- Zirsangkima
Sáwtah (kan véng atang chuan), Mission Vengthlang, thlang lutuk si loah sáwn ziak mi pakhat a awm—thiamna lamah a lèr thlenga Sap tawng zir chu. A thiam loh vàng ni miah loin Sap tawng erawh a hmang tlém ngang mai! Mizo tawng hlïrin a tawng a, a ziak bawk thìn—a hnam ngaih sàn ber tawng chu. A ziah kawngah chawimawina vawi duai lo a dawng tawh; a tawng lamah pawh—a mit khap ang lo deuhin muang leh ban zetin thu a sawi churh churh thìn. Chû a thu sawi churh churh thin ngaithla châk chu an tam; a lehkhabu thar chhuah hlàn nghâkhleltu nèn.
A rualpui fate paw’n a kum an pèl tawh hial lo’ng maw, tih hial tùr khawpa TLANGVAL (hawrawppui khera ziah a phût tihna pawh a ni lo ang!) la ni ngar ngar hian lehkhabu a ti chhuak leh a—nikum kum tàwp rët khán—a lehkhabu parukna chu. Mite chìn loh chìn tlat hi a chìn than a ni ve rëng rëng—Krismas bazar hun lai tak; mi zawng zawng tih theih deuhthàw, thawmhnaw ni loa pawisa sèn an ìp lai khera lehkhabu tih chhuah mauh thin hi.
Chutia a tih chuan a lehkhabu hralh a ti kal lo ngai chuang lo! A vàng chu, a lehkhabu chu, eng anga man to pawh ni se miten an lei ngam tlat zêl—neih thing lung pawh an kháwng ngam zêl. Hei, thla thum a liam leh ta, a chhu nawn awn awn tawh.
Chu tlangval, Lalhruaitluanga Chawngte lehkhabu ziah thar ber, “Chhuk leh Chho – Journalist Ziakfung” chu a ni insit tak chunga thlìr ka tum ve phêta chu. Nikum December ni 22 tlaia a kut atanga ka dawn zàn khán ka chhiar nghâl a; cháng dang ka kân thei rëng rëng lo. Bethlehem lam aiin Hruaitea lehkhabu lam hi ka hawi nasa hial zâwk ang!
- Chhuk leh Chho chu
He lehkhabu hi, kum 20 chhúng zet mai, “a hna ngaih sàn ber” chanchinbua hun puma a thawh champha hriat reng nána a ziaktuin a puah a ni. Phêk 171+12 chhúngah hian hun hrang hranga chanchinbu hrang hranga a thu lo ziah tawhte a fawm khâwm a. Keini ang duanga Facebook-a thu ziah thar apiang pho chhuak nghâl zung zung ve ngai lo, muang fán fím taka thil thlír thìn mi Hruaitea chuan heti hian a ro khâwl khâwm sa chu, bu khatah Zofate min rawn hlui hluai mai a. A bu a chhah lutuka a man chhiar sàn a hlauh avàngin, “A leng lo nasa!” a la ti ta deuh deuh! Nia, “Chhuk leh Chho” hi part VI thleng daih tùr a nei ngei ang—a thu ziah ka duh deuh deuh la telh loh a la awm teuh tlat!
“Chhuk leh Chho” hi a ziaktu Lalhruaitluanga Chawngte nun kawng chhuk leh chho chanchin ziahna (autobiography) a ni lo a; a thupui të-a “Journalist Ziakfung” a tih angin, journalist kut chhuak, mi hrang hrang—harsatna paltlanga hring nun zin kawng chhuk chho zawhtu te, mi hlawhtling te leh mi dangte tána malsàwmna thlentute chanchin ngaihnawm inziahna lehkhabu a ni ber. A thu ziah 40 zíngah hian Mizo ni lo chanchin a chuang lo hi, he lehkhabu ti hlutu, Mizote tána lehkhabu rotling a nihna a ni chiang mai.
A lehkhabu hmasaho lo chhutsak tawhtu, Samiritan Printer kut chhuak tho a ni; Rs 300 man a ni. A chhut leh a rem a fel faiin chhiar a nuam hle; mit ti mîm leh zeuh thìntu “t” thlâk hmaih a awm zeuh zeuh tih loh chu.
