- K. Hmingthankaia
Mizo hmeichhe zinga political party President hmasa ber leh la awm chhun bakah, India Emergency laia MISA (Maintenance of Internal Security Act) Dan hnuaia Mizo hmeichhe man leh jail tang awm chhun chu, tuna nu valai tak ang mai la ni, la tar chhe hauh lova Aizawl College Venga khawsa Pi Sanglianchhungi hi a ni. Tin, Pi Sanglianchhungi hi India Emergency hma pawh khan MNF kaihnawihah an lo man tawh thin a, phai lam jail hrang hrangahte pawh a lo tang tawh thin bawk a ni. Tin, jail chhung atanga Mizo hmeichhe MP incandidate hmasa ber leh la awm chhun a la ni bawk a ni. Pi Sanglianchhungi hi Mizo hmeichhe IAS hmasa ber Pi L. Tochhawng leh Mizo hmeichhe IRS hmasa ber nia hriat, Dr. Mami (Lalmalsawmi)te U a ni bawk a ni. Amaherawhchu, tunah hi chuan kei hi chuan amah Pi Sanglianchhungi chanchin ngaihnawm tak kimchang lam emaw, an party Mizo Democratic Front, (MDF) chanchin kimchang lam emaw pawh chu sawi ka tum ve hrih lova, hriat pawh ka hre thuk lutuk lo bawk a ni. Amah Pi Sanglianchhungi hian ama chanchin eng eng emawte chu a ziak mek niin ka lo hre ve deuhva, chu chu mipui hmuh theiha a la awm tak leh, chutah chuan eng eng emawte chu chiang deuh zawkin kan la hre thei turah te ka lo ngai ve deuh mai a ni. Tunah hi chuan ka la hriat ve dan rei ruai leh mi thenkhatte min hrilh dan thenkhat chu a tlangpui tawite tak takin ka’n sawi ve mai mai ang e.
Mizoram UT kan han nih chhoh vel lai, mahse, rambuai khirh tak kan la nih bawk si chho velah khan, kan ram boruak hautak tak leh kan politic boruak mumal vak lo karah khan, Mizote tana mi hlu tak mai, thu leh hla lamahte, politic lam leh dikna leh rinawmna lamahte Mizoten kan chhuanvawr leh kan innghahna pakhat, Mizo Pa lar Pu R. Vanlawma ho khan Mizo People Party (MPP) tih chu an lo din ta a ni. Chutah Brig. T. Sailo (Pu Thenphunga) chu a lo chhuak a, (Pu Thena hi Mizote min chhan tura Mizo mipuiten kan tahawh chhuah a ni mah zawk awm e) Tichuan, Pu Thena ho chuan Human Right Committee chu din a ni ta a. Mahse, Human right committee anga hna an thawh chung khan, nakina political party anga an la awm hun atan tiin, chu human right committee phenah chuan MPP pawh chu a lo awm ve niawm deuh takin min hrilh a ni.
Mahse, human right committee anga an beih hnu rei vak lovah khan, Zoram mipuite khan Pu Thena chu Political party din tura an nawr nasat tak em avang chuan, human right anga bei tawh lova, political party anga an beih tawh zawk tur thu puang tura April ni 18.1975-a tuna Vanapa hall awmnaa hall kan lo neih hmasak ber, Aizawl Theatre hall-a an han kal khawm chuan, MPP hruaitu lo ni mekte chu thu sawi tura koh pawh chu an ni ve ta tlat lo mai a. Chubakah, Pu Thena hoa an party din tur hming pawh chu amah Pu Thena ngei chuan, People Conference party PC a nih thu chu a puang ta mai bawk si a ni. Chumi avang chuan Pu R. Vanlawma hote chuan, Mizo People Party MPP pawh chu Mizo Democratic Front MDF tia thlak ve zui nghalin an lo kal chho ve ta tho a nih chu.
MPP an han din tirh kha chuan hruaitu turte pawh kha an han invuah chawp deuh nawk nawka, President hmasa ber chu Pu Hmarliana a ni a, a hnuah Mizo inbuan chak lar tak thin Pu Lianhluma kha reilote a President leh zawk a ni. Chumi hnu chuan hna thawk tak tak turin inthlan pangngaiin hruaitu turte pawh chu inthlangin, Pi Sanglianchhungi chu President thlan hmasak ber a lo ni ta a ni. General Secretary atan Pu AV Pakunga thlan a ni bawk a ni.
