- Laiu Fachhai
Sap tawnga “unity” an tih hi, kan hriat theuh angin, Mizo tawngah chuan inpumkhatna, inzawmna leh inremna sawina a ni a. “Uniformity” tih awmzia chu inan tlânna leh rualkhaina a ni a, danglamna awm lova, danglam lo taka awmna dinhmun a kawk. Uniformity tih awmzia letling chiah chu diversity a ni a. “Diversity” tih awmzia chu mi hrang hrang, hnam hrang hrang, tawng hrang hrang, hnam zia hrang hrang, kal dan hrang hrang leh ngaihdan hrang hrang awmna a kawk thung. He article-ah chuan “unity in uniformity” leh “unity in diversity” kalphungte hi ram kalsiam policy thlirna eng atangin kan thlir dawn a ni. “Diversity” tih hian, hnam hrang hrang (ethnic diversity), tawng hrang hrang (linguistic diversity), hnam zia hrang hrang (cultural diversity), sakhaw hrang hrang (religious diversity), ngaihdan leh rilru sûkthlêk dân hrang hrang (ideological diversity) te a huam.
China chuan an ram kalsiam policy atan “unity in uniformity” kalphung hi tha a ti niin a lang. China ram zau tak leh mihring tam tak awmnaah khian hnam leh tawng hrang hrang an awm a. Tawng leh ziak lamah phei chuan Qin Dynasty (221 BC) hun atang khan standardization an lo kalpui tawh a ni. People’s Republic of China din hnu, 1956 atangin Putonghua (Mandarin) chu China-a tawng tualleng (common language) atan nasa takin hman leh zirtir tan a ni a, tunah chuan mihring billion 1.4 (nuai 14,000) awmna China leh mihring million 23 (nuai 230) awmna Taiwan ramahte tawng tualleng atan hman a ni tawh. China leh Taiwan tih loh, ram dangahte pawh Mandarin Chinese tawng thiam million 70 (nuai 700) aia tam awm anga ngaih a ni.
Politics-ah pawh one-party system-in an kal a, Communist Party of China (CPC) chauh political party anga a awm phal a ni. One-party system chhungah chuan party hruaitute leh ram hruaitute thlanna an nei thin. Development (trade, industry, commerce, economics, transportation, etc.) lamah pawh zalen hle angin lang mah se, eng emaw chen chu sawrkarin a control a ni. Sakhua panga chauh – Buddhism, Taoism, Islam, Protestantism (Christianity), leh Catholicism (Christianity) – pawm (recognized) an ni a. Heng sakhuate hian CPC kalphung an dodal tur a ni lo. CPC member-te phei chu sakhaw engah mah an awm tur a ni lo.
Sawi tawh angin, China ramah khian democracy ramte angin democratic rights leh civil liberties – chanchinbu zalenna (freedom of press), pawl din leh pawla thil tih huaihawt zalenna (freedom of association), sakhua zalenna (religious freedom), political party din theihna zalenna (freedom to form a political party), etc. – awm loh mah se, kan sawi tak, “unity in uniformity” kalphung an zui avanga khitiang khawpa hmasawn chak nia ngai pawh an awm. Ram hmasawnna leh intodelhna ngai pawimawhin, kum 1978 atangin dodalna lian awm lovin economic reform an kalpui a. Chutichuan, kum 40 vel chhungin (1981–2019), China rama mirethei, India-in BPL (Below Poverty Line) kan tih chi mihring million 800 (nuai 8,000) vel chu retheihna dinhmun atanga chhanchhuahin an awm ta a ni. Thenkhat sawi danah phei chuan, China chu a lu (thluak)-ah communism a ni a, a lung (heart)-ah erawh chuan capitalism (free market) a ni e, an ti hial a ni.
Unity in uniformity kalphung chu China-in an ram kalsiam policy atan thatpuiin a hlawkpui thei a nih chuan, he kalphung hi kalphung tha, ram zawng zawngte hman ve atan a tha phian ang, tih ngaihdante a awm thin. Ram thenkhat tan chuan, democracy rorelna buai leh thil sual tamna ai chuan, dikna leh rinawmna ngai pawimawh chunga mipuite thatna ngaihtuahpui tumtu diktator rorelna (benevolent dictatorship) chu a tha zawk ang tia ngaihtute an awm bawk. Chutiang rorelna entirna pakhat chu Pu Lee Kuan Yew hunlaia Singapore kha a ni. A rorelna hnuaiah Singapore chu khawvel ram hmasawn tak, khawpui fai leh thianghlim, crime leh corruption tam lohna ramah a lo chang ta a ni. Ni e, ram leh hnam pakhat tan tha hlea langte hi ram leh hnam dangte tan chuan a lo tha ber kher lo, tih erawh hriat a tha hle.
India-ah pawh, Central-a kan sawrkar hrawn mek hian majoritarian agenda kalpui a, “One Nation, One People, One Language, One Religion” system chawisângin “unity in uniformity” kalphung zui a tum anga puhna te a awm thin. Chutianga inpuhnate chu party politics-a inbeihna ni berin a lang. Hindi tawng hmang leh Hindu sakhaw bia India-a majority-te chuan an duhthusam a ni ve ang chu. Mizoramah pawh Mizo nih veka, Mizo tawng hman veka, Mizoram chu Kristian rama chantir tura duhthu samtute an awm ve tho hi maw. Chutih laiin India hi “One Nation, One People, One Language, One Religion” nihtir tumna chu Parliament-ah an pass theih a rinawm loh. Chutiang chuan tih tum tak tak ta se, India leh Pakistan inthen (Partition) hun laia buaina ai khan buaina nasa zawk a chhuak thei ang tih Central sawrkar chuan a ngaihtuah ngei ang. Chuvangin chutiang policy chu a kalpui a rinawm loh.