A káwmah hian Zoram khawvêla political cartoonist kan neih that ber tih ngam (neih chhun a ni zâwk em?) Zodin Sanga lem ziah mawi tak, a ziaktupa ni àwm tak—Aizawl khawpuia ipte-pui aka tei lai lem ziak kan hmu a. Amah Zodina ngei mai hian Duhsakna thu hma a ziahsak bawk.
Chanchinbua hun puma kum 20 chhúng lo thawk tawh, chanchin thar ai maha hlui thei lo chanchin (feature news) ziak nasa zâwk, mî kàwm kual nasa, Hruaitea’n chanchinbua thu a lo ziah tawh zawng zawng kha, hetiang phêk 177-a khung len chi ziazáng a ni lul lo ang. A thu ziah tàwpah hian, a thu ziah chuanna chanchinbu leh a chhuah ni a theih ang angin a dah a. Dah loh zeuh a awm zeuh zeuh chauh. Chutianga a dah chinah chuan a thawhna, The Aizawl Post-a a thu ziahin hmun a chang tam ber a, thu ziak 15 lai a chuang; Zozam chanchinbua tih chhuah pakhat a tel bawk.
Kum 2007 atanga 2025 inkára a thu ziah a dah khâwmna lehkhabuah hian kum 2022-a a thu ziah 11 lai chuangin a kum mala chhiar chuan a chuang tam ber a; kum 2014 leh 2017-a a ziah pakhat ve ve a chuang thung. Kum 2009–2013, 2015, 2016 leh 2018, 2025-a a thu ziahte chu a dah tel rih lo nge, a ziah hun a dah tel loh zínga mi an ni.
“Chhuk leh Chho – Journalist Zinkawng”-a thu ziak 40 te hi Lalhruaitluanga Chawngte hian thupui hläwm li chhúngah a khung hrang hlawm—“An tum nge ruh saruh” te; “Infiammite leh hringnun” te; “Mi dangte tana malsawmna” te leh “Thian tha” tihahte.
- Min chotu atanga bul intan
Bul tan nána “An tum nge ruh saruh” tih a hmang hi a fuh mang e—mi a cho nghâl et et mai. Pian phunga rual ban lo kan tihte chanchin a ni. Chûng mite chu chhiartute chotu atán a ziaktu hian thiam takin a rawn chhawp chhuak hlawm a. He thupui hnuaia thu ziak 14 chuangahte hian, an rualban lohna pawisak loa an thawh phâk leh thawh theih ang ang, tih tak zeta thawka tui chilh mite leh zir mite chanchin ngaihnawm kan hmu. Zirnaa hlawhtlingten hmun luah tam berin thu ziak pasarih chhiar tùr a awm; an zíngah rál tlän chanchin a awm nual bawk.
Vúr zuar atanga pheikhawk siama inlet ta te; taksa lama harsatna namén lo tâwk chunga lehkhabu sual chhuaktu mi pahnih chanchin te; ke-a kal ngar ngara Mizoram district tin rap chhuaktu te; natna khirh leh tihbaiawm bera kan ngaih HIV/AIDS vei thuchah ropui zet te leh an ram hum tùra tawngtai char chartute chanchin chhiar tùr a chuang.
A ngaihnawm a ni satliah lo a, an chanchin a ziahte hian mi an cho (challenge) et et mai; mi pangngaia pianga sei lianten kan tluk lohzia inen nána dárthlalang tling thiau thu ziak an ni e.
- Hmun lailum luahtu infiam mite
A bung lian ber chu “Infiammite hringnun” tia a dah hi a ni; thu ziak 16 a chuang a, a háwl kim viau mai. Hockey khèl thiam Bible leh lehkhabu chhiar ngaina êm êm te; table tennis khèl thiam, dâwta an puhna avànga vanduaina râpthlâk tak tâwk ta tlat chanchin te; khawvêla tláng sáng ber láwn chhuaktu hmeichhe áwm ném lo chanchin te; thirsakawr khalh ngat ngata India ram fang chhuaktu te; Indian football-a Mizote tána kawng sât kawtu leh tûna a changtupa ni mék mi pahnih—inkhelh ngawr ngawr aia zirna ngai pawimawhtute chanchin te; gold medal aia Bible hlut zâwk tlattu chanchinte chhiar tùr a awm.
