Corporate Colonialism leh DuhAmbani: Thuneihna inchherchhuan kualna chu

  • Davis Hriatpuia

Thuneihna hi tute kut zalah nge a tlak? Eng vangin nge ka pa Thanga aiin ka pu Hrangkapa kha a thu zawk tlat a, a pawimawh bik tlat, tih hi hman atangin chhânna pek a, zawn chhuah an lo tum tawh thin. Democracy – mipui rorelna kan tih chhungah pawh hian mipuite’n ro an rel tak tak em, mipuite’n thutlukna an siam tak tak em, tihte hi chik taka en a ngai. Kum 2019 khan Modi-a sawrkar chuan CAA, 2019 an pawm a, India ramah dodaltu tam tak an awm a nih kha. Mahse, CAA kha sut leh a ni chuang em? Hnai lo e! Heng politician-te hian mipuite aw hi chu mena thlak an tum hram hram thin. State leh Union budget an siamahte hian mipuite’n dêk pawh kan tingam em, ngam pawh ni ila awmzia a awm ang em, bang biak kan chauh kan ni dawn tihna a ni mai em, tihte hi kan ngaihtuah ngai em le? Heng thuneihna inchherchhuan dan hi hre thiam turin chik taka kan ngaihtuah a ngai a, kan hriat thiamna turin hmanraw pakhat C. Wright Mills-a ‘Elite theory’ hi han hmang chhin dawn teh ang.

He theory hian a tar lan tum ber chu khawtlang emaw, ram emaw inrelbawlnaah hian, mipuiin thuneihna inang kan nei vek lo. Thuneihna tak tak chu mi tlem tê, thiamna nei sang bik, hausa bik, leh hruaitu dinhmun chelhtute kutah a infawm khâwm vek, tih hi a ni. He ngaih dan hi Vilfredo Pareto leh Gaetano Mosca-te khan an lo vawrh chhuak tawh a. Mahse, kum 1956-a American sociologist C. Wright Mills-a’n The Power Elite tih lehkhabu a tihchhuah khan, vawiina democracy kalphungah hian mipui lakah thuneihna leh mawhphurhna awm loin, mi tlem tê kutah thuneihna a awm thei a ni tih chiang takin a rawn tar lang. Tunlai kan khawvel thil thleng – democracy hmang anga lang si, mahse mi tlem tê (Mi hausa, politician leh khawtlang mita tha leh zahawm) kuta thuneihna innghat tlat hi kan hriat thiam a ngai reng asin.

  • Pu Mills-a Power Elite Chu

C. Wright Mills-a’n The Power Elite a rawn tar lan hian, thuneihna hi hmun thumah a then a. Chûngte chu: Sumdawnna lian enkawltu te, ram hruaitu te leh sipai hotu lian leh ral rel thiamte an ni. Mills-a ngaih dan chuan heng pâwl pathumte hi eng tik lai mahin an inmual vawm hran ngai lo, an mawng zawm tlat. Heng mite hi mi thuhmun, hmun hrang hranga thuneihna chelh tlat an ni. Entir nan, sawrkar hruaitu hlui kha sumdawnna lian (Corporate) board member-ah a thu leh a, sipai hotu chawl tawh kha ralthuam siam chhuakna hruaituah a tang leh thin. Heti ang hian thuneihna chu a vir kual reng. An fate lehkha zirna hmun a inang a, hmun nuam leh changkang takah an kal tláng a, an innei tawn a, chu vang chuan an ngaih dan leh an duh dan a inang tláng vek thin. Pu Mills-a thlirna tlángah chuan mipui hian vote chu kan thlak ve ngei, mahse a tak takah chuan democracy-ah mipuite hi thutlukna siamtu kan ni emaw kan intih laiin, infiamna thlirtu ang chauh kan ni. Infiamna chu a khelmual (political arena)-ah mi hausa, politik khelmuala che tla te, pâwl hruaitu, sipai hotu leh khawtlang mita mi zahawm leh chal langte’n (Power Elite) an khel a, mipuite chu a pawn lam atanga lo au leh lo thlirtu kan ni ve chauh.

