Tunlai khawvel politics inlumlet dan

  • Dr. C. Lalengkima

Kan khawvel politic (international politics) inlumlet dan en hian tun hnai chhoah hian thil pahnih lian pui pui inmung chho mek a. Pakhat zawk chu mahni ram ngaihnat, ngaihluta ram dang mi ngaihtheih lohna leh ram hruaitute zinga thuneihna pawhsei a, thuneihna hman nasat (hman sual) kawngah khawvel hi a thangharh nasa ni hian a lang. Hemi chungchang hi uluk zawkin in bihchiang dawn teh ang.

Khawvel kalphung thar (Neo-New World Order): Kan khawvel kal dan en hian ram hrang hrangah hian harh tharna danglam tak, mahni ram ngaihnat leh humhim duhna kawnga harh tharna thli hi a thleh mek emaw tih tur a ni. Ram dang mi ngaihtheih lohna leh hnawk tihna pawh a lian chho viau a ni. Tun hma lama ‘raltlan’ leh ‘pem’ kan tih thin, an thuhnuaia awm thinten dinhmun a rawn ziaawm chhoin, dinhmun pawimawh tak tak an chelh mek a. Chung ho chu retheihnain a tahhriam leh taimakna kawnga an tluk loh te an ni. Chung ho chu an hotute an ni lo thei ta lova, an rilru a na in hrehawm an ti hian ram hrang hrang hi a kai harh mek a ni. Kumpinu kan tih ngeiah pawh khuan kum 2023 khan an sorkarna chelhtu party in an Prime Minister thlak an duha, Indian thlah, Rishi Sunak kha PM atan an iai khanglang a. A aiah English nu, Liz Truss kha an han thlang lui deuh tlat a, amaherawhchu, Liz Truss khan ni 45 bak a hruai thei lova, a bang tawp mai a ni. A tawpah chuan an iai em em, vai thlah ngei mai kha PM ah an nei ta nge nge a nih kha. An duh emaw duh lo emaw hetiang dinhmun hi an tawng chho fo in a rinawm.

Khung ram ropui kan tih ho khu raltlan leh pemkhawm kan tih heng Asia leh Africa atanga pemte thlahin an ram an awp zo tak ngial dawn a ngaiin mahni ram leh hnam tan leh ngaihnat an ti na chho ta viau mai. Chu chuan hmun hrang hrangah mahni ram chhan duh lam party te a chawk tho viau mai a. EU ram heng Germany, Hungary, Italy, Austria, Finland leh Sweden leh ram hrang hrang ah hian hetiang mahni hnam leh ram ngaihsanna leh chawi lar duh, Right wing kan tih hi a chak chho viau mai a ni. Khawvel hmun hrang hrang en pawh hian Argentina, Israel, Australia, India leh US thleng pawhin hetiang lam hawi party hian chakna an chelh chho ta mawlh mawlh a. Chuvang chuan khawvel kal phung en hian mahni hnam chawilar leh ngaihsanna lam hi kan hawi zel dawn ni te pawh hian a lang, hei hian kawng hrang hrangah harsatna neuh neuh a chawk chhuak a. Khawvel hi a ruk tak hian a buai ru chho viau ni pawh in a lang.

Dictator thar an lo chhuak chho zel (The Rise of Neo-Dictator): Tun lai khawvel kalphung thar dang leh pakhat chu thuneihna hman danah khawvel hi bung thar a kai mek em aw tih theih a ni. Ram hruaitute zingah an lal chhung hmang rei duh leh an lal chhunga na taka chet duhna khawvelah hian kan lut mek niin a lang. Tun hma lam chuan Dictator kan tih khan ro an relin an lalna sawisel ngam leh el ngam an awm ngai lova. An peih chen chen an lal a, an lalna dal thei mihringte kha an that mai hreh lo. Tun lai khawvelah chuan khatiang ang kha an awm tho nain, tum hma lam anga rei tak tak lalna chen theih a lo ni meuh lova. Amaherawchu, a thuneih deuhte chuan an an lal chhung an pawt sei a, a pawt sei thei lo te pawh in an lal chhungin na takin an che chho mek a, hei hi tun lai a Dictator chhuak thar (neo dictator) ti te pawh in sawi theih awm e.

He dictator chhuak thar hi chi hnihin a then theih a. A hmasa zawk hi an lal hun chhung tawp chin nei, mahse tun hnaia pawt sei tute an ni a. Tun hnaiah hian Russia chuan tun hma lama President term mi pakhatin tiam chin awma an chelh thin kha an thlak danglam a. Tuna President tanglai Vladimir Putin hi kum 1999 atang khan Russia hi a la awp char char a. President a zawna a nih theih loh lai pawhin Prime Minister te a ni kual a. Amaherawchu, 2020 kuma dan an siam tharah chuan term hnih chauh a zawna President ni theih thin kha ti danglamin President hi kum 2036 thleng (a term hi kum 6 niin, term hnih tur, mahse a hma a lo nih tawhna an chhiar tel ve dawn lo) a ni thei turin an siam ta a ni. Tin, tun hma lama China President term hnih bak nih theih loh pawh, President Xi Xingping hun lai 2018 hian thlak a ni a. A lan danah chuan Xi Xingping hi party in an support chhung (a peih chen chen) a President thei dawn hmel a ni. Hei hian an ram hruaitute thiltihtheih zia leh lal zia a tarlang chiang viau awm e.

