- Zirsangkima
Indopui II-na kha chu a râpthlâk miah miah ngawt mai! Allied powers (tangrual páwl–USA, UK, USSR leh ram dang dang) leh Axis powers (Germany, Japan leh Italy) te an indo a nih kha. Mi maktaduai 75 atanga 85-in nunna an chán a; chu chu kum 1939-a khawvêla mihring awm zât zaa pahnih (2%) zet a tling nia chhût a ni! September 2, 1945-a Japan a tlàwm rual khán indopui chu a tàwp a; kum 6 leh ni khat a nghah hnuah khawvêl chuan, zalènna, remna leh muanna chu a nghâk chhuak ta!
Indopui chu tàwp tawhin, ramte chu zalèn hlawm tawh mah se, Japanese sipai huaisen pakhat chuan, indo tàwp thu chu a hre ve tlat lo—nge a hre duh tlat lo a; Philippines ramhnuai ram pilrilah, kum 29 chhúng zet mai, rál dò inpeih at rengin a la vâk a la vâk a nih chu maw le! He Japanese intelligent sipai, Leutenant Hiroo Onoda chanchin hi hre ve teh.
- Sipai tha mi ni tùra buatsaih leh a hna hmasa
Kum 18 mi a nihin Onoda hian Imperial Japanese Army a zawm a; intelligence zir tùra thlan a ni nghâl chat. Tokyo khawpuia commando chher chhuahna hmunpui, Nakano Military School hnuaia Futamata branch-ah dah a ni. Guerrilla warfare (mi tlem tê-a rál beih dàn) zirtír a nih mai bâkah, history te, philosophy te, martial arts te leh thu rûk thuh rûk dàn (covert operations) zirtír a ni.
Kum 1944 December-ah Onoda chu lieutenant-ah kai sàntír a ni a. Philippines rama thliarkár te tak të, Lubang-ah thawn (deploy) a ni. A mission chu, 1945 kum tìr lama he lai hmuna Allied páwl rawn che tùr lo dan te, Lubang airfield leh lawng chawlhna hmuna tui chunga lei indawh tih chhiat vek te, hmélmate thlawhna lo beihte a ni.
Kár rei lote hnuah Onoda mission chu a hlawhchham tlat! Chu chuan Onoda chu a ti hnual hle. Kum 1945 February ni 28-ah American-ho chuan chu thliarkár chu an la dèr mai! Japanese sipai eng emaw zât thah an ni a; a then man niin a then an tlân chhia a. Onoda Commanding Officer, Major Yoshimi Taniguchi chuan Onoda leh a thian mi pathum la dam chhuakte chu, hmélmate bei lêt tlat tùr leh, engti kawng maha tláwm lo tùrin a chah a… ‘Kum khat emaw, kum thum emaw, kum nga emaw pawh a ni thei—kan rawn lêt leh ang,’ tiin a thlah a. A kum 23-na hmang mék Onoda paw’n a pú thu sawi chu zàwmin, a thian pathumte nèn chuan ramhnuai lamah an bibo zui ta a ni.
- Indopui a tàwp ta
Kum 1945 August ni 15-ah Japan lal, Emperor Hirohito chuan Allied powers laka an tlàwm thu a puang a; September 2-ah inremna ziah (sign) a ni. Khawvêl chuan zalènna a hmu ta!
October thlaaah indona tàwp thu chu lehkha them (leaflet)-ah ziakin, thlawhtheihna atangin Onoda leh a thian mi pathumte tawmna—Lubang ramngáwah chuan an thlâk thla a. Onoda te pawh chuan an lo hmu ngei mai. Mahse, sipai fing bîk (intelligence officer) Onoda chuan, lehkha lem—hmélmatena bum an tumnaah a ngai tlat!
A hnuah pawh a pú, Major Yoshimi Taniguchi-a lehkha, in-surrender tùra tihna pawh thlawhna atanga thlâk leh a ni. Intelligence officer Onoda chuan a lo chhiar leh thlap; thu dik a nih a la ring thei chuang lo! US sipaiten Japanese sipai man tuma an lehkha siam chawpah a la ngai tlat!