MPP an nih lai leh MDF an nih thleng khan an party thil tum, an sawi lar ber chu Mizoram Economic Independence, Economic development lam kha an tuipui ber niin an sawi thin. Mizorama thlai leh thei thar hlawk theih dan turte, leilet leh sangha dil lama kan intodelh theih dan turte bakah, one crop one village tih lam te pawh hi an lo tuipui daih tawh a niawm e.
Khatih lai kha chuan MDF kha chu lar ve tak an ni a. An preisident kha hmeichhia a nih kher bakah, hmeichhe namai lo tak mai leh hmeichhe kawlhsen ve tak mai kha a lo ni kher bawk si a, an party symbol pawh Sakeibaknei ngat kha a ni nghe nghe a ni. Zoram pumah khan boruak an nei lian hman hle a ni. Khatih hunlai kha chuan keini kha chu tleirawl mai kha kan la ni naa, MDF leh Sakeibaknei kha chu kan hre lar ve hle a ni. Kan U tlangval hote erawh kha chu a kul a taiah khan an tang ve thinin kan hria a ni.
Tichuan, kum 1975 June ni 25 zanlaiah chuan India Prime Minister Indira Gandhi thupekin India President Fakhruddin Ali Ahmed chuan, National Emergency chu radio atangin a rawn puang ta thut mai a. Chu emergency chhunga an duh duh an mana an dah bo theih nan chuan, Maitenance of Internal Security Act (MISA) dan chu an chelek ta nghal bawk a ni. Kha tih lai India ram kha chu hrehawm rem rem tak a ni. Rapthlak tak a ni. A chhan leh vang hriat loh leh hrilh lovin mi tam tak an man a, hrehawm takin an tanga, mi tam tak an thi bawk a ni.
Mizo zingah pawh Pu Thenphunga bakah Pu R. Vanlawma, Pu Av Pakunga, Pi Sanglianchhungi, Pu C. Vulluaia, Pu Thanhawla Luangmual te ho pawh chu hmun hran hran atangin an man ve bawk a ni. Pi Sanglianchhungi hi chuan chawlhni zan ka inkhawm kal tur min man a ti. Pu Thenphunga phei hi chu damdawi thalovin an jection niin kan ngai a. A hriatna te a tha lova, a khaw hmuh te pawh a fiah lova, a taksa a khur dur dur bawk niin an sawi a, Mizo mipuite chuan a thih mai kha kan lo hlau em em maia, kan thla a lo phang em em mai a ni. Mahse, vanneihthlak takin a lo tha chhuak leh thei ta hlauh a nih kha.
MDF hruaitute an man chhan niawm bera ngaih theih ta ber chu hei hi a ni. Khatihlai khan MNF ho khan Mizo mipui nawlpui leh an sipai tam tak pawhin an hriat lem loh khan India nena inbiakrem dan tur kha an lo buaipui daih tawh a. Chu chu India khan a lo welcome em em mai bawk si a. Mahse, chu thuruk chu anmahni zingah leh a ruka lo hre vetu Mizo Politician te zinga lo dodaltute niawma an hriate kha chu hnawk an ti ta em em mai niawm a ni. Kan kawng daltu chu kan thianfai zel dawn tih tawngkam hrang tak pawh kha a lar ru reng a ni. MNF ten Independence sual tawh lovin India nen inbiakrem an tum tih thu chu MDF hruaituten khawimawlaia an lo sawi chu, engtinnge India beng rang taka a thlen tih pawh hriat lohvin, Saituala public meeting an nei zo an haw hnu lawkah chuan an man zui nghal hlawm ta mai a ni. Pi Sanglianchhungi te ho Jail chhung tan dan chanchin vel leh MNF hote nena an tawngkam te chu anmahni sawi turah dah ta zawk ila.