  • Billionaire-te’n Lal Lai Par An Tlanna America Ram

America dinhmun kan thlir hian C. Wright Mills-a thlirna kha a takin a thleng tih kan hmu thei. Kum 1950 chho ai khan tunah hian hausa leh rethei inkar a zau tawh zawk a. American Sociologist Heather Gautney-i’n Jocobin Magazine-a a tar lan danin, America-ah billionaire pathum chauh hian ram mipui retheite chan tur chanve (50%) aia tam sum leh pai an hum khâwm ang a ni a, hei hi a ni e Mills-a sawi mi hausa tawntawte thuneihna chu! January ni 6, 2021-a Capitol Hill luh chhuahna thleng pawh kha, mipui lungawi lohna leh anmahni nunah thuneihna nei lo anga inhriatna (alienation) vanga thleng ni mah se, heti ang lungawi lohna hi elite dang (politician leh media)-te’n anmahni hlawkna atan an lo pusum tel leh. Media lian tak takte hian mipui ngaih dan an chherchhuan kual vel a, chu vang chuan mipuite chu duh thlang thei tura inngai siin, power elite-te duan kual sa chhungah chauh an tal a ni lek fang.

  • India Rama Thuneitute

India ram democracy-ah hian C. Wright Mills-a Power Elite theory hi chiang takin a hmuh theih a, a bik takin thuneitu leh sumdawng lian (corporate) inthlun zawmna (crony capitalism) hi a thûk hle. Pu Mills-a’n ram hruaitu leh sumdawng lian inthlun zawm tlatna (interlocking directorate) a tih nen a thlum a al ei za an ni. Electoral Bonds chungchangah khan Common Cause leh CPIL te’n Supreme Court-a thu an thlen (W.P.(C) No. 266/2024) danin, sumdawng liante’n political party-te sum an pek dan hi “Sum ka pe ang che a, project min pe rawh” tiin bang phenah inremna (Quid Pro Quo) an siam thin. Common Cause India-a State Bank of India (SBI) tar lan danin sum tam zawk hi party lian hnenah lutin, sawrkar project lian leh licence te chu chûng sum petute hnenah bawk a lût leh thin. Hei hi Oxfam India Survival of the Richest report (2023)-in India rama mi hausa 1% hian ram mipuia rethei dinhmuna dingte chan tur 50% aia tam sum an kawl khâwm tih a tar lan nen a inhne rem hle.

Common Cause (2019) data-in a tar lan danin, Supreme Court judge 79% chuang hi upper caste an ni a, media lian tam zawk pawh corporate (Reliance/Adani) leh heng chhungkaw tlem tê kutah hian a awm vek a ni. Tin, officer lian (IAS/IPS) leh sipai hotute (S. Jaishankar, Hardeep Singh Puri, Ashwini Vaishnaw adt.) pension hnua politika an luh zut zutna hian, thuneihna chu hmun pakhata vir kual reng a nihzia a tichiang. Heng kan tar lan takte hi mi tlem tê kuta thuneihna awm vawn himna hmanrua structural inequality kan tih — khawtlang inrelbawlna, dan leh hrai, leh institution (sawrkar, zirna in, leh sumdawnna) hrang hrangte’n mi tlem tê tana hlawkna leh mi tam zawk tana harsatna an siamna kalphung leh sakhat tak awm tlat chu a tichiang thei ang.

India ram hi khawvel economy-ah a sang hle a, mahse hei hi ‘Growth without Development’ kan tih, hmasawnna hmingpu si mipuia thleng si lo a ni mek. Economy kan sawi hian sawrkar hian Macro-Success emaw GDP (Gross Domestic Product) – ram chhung sum lak luh zawng zawng chauh emaw a en thin. India ram hi khawvel economy-ah a lian ber pangana (5th largest economy) a ni kan tih hian ram hausakna chu a pung ngei mai, mahse chu hausakna chu mipuia sem rualna emaw thuneihna (economic power) tak tak emaw a awm lo, chu chu mit ngeia hmutu, a taka temtute vek kan ni. He Macro-Success-ah hian India ram tan mi hausa tawntaw an lo piang a, billionaire thar pekin an awm ta. Rorelna chu an koki-ah a chuang a, an hmingah chuan mipui nawlpui chanai ei raltu chak-a, chatuana ram thununtu an la ti dawn si a. An ram a zau zel a, an ram zauhah chuan mipui nawlpui inhlawhfaknain tâwpintai a ni lo ang. Ni e, corporate profit a san avangin GDP a vawrh sang ngei alawm. Mahse, micro-failure lamah erawh mipui vantlang, lo neitu leh inhlawhfate lak luh (per capita income) a pung ve lo, thil man a san zel (inflation) si avangin mipuite chu an rethei tual tual zawk a ni.