- Ramngáwa sipai ram mu
Hiroo Onoda leh a thian sipai pathumte chu Lubang ramngáwah chuan an ram mu zui zêl a. Lubang mipui, an police te leh Filipino/American search party te chu an do chhunzawm zêl.
Ramhnuaia ei tùr thei leh thlai an hmuh ang ang—balhla, coconut leh thlai dang ringin an nung tâwk tâwk a. A cháng leh Lubang khaw mite buh an hmuh fuh cháng a awm ve hlauh bawk thìn.
A hnu daih, kum 1950–1953-a Korean War a thlen lai pawh khán, Onoda te chuan, an awmna bial chunga jet thlawhtheihna thlâwk ri an hria a; chanchinbu an rawn thlâk pawh an hmu. Chûnga an thu hriatte pawh chu, ‘Yankee propaganda’ (American-ten Japanese bum kual an tumna)-ah Onoda chuan a la puh tlat!
- Pakhat zêla an kal boin…
Onoda thian pakhat, Yuichi Akatsu chuan, a rilru të të-in indona chu a tàwp tawh a nih a ring tlat a. Kum 1949-ah a thiante chu tlan bosanin kum khat chhúng mahnia ramngáwa a tei leh hnuah Filipino sipai kutah a inpe ta a ni.
Akatsu chuan an ram sorkar hnênah a thiante chanchin chu a hriattír thei ta a. Kum 1952-ah, Onoda chhúngkaw thlalâk leh lehkhathawnte chu ramhnuaiah chuan an thlâk thla leh a. Mahse, Onoda chuan chûng pawh chu “lehkha lem”-ah a la ring tho! Ramhnuai atanga chhuah a la tum lo.
Hetih hun lai hian Onoda hian hêng lai ramhnuaia sipai che vêl a hmuh apiang chu a do zêl mai a. Kum 1953-ah, sangha man thinna thingtláng khaw pakhat an beih tumin, a thianpa Shoichi Shimada chu Island police-ten a ke-ah an kâp fuh a; a kum lehah Searh Party ten Shimada chu a kâp hlum zui. Pahnih an kiam ta! Onoda chuan thian pakhat, Kinshichi Kozuka chauh a nei ta!
Kozuka nèn chuan ramhnuaiah an la ram mu zui reng a. Pûkah te inkulhin sipai nun chan an la zir dùn fan a. Chûng lai biala thingtláng khuate chu an hmélma emaw tiin an bei reng a; mi 30 lai an that ta reng mai! Chutah zet chuan, Lubang leh a chheh vêlah chuan, ramhnuaia sipai hráng a tawm thu a thang chiam a—mi an ti rálkhèl teh e!
A hnua a lehkhabu, “No Surrender: My Thirty-Year War”-a a ziah dàn chuan Onoda chuan, kum 1959 kum tìr lamah pawh khán, Kozuka nèn, ngaih dàn nghet cherh chawrh an la nei tlat a; chumi mil lo thil eng pawh, pawm thei tawh lo dinhmuna an din tawh thu a ziak a ni. Japan sipaite kha, rál laka tláwm lo tùra an thluak sûksak an lo ni thìn rëng a. Hei hi Onoda-a rilruah hian a intuh nghet hle tih a chiang.
- Bihrûk hun a tàwp ta!
Kum 1959-ah Japan sorkar chuan Hiroo Onoda chu thi-ah a puang a. Kum 1972 October thlaah, local police Search Party te chuan a thian neih chhun, Kinshichi Kozuka chu an kâp hlum ta mai! Chu chuan Onoda rilruah, indona chu a la awm reng a ni tih rinna a neih nghehtír zual sauh a. Tláwm duh loin, amah chauhin ramhnuaiah chuan a la tei a la tei mai a ni.