Tin, US lam te hi han en leh ila, Trump hian hetiang tak hian an ram Danpui chu a thlak ve thei dawn hauh lo. A chhan chu anni chu Federal constitution khauh tak an hmang a, President term hi tum hnih bak chelh theih loh hi engti kawng mah hian a thlak theih hmel lo. Amaherawhchu, Trump-a nunah pawh hian Dictator thar zia hi nasa takin a rawn lang mek a. A President thuneihna bik (executive order) hmang tangkaiin nasa takin a in vaivung a. US President in ni 100 chhunga executive order an siam thin khaikhinahah pawh a ni hian order 103 lai a siam hman a ni. Tunah hian amah do leh sawisel thin te, a duh loh zawng tan tute chu an ram pawh an chep viau mai. Zirna in sang lam college leh university lam pawh a zuah lova, a duh lohnaah chuan a ri chho miah miah a ni ber mai.

An ram awmdan leh kal phung a sawi danglam a, hmana US nghenga nuam sa deuh awm thin kha tha ti lovin, thil a ti danglam chho ta viau mai. Ram dang a thil thawn chhuah man chhiah an lak san thinte kha duh lovin ram dang thil lakluh mante a ti sang ve bawk a. Ram dang President te hial pawh hmusit leh mawi lo taka tih a tim miah lo. Nungchang mawi lo leh tawngkam mawi lo tak hman te, zahthlak deuh deuh a chet te pawh a ching viau ta mai a ni. Anni hi danpui khauh tak hnuaia President hi ni lo se la chuan Dictator tak takah hian a inlet duh hial mai awm e. Amaherawchu, an ram kal dan en khuan chutiang chu thil theih loh tluk a nih avangin a tih theih chinah erawh a chena viau thung a ni. Khawvel hmun hrang hrangah hian dictotar thar zia hi hmuh tur a tam ta khawp mai. Hengte hi tun hma a dictator kan tih te nen chuan an in ang hauh lo. Mahse, an thuneihna pawh sei kawng leh hman nasat kawngah an tuan ve thung a ni. Hei hi a hma lama kan sawi ram dang mi ngaih theih lohna, mahni ram ngaihsan thar lehna boruak in a ken chhoh vek ni te pawh hian a lang.

Enge kan hmabak zel ang: Khawvel kal phung en hian sum leh pai, ei leh bar, sik leh sa, mihring nunphung leh zahawmna hrang hrang hi a tlahniam in tun hma lam aiin dinhmun tha zawkah kan ding ta lo zawk emaw tih theih a ni. A lang pauin sum a tam zawk angin alang nain, tun hma lam aiin kan khawsak a hautak tak avangin tun hma lam ai khan thil hi a buaithlak ta zawk ni te hian a lang. Mihring kan pung a, duh leh hmamawh kan nei belh zel a, khawvela kan neih sa leh awmsa hian min daih lo chho mek a ni. Inchuh khawvelah, “kei, kei” tih khawvelah kan lut mek a. Chung khawvelah chuan ram tha leh zual uma hmun danga atanga lo kalte hi hnawk kan ti tan viau mai a. Kan rama kan chanvo tur, kan ei leh in tur, kan hna tur, kan sumdawnna tur min laksakin ka hre mek a. mihring thatna, induhsakna leh chan ho dial dial nun hi a ral tial tial niin a lang.

Tunah chuan Mizoram ngeiah pawh raltlan, hmanni lawka kan unaute kha hnawk kan ti tan viau a. An sual viau hrang lo chung hian an sualna kan hmu lian a, hnawk tihna boruakin Zorama a tuam mek a ni. Hei hi Mizoram chhung chauh a ni lova, khawvel kaldan thar a ni zawk. Tun hma lama raltlan leh hnam hnuaihnung zawkte kha hnawk tihna, mahni ram chhunga chep a in hriatna hian Europe atanga khawvel ram changkang US te keini ram chengkerh ber thlengin min tuam a, Burma ramri ep Farkawnah chuan raltlante sumdawn pawh an phal lo chu a nih hi maw.

Khawvel ram changkang tak tak te chu an inthuah fai hna an thawk a, mahni ram tih chak leh tih him leh zual duhna a awm lian chho mek. Kan ram India ngei pawhin mahni ram leh sakhua tun din duhte hi an kal na tulh tulh a nih hi. Kan khawvel tawn mek, kan boruak en hian Isua lo kal dawna khawvel insingsak chhok dan tur immun chhohna a ni thei ang em? Hei hi kan khawvel hman mek a ni a, khawvel inlumlet chhoh dan a ni a, eng thil tak tawng zel ang i maw?

Leave a Reply

error: Content is protected !!