He thupui hnuaia thu ziak tamna chhan pakhat chu, mi pakhat chanchin, thu ziak pahnih pathum awmte a awm vàng a ni pakhat e. A ngaihnawm êm êm vek a; a bîkin thalaite tána thu ziak hlu thiau an ni.
- “Mi dangte tána malsàwmna thlentute” leh “Thian tha”
He thupui hnuaia thu ziakte hi Hruaia tána mi pawimawh, “lamlian lehlam”-a mite an ni deuh vek hlawm—mi tu khaw-khain a hranpa taka an hriat ngai lëm lohte. Behliangchhipa nula pahnih, library dina Zampui tláng dunga thalaite lehkha chhiar tùra fuih thìntu, Zamzo Organisation an tih zui chanchin te; a hnár atanga Bairabi thleng Tlawng dung zawha bawlhhlawh thian faitu te; mahni thahnemngaihnaa kum 37 chhúng an véng phiat faitu te; Barack tui len chánga huaisen taka a lawng hmanga chhanchhuah hna thawk thìntu chanchin te; in kàng atanga mahni nunna thàpa nutling chhanchhuaktu chanchin leh nau 500 dáwn chhar tawhtu chanchinte a chuang.
A thupui tàwp ber “Thian tha” tihah hian thu ziak pahnih a dah. Chennai atanga Aizawl thleng ambulance-a a thianpa ruang rawn zuitu chanchin leh, Chennai atanga thian pathum, an thianpa ruang rawn zuitute—ambulance khalhtuten mak an tihzia leh Mizo min ngaih sànzia thu ziakte a chuang.
- Mi them thiam Hruaia
He lehkhabuah hian Hruaia them thiamzia hmuh hmaih rual a ni lo. Mi dang tawngkam hman thin ang hmang loa “ama tawngkam bîk” hmangin thu min chhiartír leh churh churh a. A ti ngaihnawmtu ber a ni tlat a; Lalhruaitluanga Chawngte ti “Lalhruaitluanga Chawngte”-tu a ni tlat. Thupui vuah a thiamna leh alliteration (a thu bul tanna inang; a ri/a thlûk/a hawrawp) a hman thiamna fak tlâkin a lantír leh a. A lehkhabu tam ber hminga alliteration a hman angin a thu ziah thupuiah pawh a hmang uar tho—mawi takin.
Thu mal chaih (word play) a thiamna hi Hruaitea thu ziah chhiar nawmna ber pakhat a ni. Entírna han thur chhuah tùr tam hle mah se, hmunin min daih si lo! Leia, neiha, chhhiar ve mai chi a ni e.
- Tlipna
Mizo nih nuam tia inchhuang reng thìn Hruaitluanga hian a hnampui Zofate tána lehkhabu ro tling, “Chhuk leh Chho – Journalist Zinkawng”min hnutchhiah hi kei, làwm nacháng ka hria e. Ani zawngin mi lian anga awma intih Sap tingtang vêl hi thil thlâkhlelh hleih theihah a ruat lo a; Mizo tlangvál ni tùra lo piang a nih inhriain, Zofate hmel thatna lai tàr lan nuam a ti reng a, sawi loin a awm thei lo; “Hnam ropuite u, tho r’u le” tia min au lawm lawmtu kha a la ni reng miau a.
Keini zawngin thu lawi lo leh thu puarpawléng mai mai kan ziak a; kan thîk emaw tih mai tùrin kan hnampui fak phúte fak kan ïp a; kan fel lohna zâwn leh kan hmél balhna lai kher—kherin kan khel a, kan paupui a, kan hril thìn a ni a. Ani erawh chu, “Thangtharte Rokunga” tih ngam zân tùr khawpa Mizo nih nuam ti leh Mizo kan nih avànga läwm tùra min fuih thìntu a ni reng—Mizo nih nawmzia min chhiartír thìntu Hruaia hi.
Hring nun chhuk chho kan zawhna kawngah hian, a thu ziah hmanga Pathian mi hman, Hruaia hruai theih hian awm thei hlawm theuh tak ila aw…