Aw le, Indira Gandhi khan engvanga national emergency kha puang ngawt mai chu nge maw a nih le, tih hi chu mithiamten an lo ziak tawh thin a. Engpawh nise, ama mimal politic dinhmun chhe mai thei tur leh a mualphona tur venna atana khatiang thil rapthlak tak kha puang ta mai a ni tih lam hi chu mithiamte ziah dan chu a ni tlangpui deuh vek mai a ni. Politic-a a dinhmun chhiat theih dan tur lam mithiamte sawi dan thin erawhchu sawi ve lo mai ila. Nimahsela, kha India national emergency leh MISA dan hre pha ho chin India mite hi chuan kha emergency kha kan huat em em vek mai danah hian, kha emergency hrehawmzia leh, national emergency puanna tur chhan tling a nih lohzia chu a chiang mai awm e.
Chuvangin, Indian constitution article 352-naa awlsam taka national emergency puan theihna dan awm hi India ram hruaitu lu ber Prime Minister-ten an hmang sual thei tih hriat a lo ni ta a. Anmahni emaw, an party hamthatna tur vang mai mai emawa chhan tha tawk awm lova, an nawm an maka national emergency an puan theihna dan awm chu India mipuite leh Indian politician te chuan tih danglam an lo duh phah ta a ni.
India emergency lai khan parliament chu thiah emaw, suspend emaw pawh chu a ni chuang lova, a hming chuan a la nung ve che che tho a ni. Mahse, eptu hruaitu lianho, JP Narayan, Moraji Desai, AB Vajpayee, LK Advani leh mi dangte kha jail-ah an khung vek si a, parliament-ah chuan eptuten engmah sawi nei ve lovin, rulling lam chuan an duh duh chu an pass thei ta mai a ni. Tin, parliament ding lai, 1971 a thlan pawh chu 1976-a tawp tur a ni a, mahse, parliament term tawp tawh tur pawh chu kum 1 extend-na te chu an lo pass leh ta zel bawk a ni. Chuvangin, parliament debate awm bawk si lo, election awm bawk si lo, khatih hun lai kha India democracy hun thim lai ber, The Darkest period of Indian Democracy an lo ti ta reng a ni.
Chutichuan, hun thim tak karah chuan parliament member tur chu kum 1977 March thla chuan kan lo thlang ve ta nge nge a. He inthlanah hian a ni Pi Sanglianchhungi pawh Jail tang chunga a incandidate ve nghe nghe ni. Mahse, PC party vung lai kha a ni bawk a, an candidate Dr. Rothuama chu thlantlin a lo ni ta a ni. March ni 21-a result chuakah chuan Janata party chu hneh takin an lo tling ta a ni. Tichuan, chumi ni la la chuan India ram hun thim tak Emergency period thla 21 lai awh pawh chu a lo tawp ve ta nghal bawk a ni.
Pu Moraji Desaia hova Janata lo sawrkar chuan, awlsam taka national emergency puan theihna dan awmna, Indian constitution article 352 pawh chu an tidanglam nghal ta bawk a. Hetih hun lai hian politic thil thuk tak chu ka la hre thiam ve chiah chuang lo naa, he article tihdanglam hi chu a pawimawhin a lar bawk a ni ang, hman atanga vawiin thleng hian, India constitution tihdanglam, amendment sawi rik a nih apiang hian ka rilruah hian, 44th amendment 1978 tih hi a lo lang hmasa ber ziah thin a ni.
He article hi tihdanglam a nih hma chuan, ram chhunga buaina a lo awmin Prime Ministerin President hnenah Emergency puang tura a hrilh chauhvin President-in National Emergency a puang thei ang, tih a ni a. Chu chu thla 2 chhungin parliament-in a pawmpui tur a ni, tih a ni a. Tunah chuan, ram chhunga ralthuam nena helna a lo awmin, cabinet-in president hnena ziaka thurawn an pek chauhvin a puang thei ang tih a lo ni ta a. Chu chu parliament house pahniha member awm zawng zawng hmun thuma thena hmun hnih, 2/3 special majority-in thla 1 chhungin an pawmpui tur a ni, tih a lo ni ta a. Tin, thla 6 aia rei hman a lo tul dawn a nih pawhin, a ngai ang chiahin special majority pawmpuina bawk lak hmasak zel a lo ngai ta bawk a ni. Tin, emergency chu parliament member tam zawk, simple majority-ten thiah an duh chuan thiah tur a ni ang, tih a lo ni leh ta bawk a ni.