Kozuka thih thu chuan Japan sorkar chu a tháwng ngei mai! Kum 1959-a thia a lo puan tawh, Hiroo Onoda pawh chu damin a la awm ngei ang tih rinna nghet tak a neih thartír zui a.
Kum 1974 vêlah chuan Japan ramah Onoda chanchin chu thäwm lian tak a ni chho ta. Khawvêl hmun hrang hrang tlawha fang kual thìn Japanese tlangvál pakhat, Norio Suzuki chuan Hiroo Onoda chanchin a hriat chuan phùrna leh zauthauna a neihtír nasa ngang mai. Lubang thliarkár lam panin a chhuak ta.
Chu thliarkár te tak të-ah chuan Suzuki chu rei a tei lo—ni li a tei hman chauh tihah Hiroo Onoda chu a chhar ta hlauh mai le! Ramhnuaia inzuia an inkawm fé hnuah, Onoda chuan, sipai thu pêk a dawng a nih ngat loh chuan, chutia inpêk mai a tum loh thu Suzuki chu a la hrilh ta cheu!
Onoda nèna an thlalâk dunte chu kengin Suzuki chu Japan ramah a kîr leh a. Onoda Commanding Officer, Major Yoshimi Taniguchi chu sorkar tanpuinain a zawng chhuak thuai a. Ani Yoshimi Taniguchi chu, lehkhabu dàwr nghâktu a lo ni tawh a. Suzuki chuan Onoda pu hlui, Yoshimi Taniguchi chu Lubang-ah a hruai ta…
Kum 1974, March ni 9-ah, Major Yoshimi Taniguchi leh Hiroo Onoda te chu an inhmu leh ta—kum 29 hnuah! Chutah chuan Major chuan engkim a han sawi fiah a; a tàwpna chu, sipai huaisen leh fing pahnih, tap chunga inkuah vawng vawngna a ni!
Onoda chuan, Major Yoshimi Taniguchi ke bulah chuan, a ngúnhnám, a rifle, a mu 500 vêl, grenade tam tham tak chu a hlàn ta a. Chu mai bâkah, a nu’n a paitír chem—man a nih rual ruala a invih hlumna tùr pawh chu, a pú ke bulah chuan a thlauh thla tel bawk a…
- Pasaltha a lo hàw e…
Indopui tàwp atanga kum 29 a vei meuh chuan Hiroo Onoda pawh kum 52 mi a lo ni reng tawh mai. An rama a hàw leh chuan mipui 8,000 chuangin pasaltha hmuahin an lo hmuak a. Amah hmuahna programme pawh, Japan ram Doordharshan ve, NHK chuan TV-ah a ti chhuak. Amah lah chuan, a Imperial Army uniform ung zet chu hà-in a inlan a. Kum 22 mi a nih laia ram mu tan kha—a thi daih tawha ngaitu a chhúngkuate nèn, kum 30 hnuah an inhmu leh ta a nih chu!
Kum 1974-ah—nichina kan sawi—ama chanchin a ziahna lehkhabu—lehkhabu hralh kal zet chu Onoda hian a ziak a. A kum leh, 1975 April thlaah, a u zuiin São Paulo, Brazil-ah a awm a; ran an vulh a. Kum 1976-ah Japanese, Machie chu nupuiah a nei a; fa erawh an nei lo. Pneumonia avàngin January 16, 2014 khán—sipai bo rei Hiroo Onoda hi kum 91 mi niin Tokyo-ah a thi ta a ni.
- Heti hian ka ngaihtuah a…
Keini pawh hi, Lal Isuan kan sual man bat min tlâksakin min chhandam daih tawh a, zalènna kawng min hawnsak daih tawh. Chu chu kan hre vek tawh ngei ang. Mahse, Onoda anga kan awih duh tlat si loh chuan, he khawvêlah hian hrehawmin kan vâk kan vâk ringawt mai ang! Kan hmabâk tùr phei chu—chatuana hremna, meidïl a ni lehnghâl si a!