthang mai dawn tihna a ni.
Siam that ngai reng khawvel, thatnain tawp chin a neih lohna ramah hian, tha satliah aia tha lehzual zâwk khawvel din tumtute zingah kan tel ve a ngai. Van ngaih hla pui nena inawi tlei thin UPC NE thalaite anga thlirna dik nen faina leh environment kalkawp tir duhna khawvel din hi kan tum ve tur a ni ang. Hei hi kan ram a ni a, i kutah faina dah a ni. A tithate entawnin, insiamtha rawh le.