  • Corporate Colonialism leh DuhAmbani: Zoram hmabak hi eng nge ni ang?

Vawiin kan Zo tlang ram nuam dinhmun thlirtu tan zawhna lian tak chu – kan sawrkar hi mipui thlan tlin ni mah se, a phenah hian mi tlem tê hausa tawntaw, C. Wright Mills-a’n ‘Power Elite’ a lo tih takte dawi âtna hnuaiah kan tal mek a ni lo maw tih hi a ni. Khawvel leh ram tan pawha sulhnu nei lem lo mi hausa tawntaw fapa piancham lawmpuinaa kan sawkar hruaitu leh thalaite fatu leader-ah an tang ta mai hi mit a va tikham em! Piancham an lawmpui chhan hi sawi ngai loin a chhan kan hre thiam thup a nia. Mi hausa mawng liak duhtute hi literachar-a thahnem ngai inti cafe pakhat neitu te, ‘Zoram thar din kan tum e’ ti tute zinga mi te leh hnam tana thahnem ngai inti pâwl thenkhat hruaitu te fatu-ah an tang ta mai hi a lungchhiatthlak! An zahpuiawm! Zak miah lo a, an hming faka rawn la lam duh lah bo lo.

Heng thil thleng hi corporate hoin sawrkar an thununna (corporatocracy) ram kan zawh tan a ni tih lantirtu a ni. Mizoramah hian ‘DuhAmbani’ (Duhoma + Ambani) kalphung, sawrkar hruaitu leh sumdawng lian (Reliance/Ambani) inmawng zawmna a thlen chuan hmasawnna hming hmanga ram chhuhsakna (land grab) hi an hlawhtlinna hmanrua a ni dawn tih hi thil chiang reng a ni.

British-American professor David Harvey-a’n ‘Accumulation by Dispossession’ a lo tih, corporate-te’n an hlawkna atan mipui vantlang ram leh thil neih laksak hi an kalphung, thawnthu hlui an inhrilh chu a ni reng thin. Adani Group-in Chhattisgarh rama coal mining tura an ram tha lai Hasdeo Arand an tih sawrkar thurualpuia an laksak kha sual entir nan min pui tura tha tak a ni ang. Tualchhung mi Adivasi te ram an laksak bakah, thing nuai chuang an kihsak. Sawrkarin ‘No-Go Zone’ tia a lo puan tawh hmun pawh Adani hlawkna tur a nih avangin dan her danglamin an rûn lui a nih kha. He ram neihsakna tenawm tak hi Mizoram forestry leh bamboo sector-ah Reliance leh Adani-te kan luhpui chuan kan hmachhawn ve mek tur chu a ni tih hi engtin nge an mawng liaktute hian an phat mar ang le? Kan ram leh hnam humhalhtu Sixth Schedule rights-te hi an sum thiltihtheihna hmangin an rawn rûn thei a, vawiina lo neitute hi anmahni ram neitu ni tawh loin sumdawng liante hnuaia inhlawhfa (wage laborers)-ah an chhuah hma loh chu an chawl dawn lo, chumi hre chiang turin corporate-te chet dan sulhnu he khawvel chanchina hmuh tur tam tak hian a tichiang tawk tawh viau e.

Corporate ho hian mi an rûnna hmanrua atan thil thlawna sem leh tanpuina (charity) hi an Ak47 hman thiam berte zinga mi a ni. He hmanrua hi Greek hote’n Troy an luh chhuah theihna tura Trojon Horse an hlan ang kha a ni a. Tunah pawh sum leh thilpek chi hrang hrang, 4×4 Camper leh rimawi hmanrua donation hmangin YMA leh Kohhran hruaitute an thlem lungawi a, he soft power dawi âtna hian sawrkar hruaitu leh thalaite a chhai vel mek. Ambani fapa piancham lawmpuina poster leh video reels hial siama kan Minister te ngei pawh an phi cheng mai hi rilru neihsakna rapthlak tak a va ni em! Tin, India rama news agency lian leh media lian (PTI, ANI, Times of India, Mid-Day, adt.) te chu he campaign-ah hian an phusa hle. Media hi thudik puangtu (fourth estate) ni loin, corporate ho advertisement leh PR hmanruaah an chang zo tawh tih tar langtu a ni hial lo maw?