Tin, MISA dan 1971-a siam ang ngawt kha chu an lo paih ta bawk a. Amaherawhchu, ram tana mi hlauhawmte chu trial awm lova thla 12 chhung hren theihna dan hi chu article 22-ah hian a awm ve hrim hrim a ni. Mahse, tuna India-in a hman tak ber hi chu National Security Act NSA 1980 hi a ni ta ber a ni awm e. Engpawh nise, India danah hian emergency puan theihna dan te chu awm bawk mah se la, heng hun chhung pawh hian khua leh tui tute pawh zalen taka a nun theihna dan, Right to live an tih mai, article 21 hi chu a nung reng tur a ni tih a ni bawk a ni. Dan leh hrai hnuaia dik taka thil tih chhoh a nih chauh loh chuan, mi tuma nunna leh a zalenna chu lak bo sak thiang a ni lo, a ti a ni. He mimal nunna leh zalenna tih hi article 21-ah hian inziak tawi hle mah se, Supreme Court chuan a hrilhfiah thui hle a ni. Chuvangin, Heart of Fundamental Right te pawh an lo ti hial nghe nghe thin a ni. Tichuan, emergency puan chu a lo khirh tak em avang chuan, kum 1975 hnu lam hi chuan tumahin an la puang leh ta lo chu a la nih hi. Mahse, Mizoramah chuan sazuarten Misa dan chu an la hmang reng ta tho chu a nih hi.
E khaia, keini ang duangin Tapchhak zawl atangin Indian constitution lam thleng thlengin kan lo sawi ve ta chiam mai si a, dan lam thiamte pawi sawi pawh a hlauhawm ta e. Chuvangin, ka sawi diklohah pawh ngaihdam ka dil nghal bawk e.
Aw le, India ramah hian BJP leh Congress hi nasa taka an inhal avang hian, khatia Congress sawrkar laia emergency puan pawh kha BJP lam chuan tunah hian mipuite rilruah hian nasa taka chawhthawh leh hi an tum mek a. Khata tuartute pawh kha engtin tin emawa chhawmdawl an tum deuh niawm tak te khan kan lo hre ve deuh si a. Tichuan, Mizoram atanga tuar ve hote chu Mizorama BJP ho hnenah chuan, central lama an pute lo hrilh ve turin Mizoram BJP office-ah chuan ka leng ta a. Mizoramah hian MDF party a lo awm tawh tih leh Mizoram atanga MISA dana man an awm ve tih pawh an lo la hre ve lo chu mak ka ti deuh hlek a, Political party ni ve siin Mizoram political history an hre lo angreng hle mai a, ka ti deuh naa, an party dinhmun thlirin a awm viau e, chu ka ti leh deuh tho bawk a ni.
Mahse, min lo dawngsawng tha viau maia, ka thusawi te pawh chu phur takin an ngaihthlaa, phai lam pawh an lo zu hrilh ngei niawm tak a ni. Mizoram Governor pawhin a hmuh duh thu a sawi niawm tak te pawhin ka lo hriat thawi ve hi.
Chanchinbuah ringawt hi chuan thil sawi thui theih a ni si lova, khitiang thu leh tunhma kan ram politic dinhmun velte leh kan mi hmasate chanchin ngaihnawm leh chhuanawm tak takte chu kei takngial pawhin ka hriat ve nil nialte pawh sawi tel hman ta lovin, khiti khian kimchanglo tak leh phuailuai takin, mahse, sei ve leh zek tho siin ka han sawi leh ta duah mai a nih khi. Remchangah Pu AV Pakunga chanchin tawite tal hi chu sawi leh kan tum dawn nia. Mizoram UT nih tirh vel laia sawrkar hnathawk ho, a then Assam hnuai la ni deuh si, a then Mizo District Council hnuai ni bawk si kar vel buaithlak tak kara, harsa tak leh dodalna kara sawrkar hnathawk inzawmkhawm pawl, vawiin thlenga a hming ngai, FMGS&W la ni ta reng din tura a beih nasat zia leh President hmasa ber a nih thute, Mizorama Law College din ve tura a beih nasat zia, a zir chiang tura state hran hran a tlawh kual thute leh, sawrkar hna bansana politic lam leh chanchinbu lam a buaipui dan velte pawh sawi a chakawm ve khawp mai. Amah Pu AV Pakunga la dam lai ngei hian.