China anga ram zau ve tak leh mihring tam zat pawh intluk vel India chuan “unity in uniformity” kalphung ni lovin, “unity in diversity” kalphung kan thlang zawk a ni. Hei hi kan foundational motto, guiding principle leh cultural slogan atan kan hmang a, India danpui (Constitution)-ah pawh sawi dan chi hrang hrangin tihlan a ni. Hnam hrang hrang leh tawng hrang hrangte chu anmahni puala State hran, Union Territory (UT) hran leh Autonomous District Council (ADC) hran siam an ni. Hnam lian deuhte chuan State pakhat aia tam pawh an nei thei.
Politics-ah chuan multi-party parliamentary democracy system kan zui a, federal leh unitary system inkawp, quasi-federal system-in kan kal. Mahse India federalism hi a chak thawkhat hle. State, UT leh ADC te thuneihna hnuaiah department hrang hrang dah an ni a. State, UT leh ADC te chuan an thuneihna huam chhungah thutlukna siam theihna an nei a, final authority an ni. Mahni State, UT leh ADC teah chuan mahni tawng chu official tawng atan hman theih a ni bawk. English emaw, Hindi emaw, official tawng atan hmang telte an awm ve.
India-a hnam leh tawng chi hrang hrangte chuan, mahni sakhua, tawng leh hnam zia te kan vawng nung thei a, State pakhat atanga State danga kan kalin tawng, hnam zia, inchei dan leh ei-in dan (food habit) te a lo danglam ta vek a ni. State tin mai hi ram zalen (independent ram) kan ang lek lek thin. Hetianga inan lohna (diversity) tam leh nasa tak chung hian, ram pakhatah kan chengho thei a, kan inpumkhat thei phian tho. Chuvangin India anga hnam chi hrang hrang tam tak awmna, mahni hnam, tawng, hnam zia leh sakhua te humhalh duh vekna, nation of nations-ah chuan “unity in diversity” kalphung hi, kalphung tha tak, inpumkhatna awmtir thei kalphung a ni. Chutih rual chuan, kan in-anna lohnate inhriatpui tawn a, inpawmpui tawnin, inzahsak tawn erawh chu India ramfa zawng zawngin kan timakmawh a ni.
Mizoram dinhmun bik thlir ta ila. Hnambil leh chibil hrang hrang, tawng hrang hrang, hnam zia hrang hrang, sakhua hrang hrang awmna leh history hran neih hlawmna Mizoram atan pawh hian “unity in diversity” kalphung hi kalphung tha a ni. Chutih laiin State tawng tualleng (official language) atana Lusei tawng (tuna Mizo tawng ni tawh) hman erawh hi chu a tha. Sâp tawng pawh official tawng atan hman tel hi a tha. Hnambil leh chibil hrang hrangte’n tawng tualleng atan Mizo tawng hman chu an pawm a, thiam an tum bawk a, puitling tak leh zah takin an hmang mek a ni. Chutichuan mahni chibil leh hnambil tawng, hnam zia leh history te humhalha, tiseilian chungin Mizo tawng chu kan tualleng tawng atan kan hmang ang a, “unity in diversity” kalphungin kan kal ang a, kan tha tlang mai ang.
A tawpah chuan, “unity in diversity” kalphung hi hnam leh tawng hrang hrang awmhona, he leiram tan hian kalphung tha a nihzia Bible-ah pawh kan hmu. Galatia 3.28-ah, “Juda leh Jentail, bawih leh bawih lo, mipa leh hmeichhia a awm chuang tawh lo, Isua Kristaah chuan in za-in pumkhat in ni,” tih kan hmu a. He Pathian Thu hian, Juda Kristiante chu Jentail Kristian an ni vek tawh tur a ni tih a sawi lo a, Jentail Kristiante pawh Juda Kristian an ni vek tawh tur a ni tih a sawi lo bawk. Juda mi leh Jentail mite chu Kristian an nih tawh avangin an hnam nihna kalsanin Kristian chauh an ni tawh tur a ni tih pawh a zirtir lo. Kristian an ni tawh a nih pawhin an hnam nihna chu an chhunzawm zel ang a, Kristian an nih tawh avangin hnam leh hnam inhmelma lo leh inhaw tawh lovin, inhmangaih tawn zawkin, Krista-a an inpumkhat tawnna lam thuchah leh zirtirna zawk a ni.
Ni kin nia Lal Isua hmel kan hmuh hunah pawh, mahni tawng theuhin Beramno Lal Isua chawimawin a fak hla kan sa dawn a ni (Thupuan 7.9–10):
Chûng hnuah chuan ka han en a; tin, ngai teh, mipui tam tak, tu ma chhiar sên loh, hnam tin zînga mi te, chi tin zînga mi te, mi tin zînga mi te, tawng tin zinga mi te puan vâr sina tûmkau kengin, lalthutphah hmaah leh Berâmno hmaa ding ka hmu a; tin, chûngte chuan aw ring takin, “Kan Pathian lalthutphaha thua hnênah leh, Berâmno hnênah chhandamna,”tiin an au va.