Bible-in “Tangka sum ngainat hi sual tinreng bul” a tih angin, patling than kin tawh sum hmanga dawi mektute hian hmasawnna ni loin mi tlem tê, khawtlang mita mi zahawm leh chal lang (elite) te kuta hlawkna luhna leh mipuite thuneihna nuai bona an rawn paipawn tel ngei ang. Tin, corporate ho hian dan hi mipuite thunun nan chauh an hmang. Anmahni erawh dan chungah an leng thung. India sawrkar hian Reliance leh Adani ang corporate lian ho bat nuai tam tak chu Non-Performing Assets (NPA) hming hmangin a ngaihdamsak (Debt Write-off) a, mahse mipui nawlpui retheite loan erawh an in leh lo chhuhsak hial khawpin an nawr tlat si. Ruatfela Nu-in DuhAmbani chungchang a ziahnaa a tar lan ang khan sal neihna kha eng tik emaw lai kha chuan ram tinah dan anga phal a ni thin. Zo fate pawh ‘Bawi’ neih kha kan hnam dâna phal a ni. British sawrkar khan dan angin an lo pawm bawk. Mahse, danin a phal avang khan mihring leh mihring inlei leh inhnehchhiahna kha a dik tihna a ni lo. Chuti ang bawk chuan, corporate lian ho (Adani, Reliance, Nestle, adt.) hian mipuite ram leilung rah chhuah (resources) laksak nan hian dan hi hmanruah an hmang thiam hle. Sawrkar hnen atangin permit leh license an la a, Environmental Clearance an nei bawk ang. Mahse, khaw tual mite duh thlanna leh an neih chhuhsakna a nih tlat avangin, dan chhungah thiam chang mah se, an dik tihna a ni chuang lo. Mihring dik chanvo (human rights) aiin sumdawn nana hlawk (profit) an dah pawimawh hmasa tlat.

Sal nei hun lai khan, sal neitu khan a sal kha “In leh lo ka pe a, ei leh bar ka pe,” tiin thiam a inchan thin. Mahse, sal khan duh thlanna zalen a nei lo. Vawiina corporate hoin “Hmasawnna kan rawn thlen ang, inhlawhna kan siam ang,” an tih hian, tualchhung mipuite chu dawi ât an tum tih hi beng nei chuan hre rawh se!

Mizoram economy hmasawn nan corporate lian ho thawhpui tura rawtna hrang hrangte hi chik taka a dik tawk lohna hai lan a ngai. Khai mah aw, hei hi ngaihtuah tel ang hmiang: Agriculture leh Food Processing-ah Adani Wilmar leh Nestle-te kan lawm luh chuan lo neitute tihhmasawn aiin anmahni hlep (Monopoly) an thlir zawk dawn. Lo neitu kuta thlai man bituk theihna an laksak a nih chuan tualchhung economy an tichhe zawk ang. India ram hmun dangah phei chuan contract farming hmangin loneitute chu anmahni ram ngeiah hlawhfa (wage laborers)-ah an chhuah a ni hawt mai. Lo neituin thlai man a bituk thei tawh lo, corporate-ho bituk sa, a tlawm thei ang bera an hralh a ngai tawh thin.

Forestry leh Bamboo lama Reliance leh Aditya Birla-te koh luh hian ‘Green Economy’ hming hmangin kan ram neitu nihna nei tawh loin, an supply chain tana raw materials petu chauhah min chhuah a hlauhawm hle. Hei hi ‘Ecological Imperialism’ an tih leilung hausakna hmanga hnehchiahna chu a ni.

Renewable Energy lama Adani Green leh Tata Power-te thuneihna pek a nih hian tuichhia leh boruak hi mimal sumdawnna hmunah an chantir ang a, kan tui leh êng rin nan pawh corporate thuneihna kan rin a ngai tawh dawn a, chu tak chu thuneihna mi tlem tê kuta awm, mipui hnen thleng phak tak tak lo kan tih chu a ni.

Infrastructure leh Logistics hma lakna L&T leh GMR ho hnuaiah hian corporate tan kawng a sial avangin mipui ram neihsakna a rawn thlen zawk thin. South America leh Africa ram tam takah corporate-ho hian kawngpui lian tak tak an sial a, mahse chu chu mipuite tan a tangkai aiin, ram hausakna dâwt chhuahna hmanrua (extractive infrastructure) a ni zawk. Mipui ram neihsakna (land acquisition) rapthlak tak a thlen phah thin bawk. Tin, Healthcare leh Tourism lam thlengin Mizoram hi mi hausa tana nawmsakna hmunah chan a ni ang a, tualchhung mite tan erawh tlawh phak loh ‘Elite zones’ a thleng palh ang tih hi a hlauhawm.

Heng hma lakna zawng zawng hian State rethei zawkte’n corporate an rin chhan tlatna (Dependency Theory) a rawn hring chhuak zual sauh ang a, corporate ho hi eizawnna siamtu aiin kan ram leilung leh ram mipuite dikna chanvo rap bettu, state budget thununtu an ni zawk ang.

  • Tlipna: Elite Game Ata Harh Chhuakin

Kan ram leh hnam humhalh a ngai kan ti a, chim ral kan hlau a, kan hnam nihna ei chhetu leh pawisawitute ngaihtuahin kan phili buai chul thin. A tawpah kan thlabar lungphanna leh kan lungawi lohna zawng zawng chu kan kawtkaia inhlawhfa tura lo lut keini ang thoa an rama hnathawh tur tlachham Bhaga vai leh Silchar vaite, leh keini ang thoa ram hruaitute rorelna dik lo buaina zakhua hmachhawn kan ram rawn bel mektu kan unau raltlante chungah kan bun tawk a, anni chu kan ram tana mi hlauhawm ber angin kan hmu a, harsatna hmachhawn inang, thuneihtute tihkawi kawia awmte ve ve kha kan inbei kan inbei a nih chu! Heti anga puh mawh tur kan hai kual vela mipui nawlpui ve ve kan inbei hi khawtlang mita mi zahawm leh chal lang (elite)-te’n an thuneihna an vawn him nan leh mipuite’n kan hmuh loh lama sum dâwt chhuahna tur atana an game khelh a ni zawk. Mipuite’n Bhaga vai leh raltlante kan lo buaipui cheng lai hian, khawtlang mita mi zahawm leh chal lang (elite) ho chuan kan ram dâwt chhuak tura thiltitheihna nei zawk corporate colonialism chu an lo hmachhawn duh miah lo thung a nih mek hi!

Tunah lem, ram leh hnam hmangaihtu inti leh ram leh hnam humhalhtu inti te hian, heng corporate rûnna leh leilung rah chhuah (resources) min neihsak theihna hi eng vangin nge an hmuh mawh theih hauh loh? An hmu mawh lo chauh pawh ni loin, DuhAmbani kalphung hmanga thuneihna leh hlawkna an insem vang a ni lo maw? Kan Zo tlang ram nuamah hian mipuiin thuneihna dik tak – political power leh economic power chu kan nei tak tak em? Kan neih tak takna turin heng ram tana thawk intite hian an bei em? Thudik chu, an bei lo a nih chuan mipui nawlpui hmasawnna leh dam khawchhuahna tur an ngaihtuah tak tak lo a ni ang. Mipuite hi tu game khelhah nge kan thih fo a, kan nun suar ang a chim fo thin le?

He khawtlang mita mi zahawm leh chal langte (elite) game – mi tlem tê kuta rorelna vir kual vel ata hi kan harh chhuah a hun tawh tak zet. Thuneihna hi pâwl leh party emaw, corporate emaw ta a ni lo, mipuite ta a ni a, chumi chu kan sual chhuah a ngai ta, vawiinah hian. Khawtlang mita mi zahawm leh chal langte leh sawrkar hruaitute hian kan dikna chanvo (politik leh economic-a thuneihna kan neih) hi min hriat chiantir an duh lo. Kan hriat chian lohna hi an tan hamthatna a nih tlat avangin. Mipuite hi thuneihna nei lo (Powerless) anga kan inngaihna hi heng mite chakna a ni zawk tih hriain kan zain harh ila, ram thar – mi tlem tê tana hmasawnna leh thuneihna fawng an chelhna ni lo, kan zavaia mi pawimawh kan nihna, kuthnathawktu leh khaw tual mite tana zalenna hmun chu i siam ang u.

Leave a Reply

error: Content is